Kıno • 26 Qyrkúıek, 2021

Jalǵyzdyq araly

777 ret kórsetildi

Bizdiń keıde jeti mıllıard adamnyń ishinde júrip te jalǵyzsyraıtynymyz bar. Biz keıde qyzyldy-jasyldy otshashýlardyń astynda dúrkirep ótip jatqan toıda otyryp ta muńaıamyz. Biz tipti jap-jaryq kúnde adasyp, shilińgir shildede jaýraýymyz da múmkin. Báriniń ar jaǵynda sol alǵashqy aıtqan jalǵyzdyq jatady. Iá, tarqata bersek jalǵyzdyqtyń túr-túri kóp qoı. Qoǵamdy qabyldamaǵan, qoǵam qabyldamaǵan ishki oı jalǵyzdyǵy, tutas halyqtardyń jalǵyzdyǵy, dinı ǵımarattardyń ógeı keıpi, túrli óner týyndylarynyń jalǵyzdyǵy, sóz jalǵyzdyǵy, tulǵa jalǵyzdyǵy...

Biraq bulardan da úreıli, bulardan  da qatal, bulardan da uzaq jalǵyzdyq bar. Ol ýaqytpen betpe-bet kelgen jal­ǵyzdyq. О́z-ózińmen japanda jalǵyz qalǵan únsiz jalǵyzdyq – adam janynyń eń aýyr azaby shyǵar. Tym qurysa sa­ǵattyń tyqylyn máslıhattas ete almaı jalǵyz qalýdyń sumdyǵyn kez kelgen adam kótere almaýy da múmkin. Iá, jalǵyzdyqsyz adamzatty elestete almas ta edik. Tirshilik bar jerde jalǵyzdyq bar. Tipti pende ǵumyrynyń mándi bóligi de keıde osy  jalǵyzdyqpen tutas baılanysty bolýy múmkin.

Hat tasýshy Chak Noland eshqashan ýaqyttyń tutqyny bolamyn dep oılamasa kerek. Árdaıym sekýndtarmen sanasyp júretin mazasyz onyń ýaqyt aqyr sońynda fobııasyna aınalady. Adamnyń keıde eń myqty qasıeti onyń eń álsiz tusy bolatyny bar. Noland úshin ýaqyt onyń eń álsiz tusy edi. Alaıda ol ushaq apatyna ushyraǵanǵa deıin eshteńeden beıhabar, ýaqytpen júrip-turýdyń has sheberi saǵatyna qarap-qarap qoıyp súıgenine qońyraý shalady. Qolastyndaǵy birneshe jumyskerdi hat tasýda ýaqyttan bir sát­ke de keshigýge bolmaıtynyn qatty ta­lap etkeni sonshalyq, ol óz ómirindegi ýaqyttyń patshasyndaı edi. Biraq keıin oǵan ýaqyttyń ózi patsha bolyp shyǵady. Ol árıne, keıin.

Ázirge bizdiń bas keıipkerimiz Chak Noland Kellı Frırs esimdi bolashaq qalyń­dyǵynyń ótinip turyp «qal» de­genine de qaramastan, aýyryp turǵan tisin de juldyrtpastan, esikten engeli turǵan jańa jyldy da qarsy almastan  ushaqqa otyryp, júk toly laınermen hat-habarlardy taratýǵa uzaq saparǵa attanyp ketedi.

Jalpy rejısser Robert Zemekıstiń bul fılmi («Izgoı» – «Tálkek») astary tereń, álemdi áli kúnge deıin óz jum­ba­ǵymen tańǵaldyrýdan talmaı kele jat­qan shedevr. Kıno kartına áýelde aıt­qanymyzdaı, adam men ýaqyttyń betpe-bet jalǵyzdyǵy degenimizben, odan bólek te aıtar oılary az emes. Baıqap qaraǵan adam atalǵan fılm adam balasynyń árdaıym ótkenmen belgili bir dáýirler­de, zamandarda, jyldarda, sátterde qoshtasyp otyratyndyǵyn ańǵarar edi. Fılmdegi qosalqy keıipkerler, ne­she jyl birge turǵan áıeli Bettımen ajy­rasyp, jas kelinshegimen basqa qa­lada tirshilik keship jatqan Pıttiń ózi ót­ke­nimen qosh­tasqan adam. Sondaı-aq Más­keýdiń bir buryshynda, qabyrǵada ilýli tur­ǵan Lenınniń qola taqtaıshadaǵy beı­nesin alyp tastap jatqan kórinis te eski qo­ǵamdy kúresinge súırep, basqa qoǵamǵa ótip bara jatqan jańa Reseıdi meńzeıdi.

Ushaǵy apatqa ushyrap, jalǵyzdyq­tyń tabandatqan tórt jylyn aralda jal­ǵyz ózi ótkergen basty keıipkerimiz de ótkenimen tolyq qoshtasyp, ómirge qaıta kelgen adam bolatyn. Nekelesemiz dep júrgen bolashaq jary 4 jylda basqa adamǵa turmysqa shyǵyp ketedi. Kellı (qalyńdyǵy) – Chaktyń ótkeni bolatyn. Ony tipti basty keıipkerimizdiń qaqsatyp, shydatpaı, aqyr sońynda kon­kıdiń temirimen ózi bir soǵyp julyp tastaǵan tisimen de obrazdy túrde beınelep qatar qaraýǵa bolady. Kellı Chaktyń julynǵan tisi dep túsingenimiz durys. Qaıtken kúnde de ushaq apatqa ushyraǵan sátke deıingi ómirdiń barlyǵy Chaktyń ótkeni bolatyn.

Bas keıipkerdi ıesiz araldan aman alyp shyqqan úmit shyraǵy edi. Hat tasýshy­nyń jalǵyz mindeti bolsa, ol – amanatqa adal­dyq tanytyp syrtynda mekenjaılary jazylǵan qoraptardy óz ıelerine aman-saý jetkizý. Chak sol mindetine 4 jyl aralda júrse de adal bolýǵa tyrysady. Ushaq apatynan teńizdiń jaǵasyna shashylyp túsken qanshama sálemdeme onyń keıin keregine de jaraıdy. Tek bir ǵana qorapty ashpaýǵa bekinedi. Sol qorapty ıesine jetkizý úshin de ol ómir súrýdi oılaıdy. Sol úmit bizdiń qaharmandy aral­dan aman alyp ótedi.

Psıhologııalyq, fızıkalyq turǵy­dan ábden qajyǵan kezde adam jalǵyz­dyq­tyń ózimen sóılese bastaıdy. Chak birde ot tutata almaı ábden qınalyp, yzalanǵan sátinde qan-qan qolymen sá­lemdemelerdiń birinen shyqqan voleıbol dobyn jyndanyp, laqtyryp kep qalady. Qyzyq bolǵanda, álgi appaq dopqa juqqan qolynyń qany adamnyń bet álpetine uqsaı qalmasy bar ma? Ne kerek, Chak sol dopty ózimen syrlas dos etýge kóshedi. Tipti jansyz doppen keńesip, daýlasyp, ázildesip, aqyr sońynda dopqa «tynyshtal, aýzyńdy jap» degenge deıin barady. Joq, siz oılaǵandaı Chak jyndanbaıdy. Tek «Ýılson» degen aty bar dop ol úshin shynymen sóıleıtin. Adam janyn uqqanda sondaı, bir qarasań muńaıyp, búrise qalady. Endi birde kúlimsirep, tipti istep jatqan jumysyńa kómekte­se ketetin­deı. Eń qıyny, «Ýılsonnyń» ­sýǵa aǵyp ketetin jeri. Iá, dosy sýǵa aǵyp ­mert bolady. Biraq bul bir jaǵynan túsin­gen adamǵa «Ýılson» da Chaktyń ótkeni bolatyn tuǵyn. Onymen qoshtaspasa, jansyz dopty qutqaram dep ózi de sýǵa batyp keter edi. Alaıda neshe jyl qurastyrǵan aǵash sal júzip-júzip alystan munartqan kemege qaraı tolqynmen jóńkilip bara jatady...

Tórt jyl – ómiri bir qalypty arnaǵa túsken adamdar úshin zý ete túsetin ýaqyt. Al ómirge qaıta kelgendeı, aralda jalǵyz ózi tirshilik keshken adam úshin ol ýaqyt ǵasyrdan da uzaq.

Chak álgi ashpaǵan qorapty óz meken jaıyna apara jatady. Ańǵarǵan adam álgi qoraptyń syrtynda perishteniń qos qanaty bederlengen sýretti kóredi. Ol neni bildirýi múmkin? Ol qos qanat – ajyrasyp ketken qosalqy keıipkerler  Pıt pen Bettı bolýy múmkin, ol – qosylmaǵan, taǵdyr bir bolýdy jazbaǵan Chak pen Kellı bolýy da ǵajap emes. Qaıtken kúnde de qos qanat qatar serpilmese bıik baǵynbaıdy, qashyqtyq eńserilmeıdi. Iá, birdi aıtyp birge ketpeıik, Chak tórt jyl boıy ashpaı kelgen sońǵy qorapty ıesine tabystaıdy. Iesi kim dep surarsyz, ıesi baǵanadan aıtyp otyrǵan qosalqy, bálkim basty keıipker Pıttiń burynǵy áıeli – Bettı.

Kellıdiń taǵdyry ne boldy dep te surasańyz bolady, Kellı áldeqashan turmysqa shyǵyp ketken edi. Kimge dese­ńiz ony da aıtýǵa bolady, bes jyl buryn Chaktyń tisin emdegen dantıstke...

Adamdy azaptaǵyń kelse jalǵyz qal­dyr. Túrmelerde jalǵyzdan-jalǵyz jeke qamaqta aı men kúnnen jańylyp qalǵan adamdar kóbine moraldyq qysymǵa shydamaı synyp ketedi eken. Árıne, adamnyń ishki meni myqty bolmasa, kez kelgen synaq qaýipti.

Biraq Chak ishki qýaty myqty, qıyn­dyqqa ońaı berile salmaıtyn naǵyz jan­keshti adam bolatyn. Ol tipti aralda qalǵan alǵashqy jyldary asylyp ólem degen jibin keıin 4 jyldan soń jartastyń basyndaǵy aǵashtan sheship alyp qaıyq jasaıdy. Kezinde ózi apatqa ushyraǵandaǵy ushaqtyń dárethanasy­nyń sýmen aǵyp kelgen esigin de qoldan jasaǵan aǵash qaıyǵyna jelken etedi. Oılańyzshy, dárethananyń jartylaı synyq esigi – onyń jańa ómirine ashylǵan altyn qaqpadan kem emes. Noland manaǵy ashylmaǵan qoraptyń syrtyndaǵy perishteniń qos qanatyn ózi qoldan qurastyrǵan sol qyryq jamaý qaıyǵyna da bederlep qoıady. Qanattyń áýelgi jaratylysy ushý emes pe, muhıttyń ústinde turǵan qatty daýylǵa ilesip sol qanat-esik ushady da ketedi...

Bul fılm – kóp kórermendi áli kúnge oılandyryp kele jatqan shyn klassıka. Sebebi Chak eń sońynda Bettıge tórt jyl boıy ashpaı, saqtap alyp kelgen qoraptyń ishinde ne zat bolýy múmkin? Bireýler aıtady, «Ol qoraptyń ishinde qýaty sol beti taýsylmaǵan, álemniń kez kelgen núktesinen baılanysqa shyǵa ala­tyn radıo telefon boldy» deıdi. Árı­ne, ázil dep qabyldaısyz. Biraq solaı bolýy da ǵajap emes qoı. Bireýler, Bettı kúıeýine: «Qaıta qosylaıyq!» dep jazǵan ǵashyq haty men kúıeýi Pıt súıip jeıtin tátti shokolad pen ashy soýs boldy» deıdi.

О́mirdiń ashysy men tushysy qatar júretin ómirdi bir ǵana soýs pen shokolad arqyly qalaı ádemi aıtýǵa bolady dersiń!.. Kim biledi, bastysy ony Chak ashqan joq. Iesine tabystap, tórt tarapqa júretin jolaıryqtyń ortasynda tura berdi. Fılm osylaı aıaqtalady.

Aıtpaqshy, Chaktyń rólin sátti som­daǵan Tom Henks kıno túsirilimin bir jyl­ǵa keshiktirip, tejepti. Sóıtse obraz­ǵa shynaıy kirýi úshin Tom shashyn jalbyratyp ósirip, óziniń arsa-arsa bolyp aryqtaýyn kútipti. Aralda saqal-murty jalbyrap júrgen Chaktyń beınesi shynaıy shyǵýy úshin sondaı jankeshtilikke barypty. Budan keıin ony talantty akter demeı kór?

«Tálkek» – shyn máninde shedevr, adam­nyń jalǵyzdyqpen kúresindegi  kóz­siz batyrlyq týraly támsil. Ony tipti, ómir­ge sonshalyqty qushtarlyqtyń eń úzdik etalony deýge de bolady. О́ziniń ót­ken ómirin Tynyq muhıtynyń tereńine baty­ryp jiberip, synǵan aıaq-qolyn qaıta jınap, óziniń bolmysynan jańa adam jasap shyqqan Chak – árqaısymyzdyń ómirimiz bolýy kerek.

Shyndap kelgende Chaktyń ushaǵy apat­qa ushyraǵan Tynyq muhıty men ondaǵy ıesiz aral árqaısymyzdyń ishi­mizde bar.

Iesiz aral qashanda ýaqytpen betpe-bet keletin jalǵyz jer.

Sońǵy jańalyqtar

Búgin 3 qalada aýa sapasy nasharlaıdy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

Uqsas jańalyqtar