Qazaqstan Prezıdenti Túrikmenstan basshysyna qonaqjaılyǵy úshin rızashylyq bildirip, Ortalyq Azııa Memleketteri basshylarynyń úshinshi Konsýltatıvtik kezdesýin ótkizý ózekti ári ýaqtyly bastama ekenin atap ótti.
– Siz uıymdastyrǵan keshegi is-shara tanymdy, bir jaǵynan mazmuny da mańyzdy boldy. Is júzinde, keshe biz beıresmı kezdesýde osyndaı kúrdeli kezeńde jumylyp, yntymaqtastyqty odan ári kúsheıtý ári jańa múmkindikterge jol ashý maqsatynda Ortalyq Azııadaǵy ózekti máselelerdi talqyladyq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshylary ekijaqty kún tártibindegi birqatar máseleni qarastyryp, Qazaqstan men Túrikmenstan arasyndaǵy qarym-qatynas deńgeıin joǵary baǵalady.
– Túrikmenstan – Qazaqstannyń strategııalyq áriptesi. Uzaqmerzimdi ári strategııalyq sıpattaǵy ortaq jobalarymyz kóp. Budan keıingi kelissózder barysynda da ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa mindetti túrde basa mán beremiz. Úkimetke tıisti tapsyrma berdim. Túrikmenstanǵa resmı saparym boıynsha jumys istep jatyr. Jalpy, qol qoıylatyn negizgi qujattar toptamasy ázir. Aldaǵy ýaqytta qol qoıylatyn kelissózder men kelisimder baýyrlas elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa tyń serpin beretinine senimdimin, – dedi Memleket basshysy.
Taraptar saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa, jetkiziletin taýarlar túrin arttyrýǵa, kólik-tranzıttik áleýetti keńirek paıdalanýǵa jáne mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy baılanystardy kúsheıtýge nıetti ekenderin jetkizdi.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa Memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýine qatysty
Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa memleketteri táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda ótip jatqan kezdesýdiń erekshe ekenin atap ótti. Osy ýaqyt aralyǵynda memleketterimiz qalyptasyp, áleýmettik-ekonomıkalyq damýda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizdi jáne mádenı-rýhanı muramyzdy jańǵyrtty.
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynan bastap, biz ıyq tirese, bir-birimizdiń tabystarymyzǵa qýanyp, qıyn kezeńderde ózara qoldaý kórsetip kelemiz. Solaı bolýy – zańdylyq. Bizdi ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhymyz, rýhanı jaqyndyǵymyz, ortaq salt-dástúrlerimiz baılanystyryp keledi. Memleketter basshylary Konsýltatıvtik kezdesýiniń formaty aımaqtyń yntymaqtastyǵyna tyń serpin beredi. Nur-Sultan men Tashkentte ótken sammıtterdiń nátıjesinde baılanystarymyzdyń turaqty, dástúrli, eń bastysy, ózindik sıpaty qalyptasty. Aımaqtaǵy yntymaqtastyqty arttyrýdyń negizi – joǵary deńgeıdegi senimdi dıalog, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezıdenti memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń nyǵaıa túskenin atap ótti. Birlesken kásiporyndardyń sany artyp, ónerkásip, energetıka, mashına jasaý, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da salalarda iri jobalar iske asyrylyp keledi.
– Qazaqstannyń Ortalyq Azııa memleketterimen taýar aınalymy sońǵy bes jyldyń ishinde bir jarym ese artyp, 4,6 mıllıard dollardy qurady. Júıeli dıalog jáne úılesimdi is-áreketter – ortaq máselelerdi sheshýdiń tıimdi ári balamasyz tetigi, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń aıtýynsha, álem elderi kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatyr. Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵdaı erekshe alańdatyp otyr. Koronavırýs indeti jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyrýda. Qasym-Jomart Toqaev jańa kezeńde Ortalyq Azııada turaqty damýdy qamtamasyz etý úshin aımaq elderi birlesip áreket etýge tıis dep sanaıdy.
– Elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymyn arttyrý, onyń qurylymyn jaqsartý jáne jetkiziletin taýar túrlerin keńeıtý boıynsha jumysty jandandyrý qajet. Qazaqstan Ortalyq Azııa elderine eksporttyq tasymaldy 1 mıllıard AQSh dollaryna deıin ulǵaıta alady. Mundaı qor aımaqtyń basqa da elderinde bar ekenine senimdimin. Ortalyq Azııanyń kólik dálizderine ıntegrasııalanǵan taýar ótkizýdiń biryńǵaı jelisin qurýda kúsh jumyldyrýdy usynamyz. Bul kóterme-bólý jáne agrologıstıkalyq ortalyqtardan turatyn jańa ınfraqurylym taýarlarymyzdy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń, TMD jáne úshinshi memleketterdiń naryǵyna shyǵarýǵa múmkindik beredi. Maýsymaralyq kezeńde óz naryǵymyzdy da aýyl sharýashylyǵy ónimderimen qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy tabysty seriktestiktiń úlgisi retinde Qazaqstan men О́zbekstannyń ortaq shekarasynda qurylǵan «Ortalyq Azııa» halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq ortalyǵyn atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev Prezıdentterdi aımaqtyq ekonomıkanyń strategııalyq mańyzdy salalaryna ınvestısııa tartý úshin kúsh-jigerdi biriktirýge shaqyrdy.
Prezıdent ulttyq ekonomıkalardy ınnovasııalyq-sıfrlyq platformaǵa aýystyrý damýdyń balamasyz joly dep atap ótti. Sondaı-aq Qazaqstanda ónerkásipti, energetıka, kólik jáne áleýmettik salalardy sıfrlandyrý, «aqyldy» qalalardy damytý jobalary belsendi júzege asyrylyp kele jatqanyn aıtty.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, aımaq memleketteri Azııa men Eýropany baılanystyrýshy kópir rólin atqaryp otyr. Bul rette Qazaqstan Transkaspıı halyqaralyq kólik dáliziniń tranzıttik áleýetin birtindep damytýda. Odan bólek, «Qytaı – Eýropa – Qytaı» transqurlyqtyq baǵdarynyń qazaqstandyq bóliginiń áleýeti nyǵaıyp keledi.
– 2025 jylǵa deıin ekinshi joldardyń qurylysy aıaqtalyp, «Dostyq – Moıynty» temir jol ýchaskesi tolyqtaı elektrmen jabdyqtalady. Nátıjesinde atalǵan baǵyttyń ótkizý múmkindigi bes ese ulǵaıady. Jobaǵa 2 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy salynady. «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir joly da úlken múmkindikter beredi. Elderimiz úshin Parsy shyǵanaǵy memleketterine shyǵýdyń qysqa joly osy. Jyl saıyn aımaqtaǵy júk tasymaly artyp kele jatqandyqtan, Transazııalyq temir jol magıstraliniń ońtústik dálizin damytý qajettigi týyndap otyr. Mysaly, «Darbaza – Maqtaaral» temir jol jelisin iske qosý júk tasymaly merzimin 1,5 ese qysqartady. Ońtústik Azııa naryqtaryna jol ashatyn «Mazarı – Sharıf – Kabýl – Peshavar» temir joly qurylysy jobasynyń keleshegi bar dep esepteımiz. Qazaqstan jáne Túrikmenstan aılaqtary qýatynyń áleýeti zor, – dep atap ótti Memleket basshysy.
Sońǵy úsh jyldyń ishinde Transkaspıı baǵyty arqyly ótetin konteınerlerdiń legi 13 esege artty. Qazaqstan Aqtaý aılaǵynyń bazasynda álemniń ozyq operatorlaryn tarta otyryp, «konteınerlik habty» ashýdy josparlap otyr (Cosco, Maersk, CMA CGM jáne t.b.). Elimiz aımaq ishinde kólik kommýnıkasııalaryn damytý maqsatynda ózara tıimdi yntymaqtastyq jasasýǵa ázir.
– О́zbekstanmen aradaǵy jańa jobalar belsendi túrde pysyqtalyp jatyr. Eń aldymen, «Túrkistan – Shymkent – Tashkent» joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol qurylysy týraly aıtyp otyrmyz (joba quny shamamen 70 mıllıon AQSh dollary). Budan buryn «Beıneý – Aqjigit» avtojolynyń qurylysy aıaqtalǵan bolatyn. Atalǵan baǵyt arqyly ózbek seriktesterimizge Quryq jáne Aqtaý aılaqtaryna shyǵatyn qysqa jol ashyldy. «Túrikmenbashy – Garaboǵaz – Qazaqstannyń shekarasy» avtomagıstraliniń áleýeti zor. Osy baǵdar Túrikmenstanmen aradaǵy jolaýshy jáne júk tasymalyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy, Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, Ortalyq Azııadaǵy kólik kommýnıkasııalaryn damytý barlyq elderdiń ishki jalpy ónimin 15 paıyzǵa arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Bul – aýqymdy qor. Osy rette kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp, aımaqtyń kólik baılanysyn arttyryp, dáliz jaǵdaıyn jaqsartýymyz qajet, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy sý resýrstarymen qamtamasyz etý men aımaqtyń bıo jáne ekojúıesin saqtaýdy Ortalyq Azııadaǵy negizgi máseleniń biri retinde atap ótti.
– Biz qazirdiń ózinde klımattyń jahandyq jylynýy saldaryn sýdyń azaıýy men qurǵaqshylyq arqyly kórip otyrmyz. Bul, ásirese, Syrdarııa basseıninde erekshe sezilip otyr. Keıingi eki jyldaǵy vegetasııalyq kezeńde Shardara sý qoımasyna jınalatyn sý kólemi 40 paıyzǵa, Kishi Aral teńizine keletin sý mólsheri 60 paıyzǵa azaıyp ketti. Transshekaralyq ózender resýrstaryn tıimdi basqarý men aldyńǵy qatardaǵy tehnologııalyq sheshimderdi engizý úshin birlesken sý saıasatyn engizý mańyzdy. Bizdiń ózara is-qımylymyz taraptardyń múddesin eskergen jáne ózara mindetterdi tolyqtaı oryndaıtyn, teń dárejede qoldaný prınsıpi negizinde júzege asýy tıis. Sý – Ortalyq Azııa elderiniń arasyn ashýdyń basy emes, kerisinshe, biriktiretin resýrs bolýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Baıandamada koronavırýs pandemııasy synaǵy kezinde halyqtarymyzdyń birligi men bir-birine degen kómegi týraly aıtyldy.
– Qazaqstan dostyq pen yntymaqtastyq aıasynda baýyrlas memleketter men halyqtarǵa barynsha kómek kórsetti jáne járdemdese de beredi. Ǵylymı-zertteý salasynda jınaqtalǵan tájirıbemizben bólisýge de ázirmiz. Túrikmenstan Prezıdentiniń vırýsologııa jáne epıdemıologııa ortalyǵyn qurý týraly usynysyn qoldaımyz. Shyn máninde, osy salada ǵylymı yntymaqtastyqty kúsheıtý mańyzdy. Jaqynda qazaq vaksınasy Qyrǵyzstanǵa jiberildi. Reseılik Spýtnık-V vaksınasyn óndirý de jolǵa qoıyldy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev terrorızm, dinı ekstremızm, esirtki tasymaly, transulttyq qylmys sııaqty synaqtardyń saqtalyp otyrǵanyna toqtaldy.
– Birligimizdi bekemdep, bir-birimizben bolmashy básekelestikke jol bermeýimiz qajet. Bul máselede HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy dostyq, tatý kórshilik, yntymaqtastyq jónindegi Kelisimge tez arada qol qoıýdyń mańyzy artyp keledi. Taraptardyń jýyq arada osynaý tarıhı kelisimge qol qoıýǵa daıyn bolýyn quptaımyz. Halyqaralyq asa mańyzdy máselelerde barynsha ortaq ustanym bildirsek, álemdik qaýymdastyqqa kelisim tapqan ortaq tásilimizdi kórseter edik. Halyqaralyq alańdardaǵy básekelestik ulttyq múddelerimizge qaıshy keledi, – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti.
Aldaǵy ýaqytta baýyrlas halyqtardy jaqyndata túsýde mádenı-gýmanıtarlyq ózara is-qımyldar mańyzdy ról atqarady. Memleket basshysy týystyq baılanysty saqtap, kúsheıtý jáne mádenı-gýmanıtarlyq kún tártibin jańa mazmunmen tolyqtyrý jónindegi pikirin aıtty. Sondaı-aq Qazaqstan bilim salasyndaǵy ózara is-qımyldy keńeıtýdi qoldaıdy.
– Kóńil bólýdi qajet etetin taǵy bir sala – elderimizdiń jastary arasyndaǵy baılanysty damytý. Tereńde jatqan tarıhı qarym-qatynasymyzdy saqtap qalýda jastarymyz mańyzdy ról atqarady. Stýdentter almasýdy keńeıtýdi, olardyń jaqsy bilim alýǵa umtylysyn jan-jaqty qoldaýdy, Ortalyq Azııa azamattarynyń Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna kvota kóbeıtýdi mańyzdy dep esepteımiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Barlyq usynystar aımaqtaǵy memleketter men halyqtardyń múddesi jolynda jan-jaqty ári ózara tıimdi yntymaqtastyqty tereńdete túsýge degen shynaıy nıetten týyndaǵany aıtyldy.
– Bizdiń basty maqsatymyz – Ortalyq Azııany turaqty, ekonomıkalyq jaǵynan damyǵan, órkendegen óńirge aınaldyrý. Dostyq, tatý kórshilik ári ózara senim negizinde barsha qıyndyqtardy eńserip, alǵa qoıǵan ıgi maqsatymyzǵa qol jetkize alatynymyzǵa senemin, – dep sózin qorytyndylady Memleket basshysy.
Konsýltatıvtik keńeste, sondaı-aq Túrikmenstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, BUU Bas hatshysynyń Ortalyq Azııadaǵy arnaıy ókili Natalıa German sóz sóıledi.
Kezdesý qorytyndysy boıynsha Birlesken málimdeme qabyldandy.
Konsýltatıvtik kezdesý aıasynda Ortalyq Azııa elderiniń basshylary Qasym-Jomart Toqaev, Sadyr Japarov, Emomalı Rahmon, Gýrbangýly Berdimuhamedov jáne Shavkat Mırzııoev ulttyq taýarlar kórmesin aralady.
Kórmede ekonomıkanyń túrli salasyndaǵy ıdeıalar, tehnologııalar, ınnovasııalar, ónerkásiptik jáne óndiristik jabdyqtar men ónimder tanystyryldy. Is-sharanyń basty maqsaty – ınnovasııalyq tehnologııa salasyndaǵy jetistikterdi kórsetýge jaǵdaı jasaý, tájirıbe almasý jáne Ortalyq Azııa elderiniń seriktesterimen tıimdi yntymaqtastyq ornatý.
Sondaı-aq Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan Prezıdentteri aımaq elderiniń ulttyq taǵamdary halyqaralyq festıvaliniń qonaǵy boldy.
Is-shara sońynda memleketter basshylary bes elden kelgen óner sheberleriniń konsertin tamashalady.
