Konstıtýsııalyq prosess: saıası erik-jiger men tabandylyq

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń saıası jáne áleý­met­tik-ekonomıkalyq reformalardyń jańa kezeńine aıaq basqandyǵyn aıta kele, turaqty damý qaǵıdattaryn engizbeıinshe, eldiń, tipten jalpy adamzattyń, tabys­ty alǵa basýynyń múmkin emestigin atap kórsetti. Sondyqtan onyń «Barshaǵa ortaq ıgilik! Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» saılaýaldy baǵdarlamasynyń «Biz – Qazaqstannyń birtutas halqymyz. Bizdi qasıetti jerimizdegi ortaq qundylyqtar biriktiredi: beıbitshilik, ıgilik, órkendeý, ádildik jáne barshaǵa ortaq teń múmkin­dikter» degen sózderden bastalýy kezdeı­soq emes. Bul – memleketimizdiń áleýetin, onyń táýelsizdigi men ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń birden-bir joly. Ol úshin turaqtylyq, azamattyq tatýlyq pen ke­li­sim, sonymen birge serpindi ekonomıka jáne myqty áleýmettik saıasat kerek. Basymdyqtardyń qata­ry­na qoǵamnyń birligin saqtaý, zań ústem­digi jáne ádil sot tóreligi, qoǵam­d­yq qaýipsizdik, tıimdi memlekettik bas­qa­rý men saıası júıeni transformasııa­laý jat­qyzyldy. Osylardyń ishinde Mem­le­ket basshysy tujyrymdaǵandaı, ádildik táýe­lsiz Qazaqstannyń myqty irgetasyna aınal­maq.

Osy maqsattardyń oryndalýy úshin Q.Toqaev memlekettik bıliktiń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep be­retin Úkimet» formýlasyn usyndy. Ol bıliktiń halyqtyń aldyndaǵy jaýap­ker­shiligin arttyrýǵa, mańyzdy strate­gııa­lyq máseleler boıynsha sheshimderdi qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp qa­byl­daý­ǵa, memlekettik basqarýdyń barlyq júıesiniń ashyqtyǵy, halyqpen úzdiksiz keri baılanys jáne jedel áreket etý qaǵı­datyna negizdeldi. Kóppartııaly jú­ıe­­ni damytýǵa jáne jetildirýge, she­shim­di qabyldaý men oryndaý prosesine aza­mat­tardyń qatysýynyń shynaıy tetigi retinde jergilikti ózin-ózi basqarý organ­da­rynyń belsendiligin arttyrýǵa nazar aýdaryldy. Qoǵamdyq keńester aıasynda memlekettik ınstıtýttar qyzmetine qoǵamdyq baqylaý jasaýdy jolǵa qoıý kózdeldi. Azamattyq qoǵamdy damytýdyń jańa tujyrymdamasyn qabyldaýǵa jáne kásibı jumys isteıtin qazaqstandyq baspasóz quraldarynyń rólin kóterýge erekshe mán berildi. Qazaqstannyń aldynda osyndaı aýqymdy jáne kúrdeli jalpyulttyq mindetter turǵandyqtan, Prezıdent Q.Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurý arqyly halyqpen turaqty túrde aqyldasyp otyrýdy qolǵa aldy.

Osy saılaýaldy baǵdarlamasy men «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy onyń Qazaqstan hal­qyna arnaǵan Joldaýlaryna arqaý bolyp, kóptegen kúrdeli jáne ózekti máse­lelerge qozǵaý saldy. Jańa saıası baǵyt­tyń tujyrymdamalyq qyrlary Prezıdenttiń Joldaýlarynan basqa, onyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi men Reformalar jónindegi joǵary keńestiń otyrystaryndaǵy sóılegen sózderinde, sondaı-aq «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda kórinis tapty.

Bul jańa baǵyt 2019 jyldyń 20 maý­symynda Prezıdenttiń Jarlyǵymen be­kitilgen atalǵan saılaýaldy baǵdar­la­many júzege asyrý Josparynda naq­ty­landy. Budan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń ony sol kezdiń ózinde-aq anyqtap alǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Memlekettik bıliktiń formýlasy men «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy arqyly ol basynan-aq reformalardy tabandylyqpen barlyq saıası erik-jigerin jumyldyrý jáne júıelilikke negizdele otyryp júr­gi­ze­tin­di­gin anyq tanytty. Sondyqtan osy saıası baǵyttyń negizgi qaǵıdattary retinde sabaqtastyq, ádildik jáne órleýdiń alynýy da zańdylyq. Baıqasańyz, Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev birinshi Joldaýynda zamanaýı tıimdi memleket qalyptastyrý sheńberinde saıası ózgerister júrgizýge basymdyq berdi. Ondaǵy maqsaty – memlekettik ınstıtýttardyń rólin ny­ǵaı­tý, azamattardyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qorǵaý. О́ıtkeni órken­deý­diń birden-bir joly saıası júıeni jań­ǵyrtý ǵana emes, demokratııa negizinde trans­formasııalaý ekendigi túsinikti bola bastady. Ol memlekettik sheshim qa­byl­daý prosesiniń ashyqtyǵyn, kóppar­tııa­lyq júıeni jetildirýdi, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýdy jáne keıbir memlekettik fýnksııalardy úkimettik emes uıymdarǵa berýdi durys kórdi. Reformalardy júıeli túrde, popýlızmge urynbaı, tereń jáne jan-jaqty oılastyra otyryp júrgizýge erekshe mán berildi. Saıası ózgerister prezıdenttik ınstıtýtpen qatar, memlekettik sheshim qabyldaýda Parlamenttiń qatysý deńgeıin kóterý men Úkimet jumysynyń tıimdiligin arttyrýdy jáne onyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi men esep berýin kúsheıtýdi qamtydy.

Álemdi jaılaǵan pandemııa indeti Qazaq­standaǵy memlekettik bılik júıesi­niń osal tustarynyń betin ashyp bergeni aqıqat. Sondyqtan týyndaǵan jaǵdaı 2020 jyly bul máselege basqasha qaraýdy qajet etti. О́ıtkeni memlekettik bılik pen basqarýdyń qoǵammen baılanysynda oryn alǵan aqaýlar olardyń jumysynyń tıimdiligin burynǵydan beter tómendetip jiberdi. Osy úrdisterdiń aldyn alý úshin memlekettik basqarý, kadr saıasaty, sheshim qabyldaý júıesi men olardy oryn­daýdaǵy jaýapkershilik máseleleri jańa­sha kózqarasty talap etti. Eń aldymen azamattardyń talap-tilekterine durys jáne shynaıy kóńil aýdarý, qoǵam múddesine is júzinde qyzmet etý jáne ádilettilik qaǵıdattaryn júzege asyrý qajet boldy. Bul ahýal áleýmettik-eko­no­mıkalyq saladaǵy jaǵymsyz úrdis­ter­diń saıası sıpatqa ıe bolyp ketpe­ýiniń aldyn alýǵa múmkindik beretin daǵdarysqa qarsy naqty sheshimder qabyldap, tıisti is-sharalardy júrgizýdi qajet etti. Osy maqsatta memlekettik josparlaý júıesin damytýǵa erekshe basymdyq berilip, ony ınstıtýttandyrý qolǵa alyndy. Stra­te­gııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttik qurylyp, onyń quramyna Ulttyq statıstıka bıýrosy berildi. Elde júrgizilip jatqan reformalardy ilgeriletý maqsatynda Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdenti janynan ja­ńadan qurylǵan Reformalar jónindegi joǵary keńes túpkilikti sheshimder qabyl­daý quzyretine ıe boldy.

Demek, ınstıtýttyq qaıta qurýlar COVID-19 indetiniń sabaǵyn eskere otyryp, memlekettik basqarý júıesin je­til­dirýdi kózdedi. Daǵdarysqa qarsy shara­lardy iske asyrý qajettiligi prezı­dent­tik bılikti kúsheıtý máselesin kún tártibine qoıdy. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy Q.Toqaevtyń 2020 jyldyń 16 naýryzyndaǵy «Áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jónindegi sharalary týraly» jáne «Ekonomıkany turaqtandyrý jónindegi odan arǵy sharalar týraly» Jarlyqtary onyń atalǵan salalardaǵy quzyretin keńeıte tústi. Sonymen birge ol búkil memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtý sheńberinde 2019 jyly Úkimet pen ózine esep beretin memlekettik organdardyń qurylymyna ózgerister engizdi. 2019-2020 jyldar aralyǵynda birqatar mınıs­tr­lik pen agenttik, qyzmetter men res­pýb­lıkalyq memlekettik mekemeler jańa­dan, al keıbireýleri qaıtadan quryl­dy. Solardyń ishinde agenttikter tike­leı Prezıdentke baǵynatyn boldy. Bul Pre­zıdenttiń jaýapkershiligin de kú­sheıt­ti.

Osylaısha, jańa saıası baǵyttyń iske asyrylý prosesiniń úzdiksizdigi qam­­ta­masyz etildi. Saıası reformalar pa­ket­terine engen tapsyrmalar is júzinde oryndalyp otyrdy. Iаǵnı Memleket basshysy Q.Toqaev saılaýaldy bergen ýádeleri men aıtqandaryn eki etken joq. Bul saıası saladaǵy reformalardyń basy ǵana, saıası júıeni qaıta qurý úrdisi óz jalǵasyn tabatyn bolady. Munda mem­le­kettik bıliktiń barlyq ınstıtýtyn reformalaý negizinde búkil memlekettiń jumys isteýiniń tıimdiligin kóterý maqsat etilip otyr. Ári qaraıǵy saıası reformalar azamattardy eldi basqarý isine tar­týǵa múmkindik berýi kerek. О́ıtkeni Prezıdenttiń aıtqandarynyń barlyǵy zańmen naqtylandy. Qabyldanǵan 10 zańnyń ishinde konstıtýsııalyq zańdar da bar. Al keıbir zańdarǵa ózgerister engizildi. Mysaly, «Saıası partııalar týraly», «Saılaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly». Saıa­sı partııalardy tirkeýge qatysty talap jeńildetildi. Partııa qurý úshin qaras­ty­rylatyn tirkeý kedergisi 40 myń­nan 20 myńǵa deıin tómendetildi. Saılaýǵa túsetin saıası partııalar áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota bóle bastady. Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret parlamenttik oppozısııa ıns­tıtýty engizildi. Memleket pen qoǵam arasyndaǵy osyndaı únqatysýdyń ornaýy memlekettilikti nyǵaıtý men qo­ǵam­dyq-saıası qarym-qatynasty qalpy­na kel­tirýdiń kepili bolmaq.

Demokratııalyq mán-mazmuny ja­ǵynan «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» jańa Zań erekshe oryn alady. Ol respýblıka azamattarynyń beıbit jáne qarýsyz jınalyp, jınalys­tar, mıtıngiler men demonstrasııalar, sherýler men pıketter ótkizý quqyǵyn iske asyrýǵa ba­ǵyt­talǵan qoǵamdyq qaty­nastardy ret­teý­degi revolıýsııalyq qa­dam, ser­pi­lis­ti qoǵamdyq-saıası oqıǵa bol­maq. Bul qujattyń qoǵamdyq-saıası qa­tynastardy odan ári damytýǵa túrtki bolary da sózsiz. Sonymen qatar Qazaqstan azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly Halyqaralyq paktiniń Ekinshi fakýl­ta­tıvtik hattamasyna qol qoıýy arqyly elimizde resmı túrde ólim jazasyn joıdy. Jala jabýdy qylmys sanatynan alyp tas­taý jáne Qylmystyq kodekstiń 174-babyn izgilendirý jónindegi normalarǵa ózgerister engizildi.

Memleket basshysynyń «Jańa jaǵ­daı­daǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Jol­daýy boıynsha 2021 jyldan bastap aýyl ákimderin tikeleı saılaý qaras­ty­rylyp, ony ótkizý tamyz aıynan bastalyp ketti. Sol sııaqty, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýdyń 2025 jyl­ǵa deıingi tujyrymdamasy bekitilip, Úki­met tarapynan onyń 2030 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan jobasy daıyndalýda. «Qoǵamdyq baqylaý týraly» Zańdy ázirleý jáne biryńǵaı zańdy onlaın-petısııalar ınstıtýtyn quryp, ony zań­dastyrý máseleleri qarastyrylýda. «Qoǵamdyq baqylaý týraly» Zań jobasy ázirlenip, ol Parlamenttiń qaraýyna engizildi. Bul qujatta memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektordyń qoǵam aldyndaǵy ashyqtyǵy men esep berýin qamtamasyz etý máselesi kóte­ril­mek. Zań jobasynda adam jáne azamat quqyqtary, jarııalylyq, ashyqtyq, zań­dylyq, obektıvtilik, nátıjelerdiń senimdiligi jáne qoǵamdyq baqylaýǵa kedergi kórsetpeý sııaqty basymdyqtarǵa negizdeletin qaǵıdattarǵa súıene otyryp, qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrý kózdeledi. Sonymen birge depýtattar ázir­legen Ombýdsmen týraly arnaıy zań qa­byl­danatyn bolady.

Adamdardyń quqyqtary men azamattardy, sonyń ishinde ásirese, balalardy, ınternette, áleýmettik jeli men túrli messendjerlerde qorqytyp, zor­lyq kórsetýden qorǵaý problemasyna erek­she mán bere otyryp, azaptaýǵa, adam saýdasyna qarsy kúreske baǵyttalǵan zań­­namany jetildirý qajettiligine erekshe nazar aýdaryldy. Osy jumystardyń nátıjesinde tıisti zań jobalary daıyndalyp, Parlamenttiń qaraýyna jiberil­di. Saıası reformalardyń úshinshi pake­ti sheńberinde saıası partııalardyń Par­la­mentke ótý shegin 7%-dan 5%-ǵa deıin tómendetý, saılaý bıýlletenderine «bar­ly­ǵyna qarsy» baǵanyn engizý týraly másele de zańdastyryldy.

Prezıdent Q.Toqaev jańa memlekettik modeldi qalyptastyrýdyń júıeli iske asyrylýyna kóp kóńil aýdaryp otyr. Tıimdi memleket qurý onyń qoǵammen baılanysyndaǵy servıstik modelge kóshýi negizinde iske asyrylmaq. Olaı bolsa, bılikke de búgingi týyndap otyrǵan jaǵdaıdy qaıta qaraýyna týra keledi. Demek, ol ózin de ózgertýi shart. Iаǵnı memlekettik basqarý durys maǵynaǵa ıe bolýy kerek. Sonda ǵana bıliktiń halyq aldyndaǵy bedeli ósip, jaýapkershiligi artady. Endeshe bılik jaýapkershilikti bolý úshin damyǵan azamattyq qoǵam kerek. Al ony damytý úshin úkimettik emes uıymdardyń mártebesin ósirý qajet. Mundaǵy basty máselelerdiń biri azamat­tar men qazaqstandyq azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn reformalaý jáne olar­dy memleketti basqarý prosesine tartý boldy. Ondaǵy maqsat, birinshiden, memleket pen onyń organdarynyń ju­my­synyń tıimdiligin kóterý bolsa, ekin­shiden, halyqtyń turmys deńgeıin jaq­sartý. Máselen, aýyl əkimderiniń tikeleı saılaýy jergilikti basqarý júıe­sinde tyń əri qajetti ózgeristerdiń bas­talǵanyn jáne memleket pen qoǵam ara­syndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna oń­taı­ly jaǵdaıdyń týatyndyǵyna senim uıalatady. Budan keıin aýdan ákimderiniń saılaýy ótkizilmek. Al eger osy jańa júıe óziniń tıimdiligin kórsetse, onda kelesi deńgeıdegi ákimderdiń saılaýyna kóshý de qarastyrylǵan. Sol sııaqty bul jerde jergilikti ózin-ózi basqarý men onyń jergilikti memlekettik basqarý júıesimen arajigin shekteýdi, jergilikti qoǵamdastyqtardyń jıyndary men jına­lys­­tarynyń mártebesin arttyrýdy da eskergen abzal.

Qazaqstanda saıası reformalar qur sóz júzinde emes, naqty iske asyrylyp jat­qandyǵyna myna zańdardyń qabyl­dan­ýy da dálel bola alady: «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń komıtetteri men komıssııalary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna parlamenttik oppozısııa máseleleri boıynsha ózgeris pen tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine atqarýshylyq is júrgizýdi jáne qylmystyq zańnamany je­tildirý máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýb­lıkasynyń ákimshilik rásimdik-proses­tik zańnamasy máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly», «О́lim jazasynyń kúshin joıýǵa baǵyt­talǵan Azamattyq jáne saıası qu­qyq­­tar týraly halyqaralyq paktige Ekinshi Fa­kýltatıvtik Hattamany ra­tı­­fı­ka­sııa­laý týraly», «Qazaqstan Res­­­pýb­lı­ka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terro­rızm­di qarjylandyrýǵa qar­sy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine qoǵamdyq keńesterdiń qyzmeti máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly». Sondyqtan saıası reformalardyń naqty iske asa bas­taýy halyqtyń bılikke degen senimin ny­ǵaı­tary anyq.

Osy turǵyda Memleket basshysy Q.Toqaevtyń prezıdenttik bıliktiń yq­pa­lyn arttyryp, bedelin nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan utymdy sheshimderiniń biri re­tinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurýyn atap ótken jón. Prezıdent osyndaı tıimdi mehanızmdi paıdalaný negizinde bılik pen qoǵam arasyndaǵy qordalanyp qalǵan máselelerdi dıalog ornatý arqyly sheshýdi jáne eki arada paıda bolǵan al­shaq­tyqty qysqartyp, ony jaqyndatýǵa ba­ǵyttalǵan naqty jáne keshendi is-sha­­rlardy qolǵa alyp, iske asyrýda.

Memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy ákim­shilik-baqylaýǵa baǵdarlanǵan mem­le­­kettik basqarý modelinen memleket pen turǵyndardyń ózara qarym-qatynasyna negizdelgen servıstik túrine kóshýdi qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan. Ol mem­le­­kettik qyzmet kórsetýdiń tıimdiligin kó­terip, kvazımemlekettik sektordy oń­taılandyrý men jergilikti ózin-ózi bas­qa­rýdy damytýǵa tıis. Prezıdent atap kór­set­kendeı, ol tek pragmatıkalyq sıpat­qa ıe bolyp, damýdyń Ulttyq jospary jasalyp, strategııalyq josparlaýǵa ekpin berilýi kerek.

Memlekettik basqarý salasy men qazaq­­standyq qoǵamdyq damýdaǵy kópte­gen pro­blemanyń arasynda sybaılas jem­qor­lyqtyń memlekettiligimizge orasan zor nuqsan keltirip otyrǵanyn aıtpaýǵa bolmas. Endeshe Prezıdentiń kor­rý­ps­ııa­nyń dendep ketkendigine alań­daý­shylyq bildirip, onyń qoǵam úshin qaýipti dert ekendigin eskertkeni túsinikti: «Bul – batpandap kirip, mysqaldanyp shyǵatyn kesel. Osy aýrýdy qazir shuǵyl túrde emdemesek, erteń kesh bolýy múmkin». О́ıtkeni ol áleýmettik narazylyq pen bılikke degen senimsizdiktiń irińdi jarasy retinde saıası máselege aınalyp otyr. Sondyqtan 2021 jyldan bastap memlekettik qyzmetshiler, Parlament depýtattary, sýdıalar úshin sheteldik bankterde shottardy ıelený, qolma-qol aqsha qarajaty men qundylyqtardy saq­­taý bóliginde zańnamalyq shekteýler engizildi. Bıyldan bastap memlekettik qyzmetshilerdiń sany qysqartyla bas­taıdy, al 2024 jylǵa qaraı memlekettik qyzmetshilerdiń, olarmen birge ulttyq kompanııalar jumyskerleriniń sanyn 25 paıyzǵa qysqartý josparlanyp otyr. Bul prosess mehanıkalyq túrde emes, memlekettik organǵa tán emes atqarymyn qysqartý turǵysynda júrgiziledi jáne aýtsorsıngke nemese azamattyq qoǵamǵa berý arqyly iske asyrylmaq. Jergilikti ózin-ózi basqarý tujyrymdamasy beki­til­di. Memlekettik qyzmetshiler men ult­tyq kompanııalardyń basshylarynyń qos azamattyq alýyna shekteý salyn­baq. Adam quqyqtaryn saqtaýdy baǵa­laý­dyń ulttyq ındıkatorlaryn osy saladaǵy halyqaralyq standarttarmen sáı­kestendirý máselesi qolǵa alynbaq. 

Prezıdent Q.Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqa­la­synda el táýelsizdiginiń kelesi on­jyl­­­dyǵynyń basty maqsaty retinde ádil qo­ǵam men tıimdi memleket qurý anyqtalǵan. Olaı bolsa, bul reformalar Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń negizi bolary anyq. Saıası reformalar qazirdiń ózinde naqty jáne túsinikti qadamdar jasaýǵa múmkindik berip, áleýmettik shıelenisti báseńdetýge jáne jańa saıası úlgige kóshýge jol ashyp, memlekettik basqarýdyń tizginin bosatpaı ustaýǵa jaǵdaı jasaýda. Adamdardyń memleketke degen senimsizdigi seıilip, ulttyq dıalog ornap, ulttyq ıdeologııada jańa kózqaras qalyptastyrýǵa batyl qadamdar jasalýda. Saıası básekelestik, balama kózqarastar men pikirler, par­la­menttik oppozısııa ınstıtýty men beıbit mıtıngiler ótkizý mádenıetin qalyptastyrý qajettigi demokratııany damytýdyń basty talaby ekendigi qo­ǵam­dyq sanaǵa sińirilýde. Eń bastysy – bul kózqarastar qur aıtylǵan kúıinde qalyp qoımaı, zań júzinde oryndalatyn ustanymdar men naqty memlekettik saıasatqa aınala bastady.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy