Ǵylymı jetistikter – Táýelsizdik jemisi

Agroónerkásiptik keshenniń mal sharýa­shy­lyǵy salasynda mal ónimdiligin arttyrý boıynsha jumystar jalǵasýda, joǵary ónimdi tuqymdardy paıdalaný keńeıýde, janýarlardy azyqtandyrý jáne ustaý júıeleri, uıymdastyrý formalary men ónim óndirý tehnologııasy jetildirilýde.

Asyldandyrý jumystarynyń tıim­diligi popýlıasııalyq genetıka je­tis­tik­te­rin praktıkaǵa keńinen engizýge, su­ryp­taý men irikteý ádisterin jetildirýge, ón­di­riste otandyq aýyl sharýashylyǵy jan­ýarlarynyń ónimdiligi men asyl tu­qym­­dyq sapasynyń genetıkalyq ále­ýe­tin anyqtaýǵa jáne iske asyrýǵa, qolda bar tuqymdardy odan ári jetildirýge jáne jańa tuqymdardy, joǵary ónimdi tıpter men jelilerdi shyǵarýǵa baılanysty. Sonymen qatar asyl tuqymdy jumystar keshenine janýarlardy azyqtandyrýdyń, ustaýdyń jáne kóbeıtýdiń ǵylymı negiz­del­gen normalary kirýi kerek.

Osy maqsattarǵa qol jetkizý úshin Respýblıkada tabıǵı resýrstardy ǵylymı súıemeldeýdiń de, utymdy paıdalanýdyń da úlken áleýeti bar. Osylaısha, búginde respýblıkada mal sharýashylyǵy, qus sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi salasynda ǵylymı-zertteý jumystaryn uıym­dastyrý jáne júrgizý, ǵylymı ázir­le­melerdi, ınnovasııalyq tehnologııa­lar­dy engizý boıynsha eldiń basty ǵylymı-ádistemelik jáne úılestirý ortalyǵy bolyp tabylatyn Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty óz qyzmetin júzege asyrýda.

Instıtýt básekege qabiletti aýyl shar­­­ýa­­­shylyǵy maldarynyń, qustardyń túr­­leri men jelilerin jáne mal azyqtyq daqyl­dardyń sorttaryn shyǵarýdyń son­daı-aq mal sharýashylyǵy men jemshóp óndirisiniń ınnovasııalyq tehno­logııa­la­rynyń qazirgi zamanaýı ádisterin paıdalaný negizinde Qazaqstannyń mal shar­ýa­shy­lyǵy salalaryn damytýdy ǵy­ly­mı qam­tamasyz etedi.

Qazaqstannyń táýelsiz­di­­gi kezeńinde ıns­tıtýt ǵalymdary etti jáne sútti mal shar­ýa­shylyǵy, qoı shar­ýa­­shy­­lyǵy, jyl­qy sharýashylyǵy, qus shar­­ýa­­shylyǵy, jem­shóp óndirisi men ja­­ıy­­lym salasyn da­mytýǵa laıyqty úles qosty.

Mal sharýashylyǵy salasynda ǵylymı zertteýler sútti jáne etti baǵyttaǵy iri qa­ra maldyń otandyq tuqymdarynyń asyl tu­qymdy jáne ónimdi sapasyn jetil­di­rý­men, sondaı-aq olardy kútip-baǵýy men azyqtandyrýdyń ınnovasııalyq tehnologııalaryn ázirleýmen baılanysty.

Máselen, etti mal sharýashylyǵynda 30 jyldyq kezeńde respýblıkada 5 zaýyt jeli­si synaqtan ótkizilip, seleksııalyq je­tistikterge patentter alyndy: etti iri qara maldyń áýlıekól tuqymynyń «Ta­bak­ýr 1350 AÝLK-66»; «Zenıt-Chýbat 1165 AÝLK–66»; qazaqtyń aqbas iri qara mal tuqymynyń «Maket 6527», «Mıkron 6191», «Adonıs 3410» zaýyttyq atalyq izderi.

Sútti mal sharýashylyǵynda otandyq tuqym analyqtary men sheteldik gendik qor óndirýshileri negizinde ónimdiligi men teh­no­logııalyq kórsetkishteri bastapqy tu­qym maldarynan 25-45%-ǵa artyq jańa tuqymishilik túrleri aprobasııalan­dy: alataý tuqymyndaǵy «Aqyrys» sútti ma­ly­nyń qońyr tıpi; sımmental tuqy­myn­daǵy «Saıram» qara-ala mal tıpi jáne «Ertis» qyzyl-ala tıpi. Maldyń jańa túrleriniń ómir boıy sút ónimdiligi shetten ákelingen sút tuqymdarynyń kór­set­kish­te­ri­nen 5-8%-ǵa joǵary.

Molekýlıarlyq-genetıkalyq zert­teý­ler­diń nátıjesinde ınstıtýt ǵalymdary elde ósiriletin barlyq iri qara mal tu­qymynyń genetıkalyq profılin or­na­­týǵa múmkindik berdi. Bul janýarlar­dy, birinshiden, shyǵý tegin, ekinshiden, tuqymyn anyqtaýǵa múmkindik berdi.

Budan basqa, ınstıtýt qyzmetkerleri BLUP – ádistemesi negizinde iri qara mal­dyń asyl tuqymdyq qundylyǵyn ın­dek­s­tik baǵalaýdyń qazirgi zamanaýı álem­dik talaptarǵa sáıkes keletin ádis­te­­rin qurdy, sondaı-aq sút jáne et maldary popýlıasııasynyń ekstereriniń je­lilik standarttaryn ázirledi, durys asyl tuqymdyq esep júrgizý júıesin ázir­ledi. Mundaı jańa ázirlemeler Qa­zaq­­standa ósiriletin iri qara mal po­pý­lıa­sııasyn genetıkalyq jetildirý jó­nin­degi seleksııalyq baǵdarlamalardy oń­taı­lan­dy­rýdyń alǵysharty boldy.

Sondaı-aq «Sybaǵa» memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda mamandandyrylǵan et buqalaryn juta býdandastyrýda paıdalana otyryp, jergilikti maldy tuqymdyq túrlendirý boıynsha seleksııalyq tásil­der­ pysyqtaldy. Bul aýyl sharýa­shy­ly­ǵy taýaryn óndirýshilerge buqalardy el óńirleri boıynsha túrli sharýashylyq qury­lymdarynda negizdi paıdalanýǵa múm­kin­dik beredi.

Bordaqylaý alańdary men túrli qýat­ty­lyqtaǵy keshender jaǵdaıynda etti maldyń jas tólin ósirýdiń, borda­qy­laý­dyń tehnologııalyq tásilderi zertteldi jáne je­tildirildi, mal ónimdiligin 12-15%-ǵa art­tyrýǵa múmkindik beretin ártúr­li jy­nys­tyq-jas toptaryndaǵy janýar­lar­dy, sútti maldy azyqtandyrýdyń egjeı-tegjeıli normalary men olardy ustaýdyń ınnovasııalyq tásilderi ázir­len­di.

Táýelsizdik jyldarynda respýb­lı­ka­nyń qoı, eshki sharýashy­ly­ǵynda bııazy júndi eki tuqym: etti-júndi baǵyttaǵy etti merınos, júndi-etti baǵyttaǵy qazaq­stan merınosy; bııazylaý júndi ba­ǵytta tórt tuqym: qazaqtyń etti-jún­di qo­ıy, qazaqtyń krossbredti bııazylaý júndi qoıy, aqjaıyq etti-júndi qoıy, qa­zaqtyń etti tezjetilgish bııazylaý júndi qoıy tuqymdary; etti-maıly ónim­di­lik baǵyttaǵy eki tuqym: qazaqtyń quı­ryqty uıań júndi qoıy, saryarqa quı­ryq­ty qylshyq júndi qoıy tuqym­dary shyǵaryldy. Budan basqa, res­pýb­lıkanyń ár túrli aýa raıy jáne ja­ıy­lymdyq jaǵdaılaryna jaqsy be­ıim­del­gen, túrli ónimdilik baǵyttaǵy qoıdyń 14 tuqymdyq túri men ondaǵan joǵary ónimdi jelileri synaqtan ótti. Olar qoıdyń taýarly ba­ǵyt­taǵy toptarynyń ónimdilik sapasyn jaq­sartýǵa aıtarlyqtaı áser etip keledi jáne jalpy salany damytýǵa úlken yqpal etýde.

Sonymen qatar DNQ tehnologııasynyń negi­zinde ınstıtýt ǵalymdary 5 qoı tu­qy­­myn (aqjaıyq, edilbaı, qazaqtyń bııa­zy júni, qazaqtyń quıryqty uıań jún­di qoıy, saryarqa quıryqty qyl­shyq jún­di qoıy) zerttep, otandyq edilbaı tuq­y­mynyń halyqtyq suryptaý arqy­ly shyǵarylǵanyn anyqtady. Onyń genetıkalyq qurylymynda basqa tuqym­dar­dyń genderi joq ekeni, ıaǵnı tu­qym genotıpiniń biregeıligi aıqyndaldy jáne ony basqa elderdiń ǵalymdary moıyndaıdy. Tuqymnyń baǵalylyǵyna jaqyn shetelder tarapynan malǵa úlken suranys dálel bola alady.

Tehnologııalyq aspektide 30 jyl ishin­de qoı ósirýshi ǵalymdar qoıdy azyq­tan­dyrý men baǵýdyń ár túrli tehnologııa­la­ryn jasap shyǵardy jáne ǵylym men tehnıkanyń jetistikterin engize otyryp, 20 «modeldik» fermalar qurdy.

Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda esh­ki sharýashylyǵynyń damýy erekshe mańyzǵa ıe. Bul salanyń ónimderine, ásirese jińishke túbitke (16,0 mıkronǵa deıin) suranys artyp keledi. Sondyqtan sońǵy onjyldyqtaǵy zertteýler kashemır tıpindegi jińishke túbitti jáne moger tıpti birtekti júndi eshkilerdiń popýlıasııa­syn qurýǵa baǵyttaldy jáne bolashaqta jalǵasyn tabatyn bolady, sondaı-aq zaanen jáne basqa da sútti eshki tuqymdaryn asyldandyrý jumystarynda keńinen qol­da­ný arqyly eshki sútin óndirýdi art­ty­rýdyń da mańyzy óte zor.

Qazaqstan Respýblıkasynyń táýel­siz­digi kezeńinde jylqy sharýashylyǵy sa­la­synda: muǵaljar jylqy tuqymy, Qulandy jáne Qojamberdi tuqymishilik tıpterimen, Meıman, Sary-Aıǵyr, Mergen, Aral, Qulan aıǵyrlarynyń zaýyttyq jelileri quryldy; atalǵan jelilerdiń óndirýshi- jalǵastyrýshylarynyń jalpy sany 300-den astam basty quraıdy, olar tuqym ósiriletin óńirler boıynsha keńinen taralǵan.

Kóshim tuqymynda jylqylardyń Jańǵaly zaýyttyq tıpi, aıǵyrlardyń Laskovyı, Baıkal, Hıtres zaýyttyq jelileri quryldy, olardyń izbasarlary analyq tabyndardyń asyl tuqymdy jáne ónimdi kórsetkishterin jaqsartý úshin qarqyndy qoldanylady.

«Jaby» túrindegi qazaq tuqymynda Seletın zaýyttyq tıpi quryldy, Pa­mır, Braslet, Zymyran, Zadornyı aıǵyr­la­ry­nyń zaýyttyq jelileri synaldy, olar­dyń 350-den astam jalǵas­ty­rý­shy­lary, óndirýshi aıǵyrlary bar.

Atalǵan seleksııalyq jetistikterdiń janýarlary analogtardan artyqshylyǵy bar: tiri salmaǵy boıynsha 8-12%; laktasııa kezeńinde 300-400 kılo sút; borda­qy­lanǵan jas maldardyń soıý ónimdiligi 3-5%.

Sondaı-aq mamandar mádenı jaıylymdarda jergilikti tuqymdardyń tól­de­ri men býaz bıelerin ustaýdyń jańa tá­silderin paıdalaný elementterimen jyl­qy sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń qar­qyn­dy tehnologııasyn oılap tapty.

Qus sharýashylyǵy salasynda ıns­tıtýt ǵalymdary qus sharýashylyǵy sa­la­syn qurama jem daıyndaý, aýyl sha­rýa­­­shylyǵy qustaryn azyqtandyrý jáne ustaý boıynsha jańa ǵylymı ázir­le­me­ler­men qamtamasyz etý boıynsha jumys isteýde.

Qazirgi ýaqytta sharýa jáne fermer qojalyqtary úshin jumyrtqa baǵytyn­da­ǵy tólder men eresek taýyqtardy shıki proteınge, lızınge, metıonınge, sıstınge jáne trıptofanǵa, torda, ónerkásiptik tabyndy jáne edende kútip-baǵý kezinde azyqtandyrýdyń ázir­lengen tehnologııalary Jambyl oblysynyń «Aca DAMU» JShS-ne, Almaty oblysynyń «Kalının» ShFQ-na engizildi. Aýyr krossty asyl tu­qymdy úırekterdi ósimdikten alynatyn qu­ra­ma jemmen shekteýli azyqtandyrýdyń ońtaıly rejimi jáne úırekterdi tereń tósenishte bordaqylaýdyń resýrs únem­deı­tin tehnologııasy ázirlendi jáne Almaty ob­ly­synyń «Kalının» ShFQ men «Kárim» ShQ óndiriske engizildi.

Instıtýttyń qus sharýashylyǵyndaǵy seleksııa prosesindegi negizgi ázirlemeleri men jetistikteri: «Alataý» qostizbekti jumyrtqa krossy; «Medeý» ekitizbekti krossy; Pekın úırekteriniń «Arman» jańa joǵary ónimdi krossy; «Beskól tústi» otandyq úırek tuqymy; joǵary ónimdi jeliler: ákelik - BS-1 jáne analyq - BS-2 qurý bolyp tabylady.

Jemshóp óndirisi salasynda – mal sharýashylyǵyn damytý praktıkasy mal ónimdiliginiń genetıkalyq áleýetin sátti iske asyrý, ınvestısııalyq joba­lardy en­gizý myqty azyq bazasyn qurmaı jáne janýarlardy tolyq azyqtandyrýdy uıym­das­tyrýsyz, dalalyq jemshóp óndi­risin tolyq kólemde qalpyna keltirýsiz, qurama jem kásiporyndarynyń qyzmeti, turǵyn úı sharýashylyǵynyń qajettilikteri úshin joǵary sapaly jáne shyryndy jem da­­­­ıyndaý múmkin emes ekenin kórsetýde.

Qazirgi zamanǵy azyq-túlik bazasy egjeı-tegjeıli ǵylymı normalarǵa sáı­kes janýarlardyń barlyq túrin tolyq jáne teńgerimdi tamaqtandyrýdy uıym­­das­tyrýǵa múmkindik bermeıdi. Olar­­dyń ónim­diliginiń genetıkalyq ále­ýeti táji­rı­be­de tek 40-60% ǵana paıdala­nylady.

Qazaqstan mal sharýashylyǵyn tıimdi damytý úshin zor múmkindikterge ıe. Ja­­­­­nýarlar tuqymdarynyń tuqymdyq aýdan­das­tyrylýyn saqtaýdyń ártúrli ta­bı­ǵı-klımattyq jaǵdaılaryn, aýyl sha­rýa­shylyǵy alqaptarynyń úlken aýdan­da­ryn paıdalanýdyń utymdy ǵylymı ne­gizdelgen tásili ishki naryqty mal sharýa­shy­­lyǵy ónimderimen molyqtyrý úshin de, ony eksportqa ótkizý úshin de úlken demeý bo­­lý­ǵa tıis.

Respýblıkanyń jaıylym resýrstary aıtarlyqtaı, biraq tolyq paıdalanylmaıdy. Qazirgi ýaqytta aýyldyq eldi me­kender mańyndaǵy jaıylymdardy sha­madan tys paıdalaný halyq tyǵyz or­nalasqan jerlerde, ásirese eldiń oń­tús­tik-shyǵys bóliginde jaıylymdyq jer­lerdiń sarqylýyna alyp kelgen qa­lyp­tasqan problemalardyń biri. Sta­tıs­tıkalyq derekterge sáıkes shóleıt­ten­gen jáne tozǵan jerlerdiń aýdany el aýmaǵynyń 15%-dan astamyn quraıdy. 186,5 mln gektar jaıylymnyń 27,1 mln. gektary asa tozǵan.

2015-2017 jyldar kezeńinde respýb­lı­kanyń 14 oblysy boıynsha «GAJ tehnologııalardy paıdalana otyryp, jaıylym resýrstaryn basqarý» ınteraktıvti kartasy ázirlendi. Bul karta 5 qabattan turady: azyqtyq jaıylym resýrstary, jaıylymdardy sýlandyrý, jaıylymdyq ýchaskelerge maldyń júktemesi, bosalqy jerlerde jaıylymdardyń bolýy, tabıǵı-klımattyq aımaqtar boıynsha janýarlardy tuqymdyq aýdandastyrý. Kartalar masshtaby 1:1 500 000, egjeı-tegjeıli ańyz­da­ry men túsindirme jazbalary berilgen.

Is júzinde osy kartalardyń derekterin paı­dalana otyryp, belgili bir jaıylym ýchas­keleri bar shalǵaı jaıylymdyq, ja­ıy­lymdyq mal sharýashylyǵyn damytýmen aınalysatyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler WEB-portal ar­qy­ly kelesilerdi anyqtaı alady: qys­qasha sıpattamaly jemshóp resýrs­ta­rynyń túrlerin: bul túr qaı jerde kez­de­setinin (ákimshilik birlik), qandaı jaǵ­daılarda (aımaqtar, topyraq, relef), jemshóp qatynasynda ósimdik formalarynyń shyǵymdylyǵy men sapasy, paıdalanýdyń maýsymdylyǵy, jaıylymdardyń botanıkalyq quramy; sýlandyrý qurylǵylarynyń sany, olar­dyń ornalasqan jeri, tıpi, sýlandyrý qurylǵylaryndaǵy sýdyń mıneraldaný dárejesi; mal túrleri boıynsha ja­n­ýar­lardyń tıisti tuqymdaryn irikteı oty­ryp, olardyń sapalyq jáne sandyq ónimdilik kórsetkishterin baǵalaı otyryp, bosalqy jerlerdegi jaıylymdardyń bolýy men jaı-kúıiniń tolyq kórinisin jáne shalǵaıdaǵy mal sharýashylyǵyn keńinen damytý úshin olardy ıgerýdiń keleshekti alańdaryn, tuqymdardyń taralý arealyn naqtylaı otyryp, ákimshilik aýdandar boıynsha tabynnyń ońtaıly qurylymyn; 100 gektar jaıylymǵa, fondyq jáne tozǵan jaıylymdarǵa aýyl sharýashylyǵy jan­ýar­larynyń jol beriletin júktemeleri (olardy qoılardyń shartty bastaryna aýystyrý kezinde).

Qurylǵan saıt qalyń buqaraǵa, fer­mer­lerge jáne basqa da múddeli tul­ǵa­lar­ǵa Qazaqstannyń jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn turaqty jáne eko­no­mı­kalyq tıimdi damytý úshin karto­gra­fııa­lyq materıal men aqparattyq-taldaý bazasyn paıdalanýǵa múmkindik beredi.

Instıtýt seleksıonerleri erkekshóp, jońyshqa, bıdaıyq, shabyndyq qumaı, sýbetege, betege, jıma tarǵaq, tamyrjýsan, azyqtyq qumaı, ızenniń 32 otandyq su­ryp­­taryn shyǵardy. Izenniń Isken jáne Zebrı 85 keleshekti sorttary Memlekettik synaq­tan ótýde.

Aýa-raıynyń jahandyq jylyný aıasynda azyq-túlik tapshylyǵy baıqalady, jemshóp daqyldarynyń qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttaryna suranys artyp keledi. Osyǵan baılanysty qýańshylyqqa tózim­di erkekshóp, jońyshqa jáne esparset sort­ta­rynyń bastapqy tuqym sharýa­shy­ly­ǵy boıynsha jumystar júrgizilýde.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha «2017-2020 jyl­dar­ǵa jáne 2020-2025 jyldarǵa arnal­ǵan aýyl sharýa­shylyǵy janýarlaryn azyqpen qam­ta­masyz etý jónindegi Konsepsııa (azyqtyq teń­gerim)» ázirlendi.

Qazaqstan fermerlerimen birge ǵa­lym­dar FAO/ǴEQ «Ortalyq Azııa men Túrkııanyń qýańshylyqqa ushyraǵan jáne tuzdy aýyl sharýashylyǵy óndiristik landshaft­taryndaǵy tabıǵı resýrstardy ke­shen­di basqarý» (ISSAÝZR-2) jobasy boıynsha zertteýler júrgizýde. Jobanyń basty maqsaty – qurǵaqshylyqqa tózimdi jem-shóp daqyldaryn keńinen taratý.

BUU DB-men «Altaı, Batys Tıan-Shan jáne Sharyn, Syrdarııa ózenderiniń orman ekojúıelerine tónetin qaterdi azaıtý úshin jaıylymdardy birik­ti­rilgen basqarý boıynsha keshendi sharalardy ázirleý jáne iske asyrý jónindegi qyz­metter» kelisimsharty aıasynda 4 pı­lottyq ýchaske úlgisinde 4 aýyldyq okrýgte jaıylymdyq jáne orman­jaıy­lym­dyq ýchaskelerinde jaıylymdyq ınfraqurylymdy jaqsartý jáne jaılastyrý boıynsha zertteýler júrgizildi. Árbir pılottyq ýchaske boıynsha orys jáne qazaq tilderindegi tıisti taqy­ryptyq kartalary bar «Jaıy­lym­dar­dy bas­qarýdyń keshendi josparlary» ázir­lenip, kelisildi.

Mal sharýashylyǵy jáne jemshóp ón­di­ri­si ǵylymı-zertteý ınstıtýty tu­ty­ný­­shylardy sapaly, tabıǵı tamaq ónim­de­rimen qamtamasyz etý úshin qoǵamdyq tizbekte belsendi jumys isteıdi.

Osylaısha, ınstıtýt respýblıkada praktıkalyq mańyzy bar jáne aýyl sha­­r­ýa­­shylyǵy janýarlary men qusta­ry­nyń ónimdiligin arttyrýǵa, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde jáne onyń agrarlyq sektorynyń básekege qa­bi­lettiliginde óz rólin atqaratyn ónimniń jalpy óndirisiniń odan ári ósýine oń yqpal etetin mal sharýashylyǵy, qus sharýa­shy­ly­ǵy salalarynyń damýyn naqty qamta­ma­syz etýdiń ózekti ǵylymı problemalaryn qam­tıdy.   

 «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jem­shóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty» jaýapkershiligi
shekteýli seriktestigi