Ekologııalyq kodeks: О́nerkásiptegi «jasyl» betburys

Tómen kómirtekti ekonomıkalyq damý – qazir kóptegen memleket alǵa qoıǵan negizgi maqsattyń biri. Osy ba­ǵytqa Qazaqstan da kóńil bólip, «jasyl ósimge» qaraı bet burǵanyn aıta ket­ken oryndy. Onyń naqty kórinisi jańa­dan qabyldanǵan Ekologııalyq kodeksten tabylyp otyr. Jer kólemi jaǵynan toǵyzdyqqa kiretin elimiz úshin qorshaǵan ortaǵa qatysty problemalar qashan da ózekti. Sebebi ulttyq ekonomıkanyń júıe quraýshy sektory tabıǵı resýrstarǵa táýeldi ekeni málim.

Bul oraıda jańa zańnyń engizilýi­men taý-ken ónerkásibin qandaı ózgerister kútip turǵany oılandyrady. Máselen, tabıǵatty qorǵaýǵa arnalǵan reforma­nyń aıasynda qorshaǵan ortany lastaıtyn ónerkásiptik kásiporyndardyń «las­taýshy tóleıdi» qaǵıdasy negizinde jaýap­kershiligi kúsheıtildi. Eger de bu­rynǵy ekologııalyq saıasatta emıs­sııalyq tólemderge basymdyq berilse, jańa zańnamada ozyq tehnologııalardy engizýge kóbirek kóńil bólingen. Son­dyqtan da óndiristik uıymdarǵa qomaqty aıyppuldy tólegennen góri ekologııa­lyq tehnologııalarǵa kóshken áldeqaıda tıimdi.

Jańa redaksııadaǵy Kodekstiń bas­ty normasy da ozyq tehnologııalardy engizý qajettiligine qatysty. Soǵan sáıkes bul talapty oryndaý merzimi 2025 jylǵa qaraı belgilenip, 10 jylǵa sozylatynyn aıta ketý kerek. Osy nor­many júzege asyrǵan kásiporyndar emıssııalyq tólemderden bosatylsa, ony elemegen kompanııalarǵa kerisin­she joǵary mólsherdegi ekologııalyq tólem­derdi óteýge týra keledi. Al bul tólemder úsh jylda bir ret eki-úsh esege ósetinin eskerte keteıik.

Sondaı-aq atalǵan reformada zııandy qaldyqtardyń shyǵatyn kózin onlaın rejimde baqylaýǵa múmkindik beretin avtomattandyrylǵan júıeni engizý, ekologııalyq tólemderdi tabıǵat qorǵaý sharalaryna 100%-dy deńgeıde baǵyttaý, sol sekildi qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵa­laý jáne normalaý salasyndaǵy tetikti ózgertý qarastyrylǵan.                                                         

«Jasyl ekonomıka» qaǵıdattaryn júzege asyrýda

Taý-ken kásiporyndary qazir «jasyl ekonomıka» qaǵıdattaryn iske asyrýǵa kirisip, qorshaǵan ortaǵa teris áserdi azaıtýǵa baılanysty aýqymdy jumysty júrgizip jatqanyn atap ótken jón. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń aqparatyna súıensek, Aqtóbe oblysyndaǵy ferroqorytpa zaýytynda sehtardy jańǵyrtýǵa arnalǵan joba qolǵa alyndy. Onyń nátıjesinde 2022 jyldyń sońyna qaraı zııandy qaldyqtyń kólemi 30%-ǵa azaıady dep boljanýda. Arnaıy memorandýmǵa sáıkes Qaraǵandy óńirinde «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy 2025 jylǵa deıin aýaǵa taraıtyn qaldyqtardyń kólemin 30%-ǵa deıin tómendetýge ýáde berip, Temirtaýdyń aınalasynda 500 túp aǵash otyrǵyzatyndaryn jet­kizdi. Shyǵys Qazaqstandaǵy «Qaz­myrysh» kásipornynda tıisti memorandým boıynsha atmosferaǵa taraıtyn qaldyq­tyń mólsheri 20%-ǵa azaıady dep kútilip otyr.

Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵynyń málimeti boıynsha búginde birqatar iri kásiporyn keshendi tehnologııalyq aýdıtten ótti. 2023 jylǵa qaraı ozyq tehnologııalarǵa baılanysty anyq­ta­malyqtar ázirlenedi dep boljaný­da. Birinshi kezekte joǵaryda atal­ǵan tehnologııalarǵa elimizdegi emıssııa­lar­dyń 80%-yn shyǵaratyn eń iri 50 kásip­oryn kóshedi. Onyń ishinde taý-ken metallýrgııa, jylý energetıkasy, sondaı-aq munaı-gaz jáne hımııa ónerkásibi kásiporyndary bar. Olar 2025 jylǵa deıin keshendi ekologııalyq ruqsat alýy tıis.

Taıaýda ótken Green Energy & Waste Recycling Forum eýrazııalyq bıznes-forýmynda Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Elena Qýanbaeva aıtqan­­daı, ozyq tehnologııalardyń anyqtamaly­­­ǵy zııandy qaldyqtardy azaıtýǵa baılanysty sharttardy aıqyndaıdy. By­laısha aıtqanda, bul kásiporyndarǵa eko­logııalyq kórsetkishti jaqsartýdyń tıim­di baǵyt-baǵdaryn silteıtin nusqaý­lyq desek te bolady. Onyń sıkli Eko­lo­gııalyq kodekspen belgilengen jáne 8 jyl­dy quraıdy. Anyqtamalyqtyń árbir nusqasy kez kelgen resýrsty meıilinshe únemdi paıdalanýǵa baǵyttaıdy. Demek, shıkizattyń qajetti mólsherin ǵana tutynýdy qamtamasyz etip, odan shyǵatyn qaldyq qaıta óńdeýge jiberilýi tıis.

Kómirtegi salyǵynyń eksportqa áseri

Alaıda ónerkásipti ekologııalyq tur­ǵyda jańǵyrtý, sondaı-aq ozyq tehnologııalarǵa kóshý – taý-ken ón­di­rý­­­shilerdiń jaqyn ýaqytta tap bola­t­yn jalǵyz máselesi emes. Aıtalyq, Eýro­pa­lyq odaq jahandyq jylynýdyń aldyn alýǵa arnalǵan birizdi saıa­satty júzege asyryp, 2050 jylǵa qa­raı kári qurlyq­ty kómirsýteginen ta­zar­týdyń kózdep otyrǵany belgili. Par­nık gazdarynyń shyǵarynyn esepke alyp, olardy azaıtý – Eýropa elderiniń tó­men kómirtekti ekonomıkalyq damýǵa baǵyt­talǵan ne­giz­gi ustanymy. Bul oraıda 2023 jyl­dan ­bastap eýropalyqtar «Kó­mir­tegi sa­lyǵyn» qabyldaýdy jospar­lap otyr­ǵanyn atap ótken jón.

«Otandyq ónimniń kóptegen túri Eýropaǵa shyǵarylatynyn eskersek, álbette bul Qazaqstannyń taý-ken sektory úshin aıtarlyqtaı táýekel týdyrady. Mysaly, elimizden Eýropalyq odaqqa mys, kúmis, ferroqorytpa, alıýmınıı, tıtan jáne qorǵasyn eksporttalady. Byltyrǵy eksporttyń jalpy kólemi 1 mlrd dollardan asqan bolatyn», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektorynyń orynbasary Maksım Kononov.

Qaýymdastyq ókiliniń aıtýynsha, kómirtegi salyǵy ónimi Eýropa naryǵy­na baǵyttalǵan otandyq óndirýshilerge aıtar­lyqtaı áser etip, úlken qarjylyq shyǵyndarǵa soqtyrýy múmkin. Biraq ta bul shyǵynnyń mólsherin ázirge anyqtaý qıyn, óıtkeni salyqty esepteý ádisi áli tolyq aıaqtalmaǵan.

Osylaısha, Qazaqstannyń kenshileri men metallýrgteriniń basyna bult úıi­rilip otyr. Nege deseńiz, metall ónim­de­riniń «Kómirtegi salyǵy» tizbesine túsý táýe­k­eli joǵary bolǵandyqtan otan­dyq óndi­rýshilerdiń básekege qabilettiligi ­aıta­r­­­lyqtaı tómendeı túsedi.

Zańdy eýropalyq júıemen sáıkestendirý qajet

M.Kononovtyń pikirine súıensek, qa­lyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń amaly bar. Salalyq qaýymdastyq qa­zaq­­standyq zańnamany Eýropanyń kómi­rtegi qaldyqtary kvotalarynyń saýda júıe­sine ıntegrasııalaýdy usynyp otyr. Dese de «Kómirtegi salyǵynyń» teris eko­no­mıkalyq áserin tolyǵymen eńserý múmkin emes ekenin de joqqa shyǵar­maıdy.

Osyndaı kezeńde qazaqstandyq taý-ken salasynyń básekege qabilettiligin saqtaý úshin ýákiletti organdar men bıznes arasynda tıimdi dıalog qurý asa mańyzdy. Sebebi EO naryǵyna arnalǵan otandyq ónimderdiń tasymaly qysqarýy ǵajap emes. Sondyqtan da osy ındýstrııadaǵy kásiporyndardy turaqty ınvestısııa­lyq, salyqtyq jáne tarıftik saıasat­pen qamtyǵan artyq etpeıdi. Bul arqy­ly qazaqstandyq óndirýshiler ınves­tısııalyq jobalardy iske asyrýǵa, sol sekildi jańa tehnologııalyq jáne eko­logııalyq talaptarǵa sáıkes kelýge múm­kindik alady dedi sala ókilderi.