El damýynyń altyn dińgegi

Búginde astanamyz ulty­myz­dyń uıasyna, azattyq ańsaǵan eldiń sımvolyna aınaldy. Kezinde Álıhan Bókeıhandar Alashtyń ortalyǵy etýdi kózdegen Qara­ót­keldiń tusynan aspanmen talas­qan záýlim ǵımarattary bar kóz tartar shahar boı kóterdi.
Talaıdy tamsandyrǵan tańǵa­jaıyp shahardyń bir kúnde paıda bolmaǵany belgili. Keńes dáýirinde «Máskeý bir kúnde tur­ǵy­zylǵan joq» dep aıtýshy edik qoı. Sol sekildi Saryarqanyń tó­rin­de oryn tepken elordamyz jyl sanap kórkeıip keledi.
Jalpy, Qazaqstannyń jańa astanasynyń jobasy kezdeısoq paıda bolǵan joq. Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap jańa jaǵdaı, sol jaǵdaı erekshelikterin kólde­neń tartqan múlde basqa memle­kettik ahýal qalyptasty. Qazir­gi ýaqyttyń shyndyǵy men geostra­tegııalyq faktorlar geosaıası keńistigimizdi qaıtadan qalyp­tastyrý prosesine jańa kózqaras­pen qaraýǵa májbúrledi. Son­dyqtan el astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý qajet edi.
«Astanany kóshirý birqatar ózekti máseleni sheshýge yqpal etetinin, sonyń nátıjesinde Qazaq­stan halqyn ulttyq ıdeıa­larǵa uıystyratyn jańa saıası ortalyq qurýǵa bolatynyn, aımaqtardyń bir-birimen yq­pal­dasýy kúsheıip, el damýynyń altyn dińgegine aınalatyn tyń qozǵaýshy kúshtiń týatynyn túsindim. Solardyń ishinde saıası-sımvolıkalyq ıdeıanyń mańyzy óte joǵary boldy. Jańa astana – egemen memlekettiń ózindik ańsar-armany, ulttyq múddeleri men qajettilikteri negizinde qu­rylatyny belgili edi.

Osyndaı jaǵdaılardyń bári jan-jaqty eskerilip, jańa astana jobasy der ýaqytynda júzege asty. Astana týraly máseleni keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn edi. Kóp sozbaı, jańany eskiniń qundaǵynan «arshyp alyp», táýelsiz Qazaqstannyń barys bitimdi, samuryq serpindi asqaq beınesin jasaý qajet boldy», dep eske alady Elbasy Nursultan Nazarbaev osy kezeńdi.

Zamanaýı irgetasy osylaı qalanǵan astanamyz búginde shartarapqa tańǵa­ja­ıyp arhıtektýrasymen tanylǵan. Álbet­te, shahardyń kórkeıýi, eń áýeli, qala­nyń bekitilgen Bas josparyna baılanysty.

Osy oraıda elorda salýdaǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegin atap ótken jón. Jańa astananyń irgetasy qalanǵan kúnnen bastap, qalanyń bolashaq josparyn muqııat oılastyryp, arhıtektýralyq doktrınasyna deıin qalyptastyrdy.

Qalanyń Bas josparyn jasaý úshin halyqaralyq baıqaý júrgizilgeni esimizde. Elbasynyń sáýletti shahar salý ıdeıasyna álemniń myqty arhıtektorlary qyzyǵýshylyq tanytyp, kóptegen usynys kelip túsken-di. Jańa astananyń basty avtory – Nursultan Nazarbaev óziniń «Eýrazııa júreginde» kitabynda osy oqıǵany bylaı dep eske alady:

«Konkýrsqa aıtýly sáýlet kompanııalarynan jáne bul turǵyda álemge jaıylǵan ataqtary bar: Japonııa, AQSh, Aýstralııa, Italııa, Fransııa, Ger­manııa, Reseı, Fınlıandııa, Koreıa, Bolgarııa, Pákistan, Polsha, Chehııa, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Latvııa sııaqty elderden 50-den astam joba tústi. Barlyq joba Kongress-hollǵa qoıyldy, sóıtip olarmen árkimniń tanysýyna tolyq múmkindik týdy. Usynystar toptamasynyń ishinen halyqaralyq konkýrstyń sharttary men talaptaryna jaýap bere alatyn 27 joba irikteldi. Sóıtip konkýrs qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń jańa astanasyn salýdyń bas jospary retinde zamanymyzdyń asa kórnekti sáýletshileriniń biri, japon konseptýalısi Kıse Kýrokavanyń jobasy qabyldandy».

Tańdaýdyń «Kúnshyǵys eliniń» suń­ǵyla sáýletshisine nelikten túskenin Elbasy bylaısha túsindiredi:

«О́z atymnan qosar bolsam, qala­nyń taramdalǵan-saqınaly kompozısııa­sy men onyń óristi nysanyn usynatyn Kýro­kavanyń Bas jospary bizdiń kósh­peli ata-babamyzdan jetken ulttyq ser­pindi sezimdi eskeretindikten jáne qala­nyń ortalyq bóliginiń landshaft ereksheligi nomadtardyń ejelgi kósh­peli turaqtarynyń pishinin eske sala­tyn­dyqtan, kóp jaǵdaıda janyma jaqyn seziledi».

Búgingi astananyń negizi myńjyl­dyqtar toǵysynda qalanyp, sanaýly jyldar ishinde-aq ǵalamat sulý zamanaýı shaharǵa, naǵyz ýrbanıstik jaýharǵa aınalyp shyǵa keldi. Elimizdiń jańa astanasy – búkil Qazaqstan halqynyń armanynan týǵan ortaq perzent dese de bolǵandaı.

Aıtsa aıtqandaı-aq, Aqorda kúm­bezin­degi altyn qyran, Qazaq eli monýmentiniń basyndaǵy kıeli Samuryq qus, dástúrli qazaq úıiniń sulbasyn eske túsiretin Táýelsizdik saraıy jáne kóne ańyzdarǵa arqaý bolǵan Báıterek – elordanyń osy jáne basqa da kóptegen kórikti jerleri ulttyq mıfologııamen, halyqtyń tarıhı jadymen tyǵyz baılanysty.

Uly tarıhı qaıratkerlerdiń esim­derinsiz elorda toponımıkasyn kózge eles­tetý múmkin emes. Onyń kósheler­inde týǵan jerdiń tarıhy ejelgi jaýyn­ger­lerdiń músin-tulǵalarynda, ańyzǵa aınalǵan qaharmandarynda, totemdik jan-janýarlardyń beınesinde qaıta tirilgendeı áser etedi.

Astananyń sáýlettik kelbeti san túrli ult ókilderi mekendeıtin qalanyń eýrazııalyq bolmysynan habar beredi, shahardyń jaı mehanıkalyq birigý jolymen emes, dúnıeniń tórt qubylasy – Ba­tys pen Shyǵys, Soltústik pen Ońtústik má­denıetteriniń úılesiminen týǵanyn aıǵaqtaıdy.

Máselen, Ulybrıtanııa sáýletshisi Nor­man Fosterdiń jobasymen salynǵan, bıik­tigi 62 metrge jetetin alyp ǵımarat – Beıbitshilik jáne kelisim saraıy astananyń mádenı ómiriniń naǵyz orta­lyǵyna aınaldy. Onyń ishine kitaphana, mýzeı, tipti teatr da syıyp ketken. Túrli el­der­diń din qaıratkerleri ózderiniń dás­túrli kezdesýlerin ótkizý úshin osy Beı­bitshilik jáne kelisim saraıyna jınalady.

N.Foster elorda qurylysyna bir adam­daı-aq atsalysty. Beıbitshilik jáne ke­lisim saraıynan basqa, 2010 jyl­dyń shildesinde ashylǵan alyp kúmbez beınesindegi «Han Shatyr» arhıtek­týralyq ansambli jáne pishini asa zor kóz uıasyna uqsaıtyn Nazarbaev ortaly­ǵynyń ǵımaratyn jobalaýǵa úles qosty.

Uly dala tarıhynan habar beretin elor­dadaǵy ǵımarattar munymen shektel­meıdi. 2009 jyly «Qazaq eli» sáýlet kesheni saltanatty túrde boı kóterdi. Ushar basyna jeńimpaz Samuryq qus kelip qonǵan, kókke umtylǵan mańǵaz munara Qazaqstannyń búgingi kelbeti men erteńgi kúnin beıneleıdi. Osynaý ǵalamat keshen qazaq jazırasynyń keńdiginen, ushy-qıyry joq dala turǵyndarynyń darqandyǵynan habar beredi. «Qazaq eli» monýmentiniń negizinde qazirgi zamanǵy Qazaqstan tarıhynyń jarqyn betterin ashatyn aıshyqty beder jatyr. Sonymen qatar monýment Eýrazııa kindiginde jańa memlekettiń dúnıege kelgenin pash etip tur.

2004 jyldyń 24 jeltoqsanynda tusaýy kesilip, Aqorda degen ataýǵa ıe bol­ǵan el Prezıdentiniń resmı rezıden­sııasy úsh jyldan astam ýaqytta sa­lynyp bitti. Kók tústi kúmbezben kóm­kerilgen kórikti ǵımarat óziniń klas­sı­­kalyq sulýlyǵymen atam zamanǵy aı­byn­dy saraılardy eske túsiredi jáne dú­nıejúzindegi prezıdent rezıden­sııa­larynyń eń kórkem «ondyǵyna» erkin enedi.

Ǵımarat astana sáýlet kesheniniń kúretamyry ispetti túzý syzyqtyń dál ortasynda ornalasqan: «Han Shatyr» – «Báıterek» – «Aqorda» – «Beıbitshilik jáne kelisim saraıy» – «Qazaq eli»... Keshenniń sáýlettik keskininde Uly dala dástúrlerimen sabaqtastyq ıdeıasy, sondaı-aq eýrazııalyq mádenıetti, tole­ranttylyqty alǵa shyǵarý maqsaty men qýatty Qazaqstan memleketin qalyp­tastyrý nıeti ózara toǵysyp jatyr.

Elordadaǵy sáýlet tańǵajaıyptary munymen shektelmek emes. «Qazaqstan» konsert zaly, «Astana Opera» mem­lekettik opera jáne balet teatry, «Nur-Astana», «Áziret Sultan» meshitteri – astananyń ajaryn ashyp tur. «Qazaqstan» sport saraıy, tóbesi jabylatyn «Astana-Arena» fýtbol stadıony, «Saryarqa» velotregi, konkımen syrǵanaýshylarǵa arnalǵan «Alaý» stadıony – eń qatań degen sporttyq-tehnıkalyq talaptarǵa da saı keledi jáne álemdik deńgeıdegi jarystardy ótkizýge múmkindik beredi.

Osy oraıda, astanamyzǵa birneshe ret kelip, 2012 jyly National Geographic jýr­nalyna Tomorrowland atty maqala ja­­rııa­laǵan fotograf Gerd Lıýdvıg elo­r­da­nyń damý qarqynyna joǵary baǵalady.

«Nur-Sultan qalasynyń taǵy bir ereksheligi – qala negizgi josparǵa saı damyp keledi. Men buǵan deıin basqa da úlken-úlken qalalarǵa barǵanmyn. Ol jaqtan mundaı erekshelikti baıqaý qıyn. Mysaly, Máskeý jyldan-jylǵa úlkeıip keledi. Biraq shahar damýynyń naqty jospary baıqalmaıdy. Al elorda damýy Bas josparǵa saı júrgizilip jatqany anyq baıqalady. Keleshekte de shahardyń kórkeıýi osy qalpynan taımaıdy dep úmittenemin», deıdi ol.

Nur-Sultan qalasy sáýlet tańǵa­jaıyptarynyń ortalyǵy ǵana emes, álemge Qazaqstannyń beıbitsúıgish bolmysyn pash etken ortalyqqa aınaldy. 2003 jyly astanada tuńǵysh ret shaqyrylǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi sodan beri júıeli túrde ótkizilip keledi.

2010 jyldyń 1-2 jeltoqsanynda astanada ótken EQYU sammıtinde, sol kezde osy uıymnyń tóraǵasy mindetin atqarǵan memleketimiz Eýrazııadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyqqa oraı mańyzdy bastamalar kóterip, keıin sol jańa saıasattyń belsendi jaqtaýshysyna aınaldy.

Sondaı-aq Sırııadaǵy daǵdarysqa baılanysty Qazaqstan dıalog alańyn usynǵan-dy. Sodan beri «Astana prosesi» atalǵan bul kelissózder atalǵan eldegi qaqtyǵysqa qatysty birqatar máseleni sheshýge eleýli úles qosty. Búginge deıin «Astana prosesiniń» birneshe raýndy ótip, aýqymdy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilgeni málim.

Búginde astana Qazaqstan táýel­siz­diginiń tuǵyryna aınaldy. Elimizdiń elordasy Aqmolaǵa qonys aýdarǵannan bergi ýaqyt – memleketimizdiń qaýipsizdigin, geo­saıası erkindigin, terrıtorııasynyń myz­ǵymastaı beriktigin, el ekonomıkasynyń qarqyndy damý strategııasyn qamtamasyz etken táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy betburysty kezeń.