Eýropalyq odaq jáne Ulybrıtanııa kelisimge kelip, «Birlesken is-qımyl josparyna» (JCPOA) qol qoıdy. Bul kelisim Irannyń ýran qoryn azaıtyp, ýrandy baıytý deńgeıin báseńdetetin, onymen jumys isteıtin ortalyqtardyń jumysyn baqylaýǵa múmkindik berýge baǵyttalǵan edi. Soǵan sáıkes keń aýqymdy halyqaralyq tekserý júrgizildi. Iran eshqashan ıadrolyq qarý jasamaýǵa ýáde berdi.
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Iran ıadrolyq qarý jasaýdy qolǵa alsa, oǵan bir jyl ǵana ýaqyt jumsaıdy. Inspektorlar eldiń mundaı áreketin tez ańǵaryp qoıatyn edi. 2015 jylǵy kelisimde qarastyrylǵan negizgi shekteýlerdiń kópshiligi ýaqytsha bolatyn. Iаǵnı olardyń merzimi 10-15 jyl ishinde aıaqtalady.
Bul shekteýler joıylǵannan keıin Iranǵa tolyqqandy ıadrolyq qarý baǵdarlamasyn ázirleý úshin aıtarlyqtaı kóp ýaqyt qajet emes.
Degenmen JCPOA-ǵa qol qoıylǵannan keıin Irannyń sheteldegi mıllıardtaǵan dollar qarajaty buǵattan bosatyldy. Sondaı-aq Iranǵa salynǵan aýqymdy ekonomıkalyq sanksııalar aıtarlyqtaı jeńildedi.
Iran JCPOA talaptaryn oryndaýdy tańdady. Soǵan qaramastan, úsh jyldan keıin, 2018 jyly prezıdent Donald Tramptyń tusynda AQSh kelisimnen birjaqty shyqty. Tramp qujatty «qorqynyshty» jáne «eń nashar jáne birjaqty kelisimniń biri» dep sıpattady. Sodan keıin Iranǵa qaıtadan qatań sanksııalar engizdi. Kóp uzamaı Iran halyqaralyq ınspektorlardy ýrandy baıytý ortalyqtaryna jaqyndatpaı, ıadrolyq qarý jasaýǵa qaıta talpyndy. Elde bir nemese birneshe ıadrolyq qarýdy qamtamasyz etýge jetkilikti ýrandy qajetti deńgeıge deıin baıytqanyna kýá bolyp otyrmyz.
Prezıdent Djo Baıden tusynda AQSh paktige qaıta qosylýǵa nıet bildirdi (Baıden vıse-prezıdent bolǵan kezde kelissózder júrgizildi). Irandy da osyndaı qadamǵa barýǵa shaqyrdy. Prezıdent laýazymyna Ibrahım Raısıdi saılaǵan soń Iran jaǵy buǵan daıyn ekenin málimdedi. Biraq bir sharty bar. Birinshi Tramp dáýirinde salynǵan sanksııalar joıylýǵa tıis.
Kelissózder nátıjesinde taraptar JCPOA sharttaryna qaıta oralsa, ekonomıkalyq sanksııalardyń barlyǵyn emes, kópshiligi alynyp tastalady. Sóıtip, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy on jylǵa keıinge shegeriledi.
Biraq jaǵdaı bulaı órbise, problema týyndaıdy. Birinshiden, sanksııalardy alyp tastaý Irannyń qarjysyn qaıtarýyn jeńildetedi. Sóıtip, qarajatty Iemendegi, Sırııadaǵy, Iraktaǵy, Lıvandaǵy, Gazadaǵy jáne aımaqtyń basqa jerlerindegi turaqtylyqqa nuqsan keltirýge jumsaýyn jalǵastyra beredi. 2015 jylǵy kelisimde mundaı áreketke tyıym salynǵan joq bolatyn.
Ekinshiden, Iran óziniń ıadrolyq baǵdarlamasyn neǵurlym qatań shekteýler qoıatyn, uzaq merzimge sozylatyn ıadrolyq kelisimge (JCPOA 2.0) qol qoıatynyna sený qıyn. Sondaı-aq Iran on jyldan soń saıası qurylymy ózgerip, ustanǵan baǵytynan bas tartady dep aıtýǵa negiz joq.
Endeshe, JCPOA-ny qalpyna keltirýdiń taǵy bir kemshiligi kún tártibine shyǵady. Irannyń 2015 jylǵy kelisimge qaıta kirýine múmkindik bar. Mundaı jaǵdaıda ony oryndaı otyryp, ballıstıkalyq zymyrandardy (paktimen qamtylmaǵan) óndirýdi jedeldetýine eshteńe kedergi emes. Sonymen qatar 2030 jyldan keıin baıytylǵan ýran qoryn kúrt ulǵaıta alady. Buǵan qosa, Iran sońǵy birneshe jylda úırengen tájirıbesine súıenip, jasyryn jerlerde tıisti qarý-jaraq ázirleýin jalǵastyra beredi. Sondaı-aq keleshekte kez kelgen ıadrolyq qarýdyń sapasy men sanyn arttyrýyna jol ashylady.
Másele mynada. Mundaı sátke qashan jetemiz? Eger kelissózder sátsiz bolsa, birneshe aıda bolýy múmkin. Sátti aıaqtalsa, on jyl kóleminde másele qaıta týyndaıdy. Iаdrolyq qarýdy ıelengende nemese soǵan bir qadam qalǵan jaǵdaıda Iran aımaqta óz degenin júrgizýge talpynyp, qazirgiden de agressıvti saıasat júrgizýi múmkin.
Sonymen qatar ıadrolyq qarýdy ıelengen nemese ony birneshe kún, apta ishinde shyǵara alatyn Iran kórshiles memleketterdi, eń aldymen, Saýd Arabııasyn, Mysyrdy, Túrkııany osyndaı jolǵa túsýge ıtermeleýi múmkin. Bul aımaqtaǵy ahýaldy kúrdelendire túsedi.
Buǵan balama – resmı dıplomatııany formaldy emes nársemen aýystyrý. Muny únsiz dıplomatııa nemese qarýdy kelisimsiz baqylaý dep atasańyz bolady. AQSh jáne basqa múddeli memleketter (sonyń ishinde Izraılde bar) Iranǵa ıadrolyq áleýetiniń shegin belgilep berýi qajet.
Eger Iran belgilengen mólsher men sannan asyp ketse, onyń saldary aýyr bolady. Sanksııalardy kúsheıtýmen qatar, ıadrolyq nysandarǵa, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne áskerı mańyzy bar nysandarǵa kıbershabýyl jasalyp, ásker kirgiziledi.
Mundaı qadamnyń táýekelderi men shyǵyndary bar. Iran óziniń ıadrolyq baǵdarlamasynyń mańyzdy elementterin qorǵaıtynyn, qajet jaǵdaıda olardy qaıta qurý úshin bar kúsh-jigerin jumsaı alatynyn eskersek, mundaı shabýyldardyń sátti bolatynyna kepildik joq. Sondaı-aq Iran qalaǵan qarýymen aımaqtaǵy jáne dúnıe júzindegi kez kelgen mekendi nysanasyna ala alady.
Munyń bári AQSh-qa qıyn tańdaý jasaýǵa májbúrleıdi. Baıden men onyń ornyn basatyndar Iranǵa jasalǵan shabýyldarǵa qatysýy nemese ony qoldaýy múmkin. Sondaı-aq AQSh-tyń Eýropa men Azııadaǵy odaqtastaryn Reseı men Qytaıǵa qarsy turýǵa shaqyrǵany sııaqty, Irannyń kez kelgen qaýip-qaterine nemese ıadrolyq qarýdy qoldanýyna qarsylyq bildirýge úndeýi múmkin. Tramp ta, Baıden de Amerıkanyń Taıaý Shyǵystaǵy áskerı qatysýyn qysqartqysy keletinin ashyq aıtty. Irandaǵy ahýaldy eskersek, mundaı árekettiń jaqsylyqpen aıaqtalýy ekitalaı.
Rıchard HAAS,
Halyqaralyq qatynastar jónindegi keńestiń prezıdenti
Nıý-Iork
Copyright: Project Syndicate, 2021.
