Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ýrbanızasııa, pandemııa, ekologııa
Bólimshe jetekshisi Bolat Naǵymanov – naǵyz istiń adamy, óz salasynyń kánigi mamany. Jýrnalısterge ýaqyt tabýǵa murshasy kele bermeıtin Bolat Ábikeıulymen jýyrda áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
«Birinshiden, bizdiń pasıentter arasynda ishten týa bitken damý aqaýlarynyń jıilep ketýi nelikten? Jer betinde ondaı aýrýlardy qalaı emdep jatyr, ata-analar qandaı dárigerge baryp, keńes ala alady, elimizde qalaı emdeledi degen másele alǵa shyǵady. О́ıtkeni shalǵaıdaǵy aýyldarda ortopedııalyq turǵyda emdeýdi qajet etetin balalardyń mamandanǵan kómekke jete almaı júrgeni aqıqat. Oǵan ata-analarǵa durys aqparattyń jetpeýi de áserin tıgizedi», dedi dáriger.
Onyń aıtýynsha, aýyl balalaryndaı emes, qaladaǵy jetkinshekter az qozǵalady. Onyń ústine pandemııa adamdardy úıden shyǵarmaı, sabaqtyń ózi onlaın bolǵan ýaqytta adam qımyly shekteldi. Qazirgi kúni sonyń áserinen bolyp jatqan aýrýlar bar. Der kezinde balasyn emdetpeı, qaı jerge baryp, kimge qarataryn bilmeı júrgen áke-sheshe kóp. Onyń ústine durys tamaqtanbaý, taǵamǵa hımııalyq zattardyń qosylýy da balalarǵa, júkti analarǵa keri áserin tıgizip jatyr. Al bul qursaqtaǵy nárestege de áser etýi yqtımal. Ekinshiden, elimizde ekologııalyq turǵyda qıyndyq keship júrgen aýdandardyń turǵyndary bar. Halyqqa taqsiret ákelgen Semeı polıgony jabylǵanymen onyń zardaptary búginge jetti.
Mysaly, sol óńirlerden tirek-qımyl apparatynyń jalǵan býyndyǵy, qısyq týatyny, súıek tyǵyzdyǵynyń nasharlaýynan «hrýstal, shyny balalardyń» dúnıege kelýi syndy kemistikter – balanyń ǵana emes, ata-ana, týǵan-týys, tipti eldiń erteńi úshin mańyzy bar, jan aýyratyn dúnıeler. Sonymen qatar elimizde sırek kezdesetin syrqattar sany da azaımaı otyr.
«Meniń oıymsha, bulardyń barlyǵy bir-birimen sabaqtasqan, baılanysy bar dúnıe. Biz, ortopedter osyndaı balalarǵa zamanǵa saı, aldyńǵy qatarly elderde kórsetiletin medısınalyq járdemdi jasaýǵa yqylastymyz. О́ıtkeni ár aýrýdyń artynda qanshama taǵdyr, ata-ananyń ýaıymy, kúpti kóńili jatyr. Osyny aıqyn sezingen saıyn kún-tún demeı kómekteskiń keledi. Kópshilik jurt qazir joǵary deńgeıdegi kómektiń elimizde, osy ortalyqta jasalatynynan beıhabar. Reseımen shektesetin aımaqtar Reseıge, ózgeleri alys-jaqyn shetelge jol tartyp jatady. Olarǵa nelikten bizge kelip em almasqa, qyrýar qarajat shyǵarǵansha, nege memleket bóletin qarajatpen kvota arqyly emdelmeske? Árıne, bul jerde olarǵa aqparattyń durys jetpeýi, beldi mamandarymyzdyń barlyǵyn bilmeýi sebep. Osynyń saldarynan shekara asyp durys em ala almaı, qaıyra elge oralyp, ózimiz emin jolǵa qoıyp jatqan pasıentterimiz qanshama. Bul – «bálen jerde altyn bar, barsań baqyr da joq» degenniń kebi. Mamandarymyzdyń nazary jiti, qulaqtary túrýli, sheteldik ozyq klınıkalarǵa baryp úırenip, salalyq ǵylymı jýrnaldarǵa basylǵan ádistermen únemi tanysyp, ony klınıkalyq praktıkada qoldanýmen qatar, ózderi de únemi izdenisterin jarııalap otyrady. Aıtýly mamandardy shaqyryp sheberlik synyptary ótkizilip, olardyń tájirıbeleri engizilýde», dedi B.Naǵymanov.
Protezsiz ortopedııa joq
Sondaı-aq dáriger bizben áńgime barysynda operasııalarǵa toqtalyp ótti.
«Bizdiń jumysymyz temir-tersektermen baılanysty. Onyń aǵzaǵa kúsh túsirmeıtin jetildirilgen túrlerin jasaıtyn ortalyqtar bar. Biz olarmen de tyǵyz baılanystamyz. Plastınalar, shtıfter, túrli apparattar, protezder jańaryp jatady. Sondyqtan oqımyz, úırenemiz, sonyń ishinen qolaıly, jaqsy degenin tańdap, ekshep baryp óz tájirıbemizge endiremiz. «Ana men bala» ulttyq ǵylymı ortalyǵynda 50 orynǵa arnalǵan eki bólimshede jylyna 1 700-ge deıin bala emdeledi. Joǵary bilikti 9 dáriger eńbek etemiz. Biz tirek-qımyl apparatyndaǵy isikterdi onkologtermen birlese emdeımiz. Súıekti tolyq aýystyryp, endoprotez salyp, býyndardy almastyratyn operasııalardyń sany jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Mysaly, sońǵy jyldary orta eseppen 20-25 bala osyndaı em alsa, bıyl 8 aıdyń ózinde 30-ǵa tarta operasııa jasaldy», dedi B.Naǵymanov.
Ishten týa bitken omyrtqa qısyqtyǵy, júre paıda bolǵan omyrtqa qısyǵy da ortalyqtaǵy mamandardyń nazarynda. Dene symbaty buzylyp, hırýrgııalyq emdi qajet etetin balalar sany da artyp keledi. Jylyna ortasha eseppen 140-150 balaǵa sondaı operasııa jasalady. Osy 140-150 balanyń 30 paıyzdaıy – ishten týa bitken aqaýy bar balalar. Al mundaı operasııalarda joǵaryda aıtylǵan temir-tersekter kómekke keledi.
«Orfandy aýrýǵa jatatyn «shyny balalar» úshin kóp problema mınıstrliktiń nazar aýdaryp, qarajat bólýimen oń sheshimin tapty. Aldymen balanyń súıek tyǵyzdyǵyn qalypqa keltirý úshin somatıkalyq bólimshede konservatıvti turǵyda emdep baryp, bizdiń bólimshelerde operasııa jasalady. Qazaqstan boıynsha bul aýrýmen bizdiń esepke 100 bala tirkelgen, olar aldymen somatıkada emin alyp bolǵan soń, súıek tyǵyzdyǵy artyp, operasııany kóteretin kezde bizge keledi. Bul jerde nazardaǵy dúnıe – salynatyn temirdiń teleskopııalyq bolýy. Ol bala ósken saıyn salynǵan tetiktiń ashylyp, ósýge sáıkestenip uzaryp otyrýynda. Biz tósekte jatqan balalardy otyrǵyzǵymyz keledi, otyrǵan balalardy turǵyzǵymyz keledi, al turǵan balany júrgizgimiz keledi. Sonyń arqasynda turyp mektepke baryp jatqan balalar da bar. Bul endi erekshe qýanysh syılaıtyn, tekke eńbektenbegenińdi kórsetetin sát», dedi dáriger.
Qyrqynan shyqqan balany ortopedke kórsetý kerek
Bolat Ábikeıuly el ishinde maman tapshy ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bala qyrqynan shyǵysymen jol joq, kólik joq, maman joq demesten aýdan ortalyǵynda, jaqyn qala, iri eldi mekendegi ortoped-dárigerge náresteni aparyp kórsetý kerek. Bul – óte mańyzdy. О́ıtkeni neǵurlym tezirek anyqtalǵan aqaýdy emdeý de ońaı. Júre kele anyqtalǵan kemistikti túzeý qıynǵa túsedi. Sondyqtan ata-anaǵa ortoped mamanǵa balańyzdy kórsetpeı jaıbaraqat júre bermeńiz deımiz. Eger mamannyń kóńilinde kúdik bolyp, bir aıdan soń kel dese, mindetti túrde qaıta aparý qajet. Alty aıdan soń kel deı me, ony da oryndaǵan jón. Qysqasy, ortoped aıtqandy buljytpaı oryndaý balanyń bolashaǵy úshin ekenin esten shyǵarmaý kerek. Máselen, kóp sharanalarda urshyq basynyń jambasqa kirmeýi alǵashqy aılarda baıqalsa, konservatıvti jolmen-aq emdeledi. Al keıin bolsa, bir-
neshe operasııa jasaýǵa týra kelip jatady.
Jalpy, ata-ana jiti qaraıtyn dúnıeler kóp. Eger balanyń býyndary durys qozǵalmaı, kez kelgen jeri isse, tamaqqa tábeti bolmasa, júdep bara jatsa, júrisi buzylsa, aýyrsyný belgileri baıqalsa birden kóńilge kúdik uıalap, mamanǵa aparý kerek. Bul – kóbine súıektiń isik aýrýlarynda bolatyn belgiler. Kerek bolsa, rentgenge túsirip, KT zertteýin jasap, tezirek anyqtaǵan jaǵdaıda qaterli isikterdi óristetpeýge bolady. Al onkoaýrýlarda ár kúnniń mańyzy bar.
«Dáriger ortopedter – Mels Tegisbaev, Vladıslav Orlovskıı, Marat Jetpisov, Ádil Tórehanov, Nurbek Nádirov, Almat Jakılın, Jasynǵalı Dosov ár balanyń bolashaǵy úshin tynbaı kúresedi. Osyndaı qanattas áriptester barda biz almaıtyn qamal joqtaı kórinedi», dedi Bolat Ábikeıuly.
