Polsha Eýroodaqqa nege shúılikti?

Qazan aıynyń basynda Varshavadaǵy sot zalynda oqyl­ǵan úkim EO músheleriniń nazaryn birden aýdardy. Onda Polsha Konstıtýsııalyq soty­nyń basshysy Odaq zańna­masy óz eliniń konstıtýsııasymen úılespeıtinin málimdegen. Bul úkim Varshava men Brıýssel arasynda polıak sot júıesiniń daýly reformasyna qatysty arazdyqtyń bastalýyna alyp keldi. Jaýap ta kóp kúttirmedi. Lıýksembýrgtiń Syrtqy ister mınıstri Polshaǵa «otpen oınap jatqanyn» eskertken.

О́tken aptada Polsha Premer-mınıstri Mateýsh Mo­ra­ves­kıı óz úkimetiniń áreket­terin qorǵaý úshin Eýropa­lyq parlamenttegi qyzý pikirtalasqa qatys­qan, alaıda sóz alǵan de­pý­­tattar birinen keıin biri Pol­­shany aıyptaı bastady. Osy­men jaǵdaı odan saıyn ýshy­ǵyp ketkenge uqsaıdy. Polsha Premer-mınıstri Eýro­komıs­sııa basshysymen sózge kelip qal­ǵan. Eýropalyq komıs­sııa­nyń basshysy Ýrsýla fon der Lıa­ıen bul áreket Eýroodaq­tyń ne­gizine kúmán keltiretinin aıtty.

«Bul – múshe memlekettiń soty EO kelisimderiniń ulttyq kons­­tıtýsııaǵa sáıkes kelmeı­ti­nin birinshi ret málimdeýi. Úkim Eýropalyq odaqtyń negizi­ne kúmán keltiredi. Bul – eýropa­lyq quqyqtyq tártiptiń birli­gi­ne tikeleı synaq», dedi pikirta­las kezinde Eýrokomıssııa basshysy.

Polsha Premer-mınıstri Eýro­palyq odaqty óz ókilettik­terin asyra paıdalanyp, Pol­shany sanksııalarmen komıs­sııanyń nusqaýlaryn qabyl­daýǵa májbúr etti dep aıyptady. «Eger Eýropany ultsyz iri derjavaǵa aınaldyr­ǵylaryńyz kelse, aldymen Eýropa elderi men qoǵamdarynyń kelisimin alyńyz», dedi Polsha Premer-mınıstri. Eýrokomıssııa basshysy EO atqarýshy organy bul zań buzýshylyqtardyń jazasyz qalýyna jol bermeıtinin jetkizgen. Osylaısha, Eýro­pa­lyq parlamenttegi otyrys má­­seleni sheshti deýge kelmes, keri­sinshe osydan keıin jaǵdaı ýshyqqanǵa uqsaıdy.

Bir kezderi Eýroodaqty shy­ǵysqa qaraı keńeıtýdiń eń úlken múmkindigi dep sanalǵan el úshin bul kútpegen jaǵdaı. Polshanyń 2004 jyly blokqa qosylýy Ortalyq Eýropa elin­degi ekonomıkalyq damýǵa yq­pal etti. Osyǵan deıin tasada bol­­ǵan elge Batystaǵy árip­tes­­teri­­men tyǵyz baılanys ornatý­ǵa tap­tyrmas múmkindik bergeni anyq.

Alaıda eýropalyq ıntegra­sııa­nyń qozǵaýshy kúshi bolýdyń ornyna Polsha sońǵy jyldary Eýroodaq ishinde búlikshil mú­shege aınaldy. 2015 jyly bı­likke Iаroslav Kachınskııdiń «Zań jáne ádilettilik» konser­va­tıvti-ultshyl partııasy (PiS) kelgennen beri Varshava men Brıýssel birneshe ret qaqty­ǵysyp qalǵan.

Alǵashqy úlken janjal­dar­dyń biri kóshi-qonǵa baılanys­ty boldy. Jaqynda olar LGBT qu­qyqtarynan bas tartty. Biraq eń uzaq ári iri janjal zań­nyń ústemdigi úshin bol­­dy. Qaq­ty­ǵystyń órshigeni son­­shalyq, Polsha bir kezderi múm­kin emes bolyp kóringen Brexit ssenarıin qaıtalap, Eýroodaqtan shyǵa ma degen suraqtar týa bastady.

Bılikte bolǵan alty jyl ishin­de PiS birtindep sot bıligin at­qarýshy bılikke baǵyndyryp, ózgerister engize bastady. Bılik­tegi partııa kóbi tıimsiz dep tap­­qan júıeni qaıta qurý úshin ony ózgertý qajet dep sanady. Alaı­d­a Brıýsseldiń buǵan qa­tys­ty kózqarasy basqa boldy. Bul áreketter sot bıliginiń táýel­sizdigine qol suǵýshylyq dep baǵalanyp, sońǵy úsh jyl ishin­de ol Polshany birneshe ret EO Joǵarǵy sotyna shaqyrǵan.

Al 7 qazanda jarııalan­ǵan úkim bul kúrestiń sharyq­taý shegi boldy. Polsha Ádi­let mı­nıstriniń orynbasary Sebastıan Kaleta Polsha men EO zańdary týraly másele áı­teýir bir kóterilýi kerek edi dep esep­teıdi. О́ıtkeni EO Joǵarǵy soty Polshanyń sot reformalaryna qarsy sheshimderinde óz ókilettikterinen asyp túskenin aıtady. Bul jaǵdaıdy Varshava ulttyq másele dep tanyǵan.

Al partııanyń qarsylastary bul áreketti EO-ny biriktirip otyrǵan prınsıpterge qarsy buryn-sońdy bolmaǵan búlik retinde kóredi.

Bul oqıǵany kezekti daǵda­rys­tan áldeqaıda iri dep baǵa­laı­tyndar kóp. Máselen, Eýro­palyq ashyq qoǵam saıasaty ıns­tıtýtynyń dırektory Hı­zer Grabbe bul Brexit nemese kóshi-qon daǵdarysyna qa­ra­ǵanda salmaǵy áldeqaıda aýyr daǵ­darys dep esepteıdi. О́ıt­keni bul Eýropalyq odaqtyń negi­zine qatysty suraq týyndatatynyn aıtady. Sondaı-aq ol bul demokra­tııa qundylyqtaryn joqqa shyǵa­ra­tynyn málimdedi, sebebi «zań­nyń ústemdiginsiz demokratııa bolmaıdy».

О́tken aptada bolǵan Brıýs­sel sammıtiniń basty taqyryp­tarynyń biri Polshaǵa arnaldy. Otyrysta Belgııa Premer-mınıstri Aleksandr de Kro Pol­shaǵa qatysty: «Odaqta bo­lyp, onyń paıdasyn kórgiń kel­se, erejelerdi qurmetteýiń ke­rek. Klýbtyń múshesi bola tura, ere­j­elerdiń maǵan qatysy joq deı almaısyz» dedi.

Al Majarstan Premer-mınıstri Vıktor Orban Pol­shany qoldaıtynyn bildirdi. Onyń aıtýynsha, EO quqyǵy­nyń ústemdigi shartta bekitilme­gen, sondyqtan Eýroodaq tek óz ókilettigi bar jerde basymdyqqa ıe. Majarstan basshysy kóp jaǵ­daıda eýropalyq ınstı­týt­­tar ulttyq parlament pen úki­­met­tiń quqyǵyn aınalyp óteti­nin málimdedi.

Jalpy, Eýroodaq osyǵan deıin Majarstan men Polshany sot júıesiniń táýelsizdigi, BAQ bos­tan­dyǵy jáne mıgranttar men birjynystylardyń quqyq­taryn qorǵaý týraly Eýroodaq qundylyqtaryn elemegeni úshin aıyptap, olarǵa qarsy quqyq­tyq sharalar qoldanǵan.

Brıýsseldegi sammıtte Pol­sha máselesi barlyq el kósh­­bas­­shylaryn alańdatqany belgili. Bul máseleni sheshýge qatysty usynystar da ekige ja­ryldy. Biri qatań sharalar­dy usynsa, endi biri dıalog pen kelisimdi alǵa tartty. Eýro­odaq úshin qatal she­shim sanksııa­lar bolatyny túsinik­ti. Dese de, Polsha bul áreketi­men bi­razynyń ashýyna tıgen se­kildi. Aırandaı uıyp otyr­ǵan uıymdy ishinen irite bastaǵan­darǵa basqasha qalaı qarasyn?

Varshava men Brıýssel ara­syndaǵy bes jyldan beri sozy­lyp kele jatqan daý sońyn­da Polshanyń Odaqtaǵy taǵdy­ry­na qatysty bola bastady. Eýro­komıssııa basshysy qazir tár­tip­sizdikke qarsy jazanyń oı­las­tyrylyp jatqanyn aıtyp qal­dy. Onyń ishinde Polshaǵa bóli­netin qarjyny azaıtý sekildi quqyqtyq sheshim jáne EO-da daýys berý quqyǵynan aıyratyn sanksııalardy kóbeıtý bar.

Sammıtke qatysqan Angela Merkel bul EO men Polshaǵa ǵana qatysty másele emes ekenin alǵa tartty. «Polsha jaǵ­daıy budan da úlken máse­leniń ba­ryn kórsetti. О́zge múshe mem­leketterdiń Eýroodaqqa kóz­qarasy qandaı ekenin jáne óz ege­mendiginiń qanshalyqty bóligin bere alatynyn baıqatty», dedi Merkel. Ol bul máselege qa­tys­ty ortaq sheshimge kelýge sha­qyrdy. Eýropa elderiniń ara­synda bas medıator bolyp kelgen Merkelden keıin ózge kóshbasshylardyń qalaı áreket etetini belgisiz.

Polsha EO músheleriniń aıta almaı júrgen máselesin daýystap aıtyp, búlikshi atanyp otyr ma degen suraq týyn­dady. Alaıda Eýrokomıssııa oty­rysy men sammıtten baı­qaǵa­­ny­myzdaı, Polshany jaqtaı­tyndar qatary sırek. Polsha bul «batyrlyǵy» úshin endi barynsha jazalanýy da ǵajap emes. Dese de bul jaǵdaı Eýroodaqtyń yntymaǵy men qundylyqtaryna syzat túsirgendeı. Onsyz da bir Brexit-ti basynan ótkergen Odaq ony qaıtalaǵysy kelmese kerek.