Konstıtýsııa jáne Prezıdent

Tórtkúl dúnıede oryn alyp jat­qan nebir qıyn oqıǵalar men ja­­handaný úrdisiniń yqpaly bizdiń elge de tıgeni belgili. Sonyń ishinde ke­zeń-kezeńimen qaıtalana otyryp soqqan dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarystardyń saldary erekshe boldy. Tosynnan týyndaǵan osyn­daı qıyndyqtardy eńserý ja­ýap­kershiligi, árıne, halyq úmitin ar­qalaǵan Memleket basshysyna túse­tini belgili. Mine, dál osyndaı jaýapty sátterde, Qazaqstan Re­s­pýb­lıkasynyń Prezıdenti – Mem­le­ket basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi ba­­ǵyt­­taryn aıqyndaıtyn, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda Qa­zaq­stan­nyń atynan ókildik etetin eń jo­ǵa­ry laýazymdy tulǵa retinde Qazaq­stan Konstıtýsııasynyń qýaty men kúshine júgine otyryp, qajetti ári qabiletti ulttyq zańdardy der ke­zinde qabyldatyp, barlyq qı­yn­dyq­ty eńserip, bolashaqqa aıqyn jol ashyp bergeni el-jurtqa málim.

Osy proseste Prezıdent úshin Konstıtýsııanyń kómegi men yqpaly qa­laı boldy? Ata Zańnyń qandaı nor­malary qýattylyǵyn kórsetti? Onyń nátıjesi qandaı? Osy suraq­tar­ǵa quqyqtyq turǵydan jaýap qaras­tyrǵanymyz oryndy bolar dep oı­laımyn.

Konstıtýsııanyń 40-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń halyq jáne mem­lekettik bılik birliginiń, Kons­tı­týsııanyń myzǵymas­ty­ǵy­nyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostan­dyqtarynyń nyshany ári ke­pili ekendigi jáne ol memlekettik bı­lik­tiń barlyq tarmaǵynyń (zań shy­ǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi) kelisip jumys isteýin jáne óki­met organdarynyń halyq aldyn­da­ǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etý mártebesi men basshylyq quzyry qa­ralǵan.

Prezıdenttiń osy atalǵan óte ja­ýap­ty ókilettilikti atqarý nysha­ny retindegi konstıtýsııalyq sı­pat­tamasy onyń memleket pen qo­ǵam arasyndaǵy ilgeri­­leý qun­dy­lyq­taryn tek qazaqs­tan­dyq­tardyń múddesi úshin paıdaǵa jaratýdy qam­tamasyz etip, Konstıtýsııanyń kiris­pesinde qaralǵan túpki min­det­terge abyroımen qol jetkizýge adal áreket jasap, óziniń tikeleı úlgi bolýynda dep túsingenimiz jón. Al Prezıdenttiń kepil retindegi konstıtýsııalyq sıpattamasy onyń memlekettegi eń joǵary laýazymdy tulǵa mártebesi men aıryqsha zańdyq quzyretine tikeleı baılanysty bolyp, ár salany ulttyq zańnamamen qa­m­týdy uıymdastyra bilýinen aı­qyn kórinedi.

Konstıtýsııada kózdelgen osy jáne basqa da mártebeli mindetterin iske asyrý jolynda Prezıdent árbir is-áreketin jáne sheshimin Kon­s­tı­­týsııa talaptaryna saı múlt­ik­­siz iske asyrady. Sonymen qa­tar Memleket basshysy retinde ózine ti­ke­leı baǵynystaǵy jáne jaýapty memlekettik qurylymdardan da osyny talap etedi. Nátıjesinde, úı­le­simdi qarym-qatynas ornap, mem­lekettik basqarý júıesi birkel­­ki qyz­met atqaryp, azamat­tardyń qu­qyqtary men bostan­dyq­ta­ry­nyń saqtalýyna, jeke ómir­lerine qarsy zańsyz áreket­ter jasalýyna jol bermeýge, árkimniń ar-namysy men qadir-qasıe­tiniń qorǵalýyna, zań men sot aldynda teń bolý quqyǵy jáne basqa Kons­tı­týsııada qaralǵan ke­pil­dik­ter­diń shy­naıy oryndalýyna múm­­kin­dik týyndaıdy.

Memleket basshysynyń eldi de­mok­ratııalyq jolmen órkendetip, myqty ekonomıka men básekege qabi­letti ulttyq zańnama júıesin qalyp­tas­tyrý arqyly ilgeriletýdegi kósh­bas­­shylyq róli erekshe. Sonymen qatar Prezıdent eldegi beıbit ómir men konstıtýsııalyq turaqtylyqty qamta­masyz etý maqsatynda Konstı­tý­sııaǵa oryndy ózgerister men to­lyq­­tyrýlar engizýdiń tártibin qam­ta­masyz etýde sheshýshi tulǵa bolyp tabylady.

Qarqyndy damyp jatqan qoǵam men memleket ómirindegi árqıly asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastar ult­­tyq zańnamanyń da jaǵdaıyna ti­ke­leı áser etedi. О́ziniń tarıhı min­­detin atqarǵanymen, jańa talap­tar­ǵa beıimsiz bolǵan jaǵdaıda, qan­daı salaǵa qatysty bolsyn, qol­­­da­nystaǵy zańdardyń ózgeriske ushy­­­rap otyrýy qajetti qubylys. Zań qatyp qalǵan qujat bolmaýy kerek. Halyqtyń múddesin sheshý qajet bolǵan ýaqytta ol ózge­riske ushy­raıdy. Dál osyndaı jaǵdaı Kons­tı­tý­sııaǵa da qatysty. Sondyq­tan da eldegi qarqyndy ózgeristerdiń yq­palymen el Konstıtýsııasyna tórt ret ózgerister men tolyqtyrýlar en­gi­zildi.

Alǵashqy Konstıtýsııalyq reforma 1998 jyly «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń aıasynda iske asty. Onda Parlament Palatalarynyń ókilettik merzimderi ózgertildi, 77 depýtattan turatyn Májiliske 10 oryn qosyldy. Par­la­menttiń ókilettiligi keńeıtilip, Úkimet músheleriniń Parlament al­dyn­daǵy jaýapkershiligi bekitildi. Sot tóreligin jetildirý baǵytynda alqa­bıler júıesi engizildi.

Ekinshi konstıtýsııalyq reforma 2007 jyly el ishindegi tereń eko­nomıkalyq, saıası, áleýmettik-má­denı ózgeristerge baılanysty ótti. Atap aıtqanda, Parlament Má­jilisiniń saılaýy kezinde pro­po­rsııalyq saılaý júıesi tolyq bekitildi. Parlamenttiń ókilettiligi keńeıtilip, Úkimetti jasaqtaýdyń jańa rásimin engizý jáne bıliktiń atqarýshy tarmaǵyna qatysty zań shyǵarýshy tarmaqtyń baqylaý tetik­terin ońaılatý esebinen Par­la­­ment mártebesi nyǵaıtyldy. Premer-Mınıstrdi parlamenttik kóp­shiliktiń bekitýi týraly norma jáne Prezıdenttiń Úkimet basshysyn ta­ǵaıyndaý kezinde partııalyq fraksııalarmen keńesý rásimi engizilip, Qazaqstan halqy Assambleıasyna konstıtýsııalyq mártebe berildi. Sondaı-aq ólim jazasyn qoldaný shekteri, tek sottyń qamaýǵa alýǵa jáne qamaýda ustaýǵa sanksııa berýi aıqyndaldy. Memlekettik basqa­rý prosesine keńinen qatysý qu­qy­ǵyn qamtamasyz etetin jáne úı­les­ti­retin memlekettik júıe negiz­derin qalyptastyrý prosesi aıaq­tal­dy.

Úshinshi Konstıtýsııalyq reforma 2011 jyly júrgizilip, el Pre­­zıdentiniń kezekten tys saıla­ýyn taǵaıyndaý men ótkizýdiń kons­tı­tý­sııalyq negizderin belgileý­ge baǵyt­tal­ǵan ózgerister engizildi.

Tórtinshi konstıtýsııalyq reforma 2017 jyly ótkizilip, onda bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi aýqymdy qaıta bólý, Parlament pen Úki­mettiń derbestigi men jaýap­ker­shi­ligin arttyrýǵa qatysty normalar qabyldandy.

Tutastaı alǵanda, bul reformalar kózdegen tarıhı mindetterin júzege asyryp, nátıjesinde eldiń alǵa qaraı damýdaǵy baǵyt-baǵdaryn aı­­qyndaýǵa súbeli úles qosyp otyr deýge tolyq negiz bar. Oǵan dálel, qu­qyqtyq baǵytta qyzmet atqaratyn bel­­sendi halyqaralyq uıymdardyń ara­synda bedeli joǵary, pikiri ótimdi Eýropa Keńesiniń Quqyq arqy­­ly demokratııa úshin Eýropalyq ko­mıs­­sııasy (Venesııa komıssııasy) bul reformalarǵa oń baǵasyn ber­genine tórtkúl dúnıe kýá boldy. Bul jóninde osy Komıssııanyń Pre­zıdenti, álemdik deńgeıdegi qo­ǵam qaıratkeri, doktor Djannı Býkık­­kıonyń: «Memleket basshysy N.Nazar­­baevtyń tikeleı basshy­ly­­ǵy­men ázirlengen Qazaqstan Res­­pýblı­kasynyń qoldanystaǵy Kons­­­tıtýsııasy Qazaqstan taby­sy­­nyń asa mańyzdy faktory boldy dep senimmen aıtýǵa bolady. Konstıtýsııa ekonomıkalyq, saıa­sı, áleýmettik ózgerister úshin be­rik irgetas bola otyryp, memle­ket pen qoǵamda bolyp jatqan bar­lyq pro­sesti jandandyrdy. Qazaq­stan­nyń demokratııa jolynda jasaý­ǵa tıis mańyzdy qadamdary áli de bar. Demokratııa jaǵdaıynda turaqtylyq qoǵamdy ilgeri jyljytý maqsatynda ashyq pikirtalastar, saıası dıalogtar jáne ıdeıalarmen almasý arqyly qamtamasyz etilýge tıis. Qazaqstan osy jolda odan ári progres­ke qol jetkizetinine senemin», degen pikir aıtqany belgili.

Konstıtýsııa – el damýynyń arqa­ýy, myqty qozǵaýshy kúshi. Kons­­tıtýsııany qurmettep, onyń ále­ýetin túsine bilý óte paıdaly bolmaq. Sebebi halyqtyń basym kópshiliginiń quqyqtyq saýattylyǵy kóterilip, árkim óz múddesin qorǵaýda tek zańnyń kúshine júginýdiń, onyń ishinde Konstıtýsııaǵa basymdyq tanytýdyń tıimdi ári paıdaly eken­di­gine kózderi jetip keledi. Bul ke­ń­­inen oryn alyp kele jatqan qu­b­y­lys ekendigi belgili. О́ıtkeni Kons­tıtýsııanyń qaǵı­­dattaryn jaq­sy túsinip, meńge­rý­­diń arqasynda eli­miz­de ómir súrip jatqan kim bolsa da óziniń quqyǵy men bostandyǵyna nuqsan keltirýge jol bermeıdi. Zań talaptaryn túsine bilgen adam ózi­ne qııanat jasatpaıdy, ári ózi de basqany syılap, qoǵam tártibin saqtaýǵa beıim bolady.

Ramazan SÁRPEKOV,

Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, professor