Ashyqqan reseılikterge Araldan kómek

Lenın haty balyqshylarǵa 1921 jyl­dyń 7 qazanynda jazylypty. Jedelhat jet­ken kúnnen bastap aýlanǵan balyq Qa­mys­tybas beketinde jınaqtalyp, poıyz arqyly jóneltile bastaıdy.

– Osy kúni júzdegen tonna balyqty bir kúnde jiberdi dep túsinip, onyń ras­tyǵyna kúmán keltiretinder bar. Múl­de olaı emes, bul is sol jylǵy 25 jel­toq­sanǵa deıin jalǵasty. Bas-aıaǵy 75-80 kún­niń ishinde ashyqqan halyqqa 14 vagon Aral balyǵy jóneltilgen, – deıdi osy aýdandaǵy Balyqshylar mýzeıiniń ǵy­lymı qyzmetkeri Aıbek Esmaǵambetov.

Al 1921 jyldyń 25 jeltoqsanynda Le­nınge Aral depýtattary keńesiniń tór­­aǵasy Tólegen Medetbaev «Aral bas­seı­ni­niń balyqshylary 14 vagon balyq jó­neltti. Ásirese, Bógen balyqshylary erek­she belsendilik kórsetti» degen má­tin­de jedelhat joldapty. Bul iste Bó­gen­men qatar Qarashalań, Qaratereń ba­lyq­shylary da tonnalap balyq aýlap, ony at arba, túıe shanamen Qambash stansa­syna tasyǵan. Osydan 100 jyl buryn ót­ken oqıǵa týraly oı órbitkenderdiń kóp­shiligi bolshevıkter partııasy kóse­mi­niń hatyna baılanysty bastamaǵa tek stan­saǵa jaqyn aýyldardyń úles qos­qa­nyn aıtady. Aınaldyrǵan 3-4 aýyl­dyń ba­lyq­shylary sol tusta kenerin ke­mi­rip tur­ǵan alyp aıdynnan az ýaqytta júz­degen myń tonna aýlap bergen eken. Aral­dyq­tardyń márttigine rıza bolǵan Lenınniń syıy sol zamanda qat dúnıe sanalatyn tokarlyq stanok bolǵany da belgili.

Bir qyzyǵy, uly daladaǵy kógildir alqadaı Araldyń, jalpy teńizdi ólke tur­ǵyndarynyń ataǵyn alysqa aspan­dat­qan osy oqıǵanyń shyn máninde bol­ǵa­nyna keıinnen kúmán keltiretinder de kez­despeı qalmapty. Jan-jaqtan osy oqıǵanyń kózi tiri kýágerleri, olar­dyń urpaqtary izdestirilip estelik­teri jazylyp alynady. О́tken ǵasyr­dyń jetpisinshi jyly Aral depýtat­ta­ry keńe­siniń tóraǵasy Tólegen Medet­baev­­­tyń Lenınge jibergen jedelhaty Or­talyq Komıtet muraǵatynan tabylyp, qujattyń kóshirmesi aldyrylypty. Qar jastanyp, muz tósenip jú­rip, ashyqqan jurtqa járdem jóneltken qart balyqshylardyń birsypyrasymen kózbe-kóz kezdesip, kórgen-bilgenin bas­pa­sózde jarııalaǵandardyń biri shırek ǵasyr oblystyq «Lenın joly» (qa­zir­gi «Syr boıy») gazetiniń Aral, Qa­zaly aýdandaryndaǵy menshikti tilshisi qyz­metin atqarǵan jýrnalıst Shákirat Dárma­ǵambetov edi. Bul kúnde toqsannan asqan qart qalamger sol kúnderdiń árbir sá­tin jadynda jaqsy saqtaǵan.

Al bıyl 100 jyldyqqa baıla­nys­ty bas­tamany sol iske úles qosqan­dar­­­­­­d­yń urpaqtary kóterip otyr. Soń­ǵy jyl­­­dar bederinde jergilikti «Aral ále­mi» gazetine osy oqıǵaǵa qatys­qan ba­­­lyq­shylardyń sýretteri men olar­­dyń urpaq­tarynan estelikteri ja­rııa­la­nyp, alyp aıdyn­nyń nesibesin óz­­ge­men bó­lisip, qaıy­rymdylyqtyń úlgili úrdisin ta­nyt­qan­dardyń esimi qaı­ta jań­ǵyrdy. Osyn­daı izgi nıettiń arqa­syn­da Araldaǵy Balyq­shylar mýzeıi­niń jádigerleri qata­ry toly­ǵyp, aýlada uıym­­dastyrylǵan ashyq aspan astyndaǵy mu­rajaı aýqymy keńeıe túsipti.

– Murajaı jerlesimiz, Qazaq KSR Balyq sharýashylyǵy mınıstri qyzme­tin atqarǵan belgili memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Qudaıbergen Sarjanov aǵa­myzdyń ıdeıasy men tabandylyǵynyń nátıjesinde 2012 jyldan beri jumys is­tep keledi, – deıdi murajaı meńgerý­shi­si Aıbek Medetbaev. – Oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıine qarasty mekeme jańadan ashylǵanda 150-deı eksponat bolsa, qazir jádigerler qatary 2 myńnyń ústine shyqqan.

Balyǵy taıdaı týlaǵan Araldyń ­baıa­ǵysyn eske salatyn jádiger izdegen­der munda kóp soǵady. Shvesııa, Polsha, AQSh, Germanııa, Ońtústik Koreıa men Ja­ponııadan keletinder kóp. Ǵımarat ishin­degi «Balyqshylar» jáne «Keme­ler» dep atalatyn eki bóligi, aýladaǵy at ­shana, túıe shana, qaıyqtar, jylym tartýǵa ­ar­nalǵan shyǵyr, Lenın bergizgen stanok, túrli kemeler keshegi kúnniń beıneti men beınesin kóz aldyńyzǵa ákeletin­deı. Mundaǵy jádigerlerdiń kóbin mura­­jaı qyzmetkerleri jınaǵan. Burynǵy­nyń bárin kúresinge tastaǵan kezde kóp kózinen tasa qala jazdaǵan muranyń biri – Lenın syıǵa tartqan stanok bolypty. Eń aldymen keme jóndeý zaýytynyń aýlasynan oryn teýip, keıinnen «Atameken» balyqshylar zaýytyna jetkizilgen qu­rylǵy sońǵy jyldary eleýsiz qalyp, áldekimderdiń temir qabyldaıtyn oryn­ǵa ótkizbek bolǵan jerinen kóne jádiger­diń baǵasyn biletin jigitter satyp alyp osynda jetkizgen. Mýzeıdegiler jón­deý jumystary aıaqtalǵannan keıin kór­me ótkizýdi josparlap otyr. Aıtpaq­shy, balyqshylar murasyn túgendep, kásip­ke qatysty túrli derekter men buıymdar­dy jınaqtaǵan mýzeıdiń meńgerýshisi osydan 100 jyl buryn balyqshylar­dyń ashyqqan jurtqa kómek jibergenin alǵash jarııalap, ortalyqqa jedelhat joldaıtyn Aral depýtattary keńesi­niń tóraǵasy Tólegen Medetbaevtyń shó­beresi Aıbek Medetbaev esimdi azamat.

Keıde ár dáýirdegi oqıǵalar tizbegine qa­rap otyryp, tarıhtyń shyn máninde qaı­talanatynyna senesiń. Týra bir ǵa­syr bu­ryn egini shyqpaı, shóbi kúıip qýań­shy­lyq qyspaǵynda qalǵan Edil bo­ıyna kó­mek bergen araldyqtar bıyl osyn­daı kepti ózderi bastan keshti. Áı­teýir, mem­lekettiń qoldaýy men Qazaq­stannyń ár aýma­ǵynan jetken járdem qaýiptiń be­tin qaıtardy. Kezinde janyn Aral shal­qa­rynyń shabaǵy aman alyp qal­ǵandardyń búgingi urpaǵy ózimiz túgil, ózgeniń ózegin taldyrmaǵan qaıran teńiz­diń qazirgi kúıinen, jaǵalaýdaǵy jurt­shylyqtyń búgingi jaıynan habardar ma eken?

Qoǵam ózgerse de mánin joımaıtyn qundylyqtar bolady. Týlaǵan tol­qynmen arpalysyp, eldiń baılyǵyn eselegen atalardyń eńbegi men erligin qaıta tiriltip otyrǵandar búgingilerge jaq­sylyqtyń eshqashan el jadynan óshpeıtinin uǵyndyrǵysy keledi. Tar­tylǵan aıdynmen birge kómeskilene bas­taǵan baıyrǵy balyqshylardyń tirligi keıingige úlgi bolsa eken degen tilekte.

Al osynyń bárin bastan ótkergen Aral­dyń burynǵy keıpi joq qazir. Úlken teńizdiń qaıta oralarynan úmit az, Elbasynyń bastamasy arqasynda Kishi Araldyń aıdyny tolyp, eldiń úmiti oıandy. Sol senim sónbese eken...