Aýdarmashy-jýrnalıst Esenqul SAFÝANI: Mańyzdy qujatty qabyldaý ońaı bolǵan joq

Bıyl Táýelsizdigimizge otyz jyl toldy. Siz uzaq jyl­dar Joǵarǵy Keńes, odan keıin Parlament Senaty appa­ra­tynyń Redaksııalyq-bas­pa bó­liminde qyzmet istep, zań ter­­mınologııasynyń qalyp­tasýyna úlesińizdi qostyńyz. 1991 jyly 16 jeltoqsanda elimizdiń Joǵar­ǵy Keńesinde «Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Memlekettik Táýelsiz­digi týraly» Konstıtýsııalyq Zańynyń qa­­byldanǵanyn kózben kórip, tarıhı oqı­­ǵanyń ortasynda boldyńyz, osy sát esińizde me?

− Árıne, esimde. Áli kúnge deıin kóz aldymda tur. Men onda Joǵarǵy Keńes apparaty Redak­sııalyq-baspa bólimi Ilespe aýdarma sektorynyń meńgerýshisi edim. Onda aýdarma bóliminde Jolbarys Ábishev, Mádı Aıymbetov, Aqaıdar Ysymuly, Mahambet Jámekuly, Dáýitáli Omashuly, Beken Sholanov, Kamal Álpeıisova sekildi talantty aýdarmashylar qyzmet istedi. Atalǵan zań mátinin aýdardyq. Ony ústinen bólim meńgerýshisi, kórnekti synshy Zeınolla Serikqalıev pen tájirıbeli aýdarmashy Myrzabaı Keńbeıilov qarady.

Ol kezde depýtattar quramy da óte myq­ty, Salyq Zımanov, Manash Qo­zybaev, Ábish Kekilbaev, Ánýar Álimjanov sekildi halqymyzdyń betkeustar azamattary saılanǵan. Dál sol kúni boılaryn rýh kernegen qazaq jastary Joǵarǵy Ke­­ńes ǵımaratyn qorshap, jınalyp turdy. Shyn­dyǵyn aıtqanda, el taǵdyryn sheshetin mańyzdy qujatty qabyldaý ońaı bolǵan joq. «Biz kimnen táýelsiz bolamyz, onsyz da táýelsizbiz, biz sol táýelsizdikti joǵaltyp almaýymyz kerek», dep zańdy talqylaý barysynda bura tartyp sóılegender de kezdesti. Qysqasy, jıyn qyzý pikirtalasqa toly boldy. Soǵan qaramastan joǵaryda esimderin aıtqan ardaqty aǵalarymyzdyń parasatty oılary men salmaqty sózderi eshkimdi de arnasynan asyrǵan joq.

− Sol tulǵalarymyzdyń aıt­qan sózderi jadyńyzda qaldy ma?

− Kórnekti jazýshy Ábish Ke­kil­baev «Táýelsiz el bolýy­myz­ǵa qazaqtyń tarıh jaǵynan da, saıası ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵynan da tolyq quqy bar» dep baıypty oı aıtyp, keńinen tolǵansa, akademık Salyq Zı­manov: «Reseı pat­shalyǵyna 200 jyl, Keńes ımperııasyna 70 jyl bodan bolyp, ómir súrdik. Qazaqtyń sany az demeńizder, bizdiń halqymyzdyń úshten biri qoldan jasalǵan asharshylyq pen qýǵyn-súrginnen Qytaı, О́zbekstan, Reseı, Mońǵolııa asty. Sóıtip, urpaǵyn aman saqtap qaldy» dep ótken tarıh pen qazirgi kezeńdi sabaqtastyra sóıledi. Qa­lamger Ánýar Álimjanov ta taǵylymdy oı qorytty. О́zge ult ókilderi arasynan Aleksandr Knıagınınniń salmaqty sózi de halyq qalaýlylarynyń kóńilinen shyqty.

– Ilespe aýdarma sol jyldardan qa­lyptasa bastady ma?

− Men Joǵarǵy Keńes apparatyna 1987 jyly aǵa konsýltant bolyp jumysqa qabyldandym. Ol kezde depýtattardyń oryssha sóılegen sózderi qazaqshaǵa aýdarylmaıtyn. Al qazaqsha sóıleıtinderdiń teksin aldyn ala alyp, orysshaǵa aýdaryp qoıa­myz. 1989 jyldan bastap bul jaǵdaı ózgerdi. Depýtattar eki tilde erkin sóıleıtin boldy. Sol kezde olardyń sóz­derin qazaqshaǵa nemese orysshaǵa ilespe aýdaryp otyrdyq. Qazir elimizde ilespe aýdar­ma mektebi qalyptasty deý­ge bolady.

− Qazaq aýylynda ósip, orys­shaǵa qaıdan júırik bol­dyńyz?

− Bizdiń aýylda eki orys qana boldy. Sonyń biri – Reseıde týǵan, bizge 4-7-sy­nypqa deıin orys tilinen sabaq bergen Elena Pav­lovna Krem­nyh degen ustazymyz. Sol kisi­niń arqasynda orys tiliniń gram­matıkasyn jaqsy meńgerdim. Negizinen, muǵalimimizdiń ulty chý­vash, tili bizge jaqyn, sodan ba, qazaq jáne qaraqalpaq tilinde erkin sóıleıtin. Áskerge bar­ǵanda basylymdarǵa oryssha maqala jazdym. Ýnıversıtetti bitirgennen keıin Qazaq televıdenıesinde jumys istep, derekti fılmderdi tárji­malap, aýdarmaǵa tóseldim. «Qa­zaqstan» baspasynda saıa­sı aýdar­manyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maıtalman aǵalarymnan kóp nárse úırendim. Joǵarǵy Keńes apparatyna jumysqa kelgende zań mátinderin aýdarý ońaı dep oıladym. Alaıda onyń óz ereksheligi de bar eken. Munda ómiriniń biraz bóligin zań salasyndaǵy aýdarmaǵa arnaǵan Baımyrza Dáýrenbekovtiń mektebinen ótip, tájirıbem tolysa tústi.

− «Úkimet − zańnama, Par­lament – zańdar» dep alady, qaı­terimdi bil­meı, aqylym aıran» degen ázilińizdi áriptes­terińiz aýzynan tastamaıdy. Qazaq tilin­­degi zań termınologııasyn bir izge túsirýde problemalar bar, osy máseleni qalaı sheshemiz?

− Qazaqstan Joǵarǵy Keńesi appara­tynyń Redaksııalyq-baspa bóliminde alǵashqy jyldary aqyn-jazýshylar qyzmet istedi, olardyń ishinde alymdy aýdarmashylar da, sóz bilemiz dep ońdy-soldy aýdara beretinder de kezdesti.

Termındi usynyp, ornyqtyrar aldynda ony ǵylymı turǵyda jan-jaqty zerttep, sózdikter men ensıklopedııalarǵa muqııat nazar aýdarý qajet. Biz osy qaǵı­dany kóbinese basshylyqqa almaımyz. Máselen, «normatıvnyı akt» degen­di árip­testerimizdiń bireýi «nor­mat» degen «qalyp», «akt» degen «qujat» sonda «qalyptyq qu­jat» bolady, solaı ja­zaıyq» dep usynysyn aıtty. Kópshiligi ony qoldady. Men qarsy boldym. «Qalyptyq qujat» degen «formovochnyı dokýment» dep túsinedi, al «aktiniń» aýqymy keń, ol bir qujattyń maǵynasyn bermeıdi. Mysaly, biz pasportty «tólqujat» deımiz, qujattyń tól nemese tól emesi bola ma? Dúnıe­júzi ony «pasport» dep aıtady, odan biz nege qashamyz?! Sondyqtan zań ter­mınderin ábden zerdelep, ǵylymı súzgiden ótkizip baryp ornyqtyrý qajet. Qazaq tilindegi kirme sózderdiń 15-20 paıyzy arab, parsy tilinen kelgen, biz ony qazaq tiliniń emlesimen jazyp, qazaq sózine aınaldyrdyq. Ter­mındi osylaı qalyptastyrý kerek.

1933 jyly kórnekti ǵalym Qudaı­bergen Jubanovqa Aqtóbe­degi Temir qala­synda birge oqyǵan mektep muǵa­limi Jańǵazy Jolaev hat jazyp: «Qudaı­bergen-aý, mektepte balaǵa sabaq úıretkende, shetten kelgen sózderdiń ishinde, ásirese aǵylshyn, fransýz sóz­deri jıi kezdesedi, sony qalaı jazdyrtamyz» dep suraǵanda, ol kisi: «Jańǵazy, biz shetten kel­gen sózderdiń emlesin áli jasa­ǵan joqpyz. Qazir sonyń áreke­tindemiz, endi bastap jatyrmyz. Ázirshe, óz bilgenińdi paıdalanyp, qa­zaqsha jalǵaýmen qoldana ber» dep jaýap jazǵan. Mine, sodan beri 88 jyl ótse da, emle áli jasalǵan joq.

− Buǵan kim kedergi?

− Eshkim, ózimiz. Samarqaýmyz. Aqı­qatynda, zań aýdarmasyn buzyp júr­gender: zańnyń arnalǵan nysanasyna, fýnksııasyna, quqyq normalaryna mán bermeı, tek mátinniń jatyq bolyp, jeńil oqylýyn oılap, qazaq tili baı dep termındi túrli qoldanyp, túr­len­dire beretin qalamgerler, kórkem shyǵar­malar tilin zerttep júr­gen, zań tilin de kórkemdep jiberýge beıim tilshi ǵalymdar jáne jazǵan dúnıesiniń bárin kór­­kem tilmen jetkizýge tyrysa­tyn kósem­sózshiler der edim. Men munda zań aýdarmasymen aına­lyspaıtyn, aınalyssa da zań nor­masyna jiti nazar aýdara­tyn qalam­gerlerdi, ǵalymdardy, kósem­­sózshilerdi aıtyp otyrǵan joqpyn. Shyndyǵynda, ádebı kórkem, baı tilmen zań jazýǵa bolmaıdy, zańdy tek óz tilimen jazý kerek.

Birde Májilis depýtaty Shala­taı Myr­zahmetov: «Qazaqtyń tili baı, sınonım kóp, sony zań jazýǵa qashan paıdalanamyz» dep aıtqanda, men shydaı almaı, «Normatıvti quqyqtyq aktiler týraly» zańynyń 18-babynda: «Zańda aforızm men sınonım sózderdi paıdalanýǵa bolmaıdy» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Áli júzdegen myńdaǵan jańa zań qabyldanady, basqa da sózder keledi, sonda ne isteımiz?» dep jaýap bergenmin. Sol sózime Shákeń renjip qaldy ma dep qýys­tanyp júrgem, biraq ol zańdy tereń túsinetin depýtat ekenin jyly amandasyp júrgeninen, oıǵa qonymdy pikirlerinen túsindim.

Mysaly, zańdarymyzda «arhıv» ter­mınin «muraǵat» dep al­dyq. Bul arada hatqa túsip, mu­raǵa saqtalatyn oryn kóz al­­dy­myzǵa elesteıdi. О́te oryndy, ta­­bylǵan balama demeske bolmaıdy. Al Or­man kodeksiniń 4-baby 9) tarmaq­shasynda, 78-babynyń 2-tarmaǵy 2) tar­maq­shasynda: «ar­hıvy klonov plıýsovyh derev­ev» degen tirkes «artyqshylyǵy bar aǵashtar klon­da­rynyń mura­ǵattary» dep aýdarylǵan. Sonda artyqshylyǵy bar aǵashtar klondaryn da muraǵa qalǵan dúnıe dep túsinýimiz kerek pe? Aǵash muraǵa qalǵan hat emes ǵoı...

Termınologııa máselesin mem­le­kettik turǵydan qolǵa al­ma­sa, sheshilmeıdi. Kezinde ony­men memleket jáne qoǵam qaırat­keri Temirbek Júrgenov aına­lysqan. Keıin Qurmanbek Saǵyndyqov, Saqtaǵan Báıishev, Tóleýbaı Ydy­rysov, Kemel Toqaev, Baı­myrza Dáýrenbekov sekildi jazýshy-jýrnalıst ǵana emes, ǵalym dep aıtýǵa bolatyn aýdarmashy aǵalarymyz termınologııa salasyn damytyp, bir izge túsirip, osy baǵytta mektep qalyptastyrdy. Qazir sol mektepten ajyrap qaldyq. Qysqasy, zań tilin zertteıtin ınstıtýt qajet.

− «Zań qazaqsha jazylsyn desek...» atty maqalańyzda «Tilimizdi táýel­siz­digimizdiń ti­re­gine aınaldyramyz desek, ǵylym men praktıkany ush­tas­­­ty­ryp, salıqaly kózqaras qalyp­tas­­ty­rýymyz kerek. Onsyz aıtylǵan sózdiń bári jelge ush­qandaı iz-túzsiz kete beredi» deısiz. Osy oıymyzdy tarqa­typ aıtasyz ba?

− Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyl­darynda «zańnama, ǵylymı-tehnıkalyq ádebıet, resmı qu­jat tili qazaqtyń baı tilimen maǵy­nasy saqtalyp, jatyq, je­ńil oqylatyn etip aýdarylýy kerek, jal­py halyqqa túsinikti bolýǵa tıis» degen pikir basym boldy. Máselen, osy qaǵıdaǵa súıenip: «formalnaıa proverka» – «jaı tekserý», «resmı tekserý» dep aly­nyp, keıbir kóshedegi jarnamalarda «keń kólemdi basylym» dep jazylyp júrdi. Bul arada «jaı tekserý» – «prostaıa pro­verka»; «resmı tekserý» – «ofı­sıalnaıa proverka»; «keń kólemdi basylym» – «shırokoobem­noe ızdanıe» bolyp shyǵady. Soǵan oraı bizdiń kóptegen aýdarmashylarymyz orysshadan qazaqshaǵa aýdarylǵan dúnıeni keri qaraı orysshaǵa aýdarýǵa bolmaıdy degen pikirdi ustanady. Bul kórkem ádebıet aýdarmasyna qoıylatyn talap. Mysaly, Jambyldyń: «Lenıngradtyq órenim» degen óleńi «Lenıngradsy – detı moı» dep aýdarylǵanyn bilmeıtin qazaq joq. Osy óleń «Lenıngradtyq balalarym» dep qaıta aýdarylsa, naǵyz soraqylyq bolar edi. Kórkem aýdarma – erkin aýdarma, al zańnama, ǵylymı-tehnıkalyq ádebıet aýdarmasy – dálme-dál (adekvat) aýdarma. Ekeýiniń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar. Orys, aǵylshyn, taǵy basqa tilderdegi zańdardy qazaqshaǵa aýdaryp, olardy sol tilderge keri aýdarǵan kezde dálme-dál sáıkes kelmese – ol zań emes. О́ıtkeni maǵynasyna qaraı erkin aýdarylǵan zań árkim­niń ártúrli túsinýine, zańnyń oryn­dalmaýyna ákep soǵady.

− Búginge deıin memlekettik tilde zań jazýǵa ne qolbaılaý boldy deısiz?

− Bir sózben aıtsam, qazaqsha zań jazatyn maman joq. Ol úshin zań men tildi birdeı meńgergen maman daıarlaý qajet. Joǵary oqý oryndaryndaǵy jýrnalıstıka men fılologııada oqyp júrgen aýdarmashy bolam degen jastarǵa quqyqtaný pánin oqytý kerek. Men orysshadan aýdarylǵan zańdy aýdar­ma dep qaramaımyn, bul oryssha zańnyń qazaqsha balamasy dep sanaımyn.

− Qaraqalpaqstanda ómir­ge keldińiz, ol jerde de halqy­myzdyń tereń tarı­hy jatyr, sodan úzik syr shertip ót­seńiz?

− Qazaq pen qaraqalpaq ejelden aýyl­y aralas, qoıy qoralas, qyz alyp, qyz berip, quda-jegjat atanyp, qońsy qonǵan jurt. Túrik halyqtarynyń ishinde tili men dini, salt-dástúri jaǵynan bizge jaqyny – qaraqalpaqtar. Osy eldiń ataqty shaıyry Sadyq Nu­rym­betovtiń «Sóıleskende sózi­miz bir aǵaıyn, surasqanda túbi­miz bir aǵaıyn» dep jyrlaǵany tegin emes.

Burynǵy káriqulaq qarııa­lardyń aıtýynsha, qazaqtardyń ol jerge alǵash taban tireýi XVII ǵasyrdan bastalǵan. Babalarymyz aldymen jappaı kóship kelmeı, eki ortada saýda-sattyqpen júrip, aqyry turaqtap qalypty. Sonymen qatar ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgin kezinde biraz aǵaıyn sol jaqqa jan saýǵalap barǵan, biraq keıin olardyń kóbin Sáken Seıfýl­lın otyzynshy jyldardyń ortasynda elge qaıtarǵan.

О́tken ǵasyr basynda Ámýda­rııanyń sol jaǵalaýy, onyń ishinde qazaqtar kóp or­nalasqan aı­maqtar Hıýa handyǵyna qa­ra­dy. 1920 jyly Horezm Halyq Res­pýb­lıkasy qurylyp, oǵan ulty ózbek Qudaı­­­bergenov basshylyq jasady. Sol jyldary res­pýblıka quramynda qa­zaq, ózbek, qaraqalpaq, túrikmendi qos­qanda bir mıllıonǵa jýyq halyq ómir súrgen. Olar Keńes ókimetin ishki isterine aralastyrmaýǵa ty­rysqan. Horezm Halyq Respýblıkasy 1927 jylǵa deıin derbes el sanaldy. Bir jaǵynan, ony formaldy deý­ge bolady.

1921 jyly Hıýada Horezm halyq ókil­deriniń II quryl­taıyn­da respýblıkanyń Ha­lyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵa­lyǵyna ulty qazaq Meńdiqoja Ibnámınov saılandy. Sol kezde onyń jasy 23-te ǵana, soǵan qaramastan sóılegen sózi men usynǵan baǵdarlamasy kópshiliktiń kóńi­linen shyǵyp, halyq qoldaǵan. О́zi de zamannyń tynysyn sezingen, zerdeli azamat bolypty.

Buryn Qaraqalpaqstandy «Besqala» dep ataǵan, sebebi Qo­ńyrat, Kóne Úrge­nish, Shymbaı, Tórt­kúl, Mańǵyt atty bes shahar­dyń terrıtorııasynda 1924 jy­ly Qaraqalpaq avtonomııalyq oblysy qurylyp, ol jergilikti halyq­tyń tilegimen Qazaq AKSR-ine qosyldy, ol qaýlyǵa Horezm Halyq Respýblıkasy Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy Meńdiqoja Ibnámınov qol qoıdy. Sóıtip, 1930 jylǵa deıin Qaraqalpaqstan Qazaqstanǵa qarady. Negizi, ondaǵy ha­lyqtyń, artyq aıtpasam, úsh­ten biri – qazaqtar. Qaraqalpaq qaıratkerleriniń deni bizdiń elimizde bilim alǵan.

− Kórshiles el bolǵany­myz­ben biz sol jerde týǵan qa­zaq­tan shyqqan ataq­ty adamdar týraly bilmeımiz, soǵan toqtal­sańyz?

− Qaraqalpaqtardyń bolmysy da qa­zaqtar sekildi aqkóńil, ańqyldaq, qo­lyn­daǵy baryn aıamaı bere salatyn jomart, oıyn búk­peı aıtatyn er minezdi el. Dostyqqa da berik. Eshkimdi bólip, alalamaıdy.

Keńes zamanynda ol elde qazaqtyń biraz azamattary bas­shylyq qyzmet atqa­ryp, avtono­mııalyq respýblıkanyń damýy men kórkeıýine úlken úles qosty. Sondyqtan olarǵa emes, óner men ádebıet salasyndaǵy eki-úsh azamatqa toqtalyp óteıin. Máselen, qaraqalpaqtyń jazba ádebıeti, onyń ishinde proza janrynyń negizin salǵan, ulty qazaq bolsa da, shy­ǵar­malaryn qaraqalpaq tilinde jazǵan Myrzaǵalı Dári­baev degen jazýshy boldy. Onyń birqatar jyr jınaqtary men pro­zalyq kitaptary jaryq kór­gen. Sonyń ishinde shoqtyǵy bıigi – «Myńlardyń bırı» atty pove­si. Qaraqalpaqtyń ádebıetshi ǵalymdary ol jaıynda zertteý eńbekterinde arnaıy toqtalyp ótken.

Odan keıin qos elge tanymal jazýshy, pýblısıst, aýdarmashy Jumabaı Táshenovti aıtýǵa bolady. Bul kisi Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystan oralǵasyn, joǵary partııa mektebin bitirip, birqatar bedeldi qyzmetterdi atqar­ǵan. «Ámýdarııa» ádebı jýrna­lynyń bas redaktory boldy. Qara­qal­paqstan qaıratkerleriniń bári ony jaqsy kórip «Aınalaıyn, Jumabaı» dep qadir tutty. Keıin qalamger Almatyǵa kóship kelip, «Jazýshy» baspasynda qyzmet istedi. Birneshe prozalyq jáne dramalyq týyndylary jaryqqa shyqty.

Ásirese qalamgerdiń «Ana týraly ańyz» atty shyǵarmasynyń jelisimen Alek­sandr Karpov degen rejısser kıno tú­sirip, ol Lenındik syılyqqa usynyl­dy. Biraq keıbireýlerdiń kórealmaý­shy­lyǵynan talantty tulǵaǵa ol syı­lyq buıyrmady. Fılm ssenarııin Jumabaı aǵa­myz Aleksandr Saskıımen birigip jazsa, ananyń ró­linde aktrısa Ámına О́mirzaqova oı­naǵan.

Qazaq óleńine ózgeshe órnek, jańa lep ákelip, otyz jasynda quıryqty jul­dyzdaı aǵyp ótken Tólegen Aıberge­nov te Qaraqalpaqstannyń Qońyrat aýda­nynda týǵan. Aqyry, aqynǵa topyraqta týǵan jerinen buıyrdy. Ol kisi maǵan jaqyn naǵashy bolyp keledi. Bul tizimdi áli soza tú­sýge bolady. Biraq oǵan suhbattyń kólemi kótermes.

− Qaraqalpaq qazaqtarynda jyr­shylyq óner jaqsy damy­ǵan. Arǵy jyr­shylardy aıtpa­ǵanda, ótken ǵa­syr­da ómir súrgen Naýryzbek jyraý ja­­ıynda ańyz-áńgime jeterlik. Siz ol kisimen jaqyn tanys bolypsyz...

− Iá, Naýryzbek jyraý 1931 jyly Qa­ra­qalpaqstanda týyp, bala kúninde qatty aýyryp, aıaq-qoly tartylyp qalady. Soǵan qaramastan dombyrany sheber tartatyn. Ákem onyń on úsh jasynan topqa túsip, jyr-terme oryndaǵan dep aıtýshy edi. Ol 1992 jyly atajurtqa qonys aýdaryp, 90-shy jyldardyń basynda ómirden ótti.

Naýryzbek ózine deıingi aqyn-jyr­shylardyń, ásirese Turma­ǵambet Iztileý­uly, Nurtýǵan, Ábýbákir Kerderiniń ter­melerin naqy­shyna keltirip oryndaı­tyn. Keıbireýler ol maqamyn Ábý­bákir Kerderiniń nemeresi Qudaı­bergen jyraýdan alǵan dep aıtady. Bul onyń jyryn tyń­damaǵan, estimegenderdiń aıtyp júrgeni dep esepteımin. Náý­keńniń ma­qa­mynyń saryny ózgeshe, eshkimge uqsa­maıdy.

Aýylda júrgende onyń ter­melerin tyńdap júrdik, bir jyrdy oryndaǵanda 2-3 saǵatqa sozyp, boıyn qyzdyryp alǵan­nan keıin qarııalar: «Al Naýryzbek, úlken jolǵa tús» dep qaqpaılap, «Edige­den» bas­tap, «Qozy-Kórpesh – Baıan sulýǵa» deıingi ǵashyqtyq dastandaryn jyrlatatyn.

Ol kisi Almatyǵa buryn da kelip-ketip júrdi. Biraq ózi radıoǵa, televıdenıege baryp, daýysyn jazdyrtýǵa onsha qulyqty bolmady. Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń shákirti Jaqsylyq Sársenǵalıev pen Qalamqas Orasheva degen erli-zaıypty talantty dástúrli ánshiler Náýkeńmen jaqyn aralasyp, Qaraqalpaqstanǵa gas­­­trolmen barǵanda sol úıge at basyn tireıdi. Jaqsylyq sol bir joly: «Aǵa, jasyńyz bolsa, ul­ǵaıyp keledi. Keıingi urpaqqa ónerińizdi qaldyryńyz, ol úshin Almatyǵa baryp, radıoǵa daýy­syńyzdy jazdyryńyz» dep oı salyp, ile Náýkeńniń ózi de Al­matyǵa kelip, «Qazaq radıosyna» ter­melerin jazdyrdy. Bul 70-shi jyldardyń aıaǵy, men onda Qazaq televıdenıesinde redaktormyn. Sol kelgende ol kisini úıge alyp kelip, ataqty ǵa­lym, dáriger Ishan­baı Qaraqulov, áde­bıet zert­teýshisi Ánýar Derbisálın jáne t. b. azamattardy shaqyryp, tyń­dadyq. Sonda Náýkeń túnge deıin jyrlap, quma­rymyzdy qandyrdy. Ol jyrlasa sharshamaıdy. Tórt-bes dastandy jatqa aıtady. Taǵy bir ereksheligi, jyrlar aldynda dastannyń shyǵý tarıhyn, ne týraly ekenin, jyrǵa qatysty basqa da jaıttardy baıandap otyrady. 1982 jyly belgili óner zertteýshisi, ǵalym Bolat Qaraqulovty qolqalap Qońyratqa Naýryzbek jyraýǵa alyp bardym. Náýkeń óz úıinde Bolatqa ózi shyǵarǵan 21 termesin jazǵyzdy. Bolat aǵamyz sol barǵanda Bes­qaladaǵy kóptegen ánshi, jyrshy, kúıshilerdi jazyp alyp, 17 taspa jazbany Qazaq mádenı eskertkishterdi qorǵaý qoǵamyna tapsyrdy. Naýryzbekpen qatar ol kisi Nókis qalasynda Bıman kúıshige tánti boldy. Keıin «Osy ekeýin zertteıtin jastar bolsa maǵan ákel, kandıdattyq dıssertasııasyna ózim jetekshi bolamyn, barynsha kómektesip, qorǵatamyn» degen edi. Eshkim tabyla qoımady.

Jalpy, Naýryzbek jyraýdyń boıynda bir tylsym qu­diret bar, ol arýaq qonǵan kıeli adam. Jaqynda jyraýdyń jıeni Kúnqoja Qaırýlla inimiz onyń artynda qalǵan dúnıesin jınaqtap «Naýryzbek jyraý shy­ǵarmalary» atty kitap shy­ǵarypty. «Jaqsynyń aty ólmeıdi» degen osy.

− Áńgimeńizge rahmet.