«Tabıǵatty tozdyrǵan el baıymaıdy»

«Tabıǵatty tozdyrǵan el baıymaıdy» – deıdi bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tatıana Bragına

Naýyrzym qoryǵyn qazir  búkil dúnıejúzi biledi dese bolady. Ol  IýNESKO-nyń Búkilálemdik tabıǵat muralary tizimine engizildi. «Altyn dala» rezervaty ashylyp, qazaq dalasynyń  botagózi – aqbókenderdi saq­tap qalý isi qolǵa alyndy.  Osynyń barlyǵy  kóz maıyn taýysqan ǵylymı jumystarmen birge bıýrokrattyq kedergilerdi jeńý, halyqaralyq baıla­nys­tarǵa  shyǵý, túrli deńgeıdegi  uıymdarmen  kelisý, uıymdastyrý, qarjylyq oraıyn tabý sekildi  adamnyń  erik-jigerin synaıtyn jumystardy  qajet etedi.  Búgingi tirlikti emes,  elimizdiń erteńi, keıingi urpaqtyń nesibesine aınalar  nar kóterer júkti názik te, parasatty, bilimdi ári patrıot orys áıeliniń arqalap júrgeni kimdi  súısin­dirmesin. Birikken Ulttar Uıymy Konvensııa­synyń  shólge aınalǵan jerler boıynsha táýelsiz sarapshysy, Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qorynyń (WWF)  bıoalýandylyq boıynsha sarapshysy,  Tabıǵı jáne azyq-túlik resýrstaryna qol jetkizý máseleleri boıynsha halyqaralyq táýelsiz komıtettiń (IPC) múshesi,  bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tatıana BRAGINAMEN  tildesken edik.    – Tatıana Mıhaılovna, Naýyr­zym qoryǵy atalǵanda aldymen sizdiń esimińiz aýyzǵa alynady. Osy qoryqta tabany kúrekteı 24 jyl qyzmet istedińiz. Ony búgingi dárejesine kóterý úshin, eń bastysy, qandaı jumystardy qolǵa aldyńyzdar? – Qoryqtyń 1931 jyly qurylǵa­ny­nan jurtshylyq habardar shyǵar. 1976 jylǵa deıin de, keıin de Naýyr­zym qoryǵy birneshe ret otqa orandy. Aınalasynyń barlyǵy aıqysh-uıqysh jyrtylǵan egin. Aýyldar malyn da jaıyp, jurt qoryq ishinen qysqy shóbin oryp alatyn bolǵan. Demalatyndar, tuzdy kólge túskisi keletinder de osy jerden tabylatyn edi. Mine, jaǵdaı osylaı bolyp turǵanda qoryq biregeı ekologııalyq júıelerdiń, ósimdikter men janýarlar dúnıesiniń bıologııalyq alýan túrliligi men genetıkalyq qoryn tabıǵı jaǵdaıda saqtap qalýǵa dármensizdik tanytty. Qoryqtaǵy ǵylymı jumystardy júıege salmaı tabıǵattyń tozýy toq­tamas edi. Osynda buryn órten­gen qaraǵaı­lardyń, ózge aǵashtardyń ornyna jerdi jyrtyp, kóshetter egiledi eken. Men munyń túbirinen durys emes ekenin aıttym jáne osy jumysty toqtattyq. О́rtengen aǵash tabıǵı qalpynda, tabıǵattyń óziniń jolymen qaıta kókteıdi, qaıta shyǵady. Jabaıy tabıǵattyń jolyna adam kóldeneń turmaýy tıis. – Sizdiń Naýyrzym qoryǵynyń aýmaǵyn keńeıtý úshin 90-jyldary nátıjeli jumys júrgizgenińizden habardarmyz. – Ol kezde Naýyrzym qoryǵyn­da­ǵy tórt ýchaske jerdiń barlyq aý­ma­ǵy 80 myń gektar ǵana bolatyn. Ǵylymı turǵydan alǵanda qoryq­ta keminde 160 myń gektar jer bolýy kerek. Sonda ǵana ondaǵy ańdar­dyń úıirine, qustarǵa tabıǵı óris jetkilikti bolady. Sol úshin biz mınıstrlikterge, joǵary jaqqa qansha ret jazyp, sózimizdi qulaqqa ildire almaǵanbyz. Keńes Odaǵy kezinde «sharýashylyqqa qajetti jerler qoryqqa berilmeıdi» degen shyǵarypsalma jaýaptar keletin. Respýblıka táýelsizdigin alǵannan keıin kóp máselege kózqaras ózgerdi. Ekinshiden, naryqtyń kelýine baılanysty aýyl sharýashylyǵy bas­tan keshken daǵdarystyń sátin biz «utymdy» paıdalanyp qaldyq. Kóp jerlerge egin egilmeı bos qal­dy. Men 1996 jyly sol kez­degi Naýyrzym aýdanynyń ákimi Sárýar Erdenovke kirdim. Ol adam­ger­shiligi mol, óte saýatty, eldiń-jerdiń jaǵdaıyn júregimen oılaı­tyn azamat kisi edi, marqum. «Sárýar Áljanuly, ekeýmiz tarıhı mindetti oryndaýymyz kerek. Qoryqqa jer kerek», dedim. «Qansha, eki myń gektar ma?» «Joq» deımin. «Úsh myń gektar ma?» deıdi Sárýar Áljanuly. «Joq» deımin. «Bes myń gektar ma?». «Joq». «Son­da qansha suraısyz?». «103 myń gektar». Sárýar Áljanuly or­ny­nan turyp ketti. «Tatıana Mıhaılovna, ne aıtyp tursyz? Múmkin emes qoı, kim beredi ony?» dedi. «Sárýar Áljanuly, jerdi ıelenip otyrǵan azamattardy keńi­rek oılaýǵa shaqyryp kóreıik. О́zińiz sharýashylyq basqardyńyz, keńshardy damyttyńyz, adamdar turmysyn kóterdińiz. Al qazir ne boldy? Sharýashylyq tarady, adamdar kóship jatyr. Al qoryq sol adamdar urpaǵynyń máńgi baılyǵy, osyny túsindireıik. Osy joly jerdi alyp qalmasaq, keıin óte qıynǵa túsedi», dedim. Sonymen qatar, Naýyrzym qoryǵynyń jeri qazirgideı bólek-salaq emes, tutas ári ańdar men qustardyń úıirimen júrýine, kóbeıýine aınalym bolatyndaı keń bolýy kerektigin, munyń ózi ǵylymı ustanym ekenin túsindirdim. Ekeýmiz Naýyrzym aýdany jeriniń kartasyn qarap otyryp, qoryqtyń tutastyǵyn qamtamasyz etýge bolatynyna ákim­niń kózin jetkizdim. Sárýar Ál­januly meni qoldady, sharýa­shy­lyq basshylaryn shaqyryp alyp, olar ıemdenip alǵan jerler­di qoryqqa qaıtarýyna úgit júr­giz­di. Másele, eki jaqty tıimdi sheshilýi úshin, qoryqqa jerin bergen kásipkerlerge aýdannyń ózge óńirinen jer telimderi bólindi. Jerdiń keńeıtilýi birden sheshile qal­ǵan joq, oǵan О́. Shókeev, A.Esimov sekildi sol jyldary oblys ákimi, Premer-Mınıstrdiń orynbasary bolyp turǵan belgili tulǵalardyń kómek-qoldaýymen birneshe jylǵa sozylyp baryp, múmkin boldy. Qazir qoryqtyń aýqymy 191 myń gektar jerdi alyp jatyr. – Qazir bul qoryqtyń jumysy qandaı deńgeıde? Kóńilińiz tola ma? – Árıne, kóńilim tolady. Naýyr­zym qoryǵy arqyly biz Qazaq­standaǵy ekojúıeni tuńǵysh ret jahandyq deńgeıge alyp shyqtyq. Naýyrzym tek Qazaqstannyń ǵa­na baılyǵy emes, bul álemdegi tabı­ǵat injýleriniń birinen sanala­dy. Mundaǵy seleýli, betegeli dala­nyń álemde tek osy jerde ǵana kez­desetinin aıtsaq ta jetkilikti emes pe? Biz maqsatymyzǵa jettik. 2009 jyly 7 mamyrda Naýyr­zym­nyń kólder júıesi halyqaralyq negizi bar sýly-batpaqty aımaqtar tizimine (Ramsar ýchastkeler tizimi), al 2008 jylǵy 7 shildede Naýyrzym qoryǵy Kvebek (Kanada) qalasynda IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı jáne tabıǵı muralar tizimi­ne engizildi. – Torǵaıda «Altyn dala» rezervatynyń ashylǵanyna eki jyldan asty. Ol týraly bastamany kótergen de, onyń ǵylymı negizin salǵan da ózińiz ǵoı. Osy ıgilikti isti qolǵa alýǵa ne sebep boldy? – Árıne, dala tabıǵatyn qor­ǵaý kerek ekenin túsinersiz. Torǵaı dalasy degende aldymen aýyzǵa kıik ilinedi. Dúnıejúzinde kıiktiń bes túrli taralymy bar, sonyń úsheýi Qazaqstanda. Jalpy, dúnıejú­zindegi kıiktiń 90 paıyzy Qa­zaq­stan dalasyn mekendeıdi. Qazaq­stan­daǵy ústirttik, oraldyq jáne betpaqdalalyq dep atalatyn úsh taralymnyń eń úlkeni de sońǵysy, ıaǵnı betpaqdalalyǵy bolyp tabylady. Ol Torǵaı dalasynda jaıylady, kóbeıedi. Kıik ótken ǵasyrda óte kóp qyryldy. Oǵan dalany sharýa­shylyq qajettilikke paıdalaný men brakonerlerdiń tehnıka qýatyn paıdalanyp, aıaýsyz atýy bas­ty sebep boldy. Ony qorǵaý ǵy­ly­­mı dárejede qolǵa alynǵan emes. Al dúnıejúzinde tabıǵat qorǵaý isi mundaı máselelerge kidi qaraıdy. Mysaly, álem boıynsha iri tabıǵat qorǵaý jobalaryn júzege asyratyn Frankfýrt zoologııalyq qoǵamy aq­bó­kenniń qalpyna keltirýdi qolǵa al­ǵanda Tanzanııada osy ańnyń sa­ny 2 mıllıonnan 200 myńǵa de­ıin kemigen eken. Al men «Altyn dala» rezervatyn qurý týraly bas­ta­ma kótergenimde bizdiń dalamyzda aqbókenniń sany 10 myńǵa jet­­peı­tin. Rezervattyń qandaı mań­yz­dy ekenin osydan-aq baǵamdaı berińiz. Bul isti keıinge soza berýge bol­maıtynyn bildim. 2005 jyly Qazaq­stanǵa Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qorynan (WWF), Uly­brıtanııa qustardy qorǵaý koroldik qoǵamynan (RSPB), Frankfýrt zoologııalyq qoǵamynan (FZS) ókil­der, mamandar keldi. Men olardy Torǵaı dalasyn kórýge shaqyrdym. Oblystyń jáne Amangeldi aýdany basshylarynyń, sondaı-aq Dúnıe­júzilik jabaıy tabıǵat qorynyń (WWF) kómek-qoldaýymen maý­sym aıynda kıikter jaıylatyn Tor­ǵaı dalasyna tórt kúndik ekspe­dısııaǵa shyǵyp kettik. 2005 jyly oblys ekonomıkasy endi eńse kóterip kele jatqan tus qoı, qalta juqa, qarajat az. Halyqaralyq uıym­dardan kelgen ǵalymdarǵa kóńil­degideı qonaqjaılylyq kórsete alǵan joqpyz. Atynan at úrketin ǵalymdar Torǵaı dalasynda tórt kún boıy shatyr tigip, shóptiń ústinde aýnap jatty. Men Torǵaı dalasynda ósetin jıde jáne hosh ıisti ózge shópterdi julyp aldym da, ekspedısııa quramyna Frank­fýrt zoologııalyq qoǵamynan kelgen fransýzǵa usynyp: «Qazaq dalasynyń baılyǵy mine, ıis sýdy fransýz ózi jasap alsyn» dedim. Meniń ázilime qonaqtar máz bolyp kúlgen edi. Olar dalanyń keńdigine, tunǵan tabıǵatqa qaıran qaldy. Tórt kún júrip, bizdiń jergilikti mamandardyń biliktiliginiń arqa­syn­da 2 shaqyrymnan bir top kıik­ti kórip, kóńilimiz tynshyp qaıt­qan edik. Osydan keıin tabıǵat qorǵaýdaǵy osy halyqaralyq uıym­dar men mınıstrlikter arasynda jumystar jalǵasyn tapty. «Altyn dala» rezervatyna qa­zir Saryqopa, Tosyn qumy jáne Uly Jylanshyq mańaıy aýmaqtary qaraıdy, onyń barlyǵy 4 89 766 gektardy alyp jatyr. Osy bekitilgen aýmaqtar Amangeldi jáne Jangeldın aýdandarynda ornalasqan. Kıikterdiń Betpaqdala taralymynda qazir 160 myńǵa jýyq kıik bar. Olar mamyr aıynda jappaı laqtaıdy. 2012 jyly ashylǵan rezervatta aldaǵy ýaqytta ǵylymı jumystar jolǵa qoıylatyn bolady, ol tek ǵana kıikti emes, dalanyń búkil tabıǵatyn, tiri tirshiligin zertteıdi. – Sizdiń kabınetińizde Ahmet Iаsaýı kesenesiniń, sosyn buhar buǵysynyń sýreti ilýli turady. Osynyń syry nede? – Tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa búgin qamqorlyqpen qaramasaq, keıingi urpaqqa taza aýa jutý, taza sý ishýdiń ózi muń bolyp qala­dy. Ekologııalyq tepe-teńdik buzyl­maýy tıis. Dúnıejúzilik kongrester 1962 jyldan beri memleketterdi erekshe qorǵalatyn tabıǵat aý­­maq­­tardyń kólemin kóbeıtýge úndep keledi. Al 1992 jyly osy másele boıynsha Karakasta ótken Dúnıejúzilik kongress 2000 jylǵa deıin erekshe qorǵalatyn tabıǵat aýmaqtary árbir landshaftyq-geo­grafııalyq aımaqtyń 10 pa­ıy­­zyn qamtýy tıistigin aıtty. Kóptegen memleketter muny oryn­­dady. Biraq adamzattyń is-áre­keti búgin planetadaǵy barlyq qurlyqtyń 27 paıyzyn adamnan oqshaýlaý kerektigine májbúr etip otyr. Ol erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tar qurý arqyly júzege asady. Qazir Dúnıejúzilik jabaıy tabı­ǵat qory (WWF) kóptegen ıgi is­ter­ge muryndyq bolyp kele­di. Osydan 6-7 jyl buryn osy halyq­aralyq uıym «Global-200» (Global 200 EcoregionsoftheWorld) dep atalatyn álemdik ekoóńirler quramyna kirgen Syrdarııa ózeniniń alqaby men Qarataý taýlarynda modeldik ekologııalyq jeli qurý jóninde usynys aıtty. Joba­ny Norvegııanyń syrtqy ister mınıstrligi qarjylandyrdy. Osy iske aralasqan soń men jobaǵa Túrkistan óńirin tańdap alyp, 2008 jyly Túrkistan memlekettik ulttyq tabıǵat parkin qurýdy usyndym. Ol úshin ǵylymı ekspedısııa jasaldy, sonyń nátıjesinde Túrkistan tabıǵat parki men Qyzyl­qum kishi qoryǵy 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan «Jasyl damý» baǵ­dar­lamasy aıasynda quryldy. Bul úlken jumys. 2009 jyly Dúnıe­júzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) tuqymy joıylyp bara jat­qandyqtan torda ósirgen buhar buǵy­syn erkindikke jiberýge berdi. Bul úshin 2012 jyly Ońtústik Qa­zaq­stan oblysynyń ákimi A.Myr­zahmetovtiń usynysymen Syrdarııa – Túrkistan aımaqtyq tabıǵat parki quryldy. Tabıǵattyń erkesi – buhar buǵysy áli-aq ońtústik óńirdiń toǵaıly dalasynyń sánine aınalady. Jalpy, ıgilikti jobalar arqasynda qazaq dalasynda qulan, prjevalskıı jylqysy, buhar buǵysy, kıikter qalpyna keledi. Tabıǵattyń tepe-teńdik aınalymy úshin osylardy jeıtin jyrtqysh kerek. Iá, ol jyrtqysh buryn ońtústik óńirde boldy ǵoı. Ol – turan jolbarysy edi. Onyń eń sońǵysy 1976 jyly Ázerbaıjan jerinde oqqa ushty. Syrdarııanyń boıyndaǵy qamys qopalarda jolbarys mekendegeni týraly atalaryńyz aıtqan áńgimelerdi qulaǵyńyz shal­ǵan da shyǵar. Ony qalpyna keltirý úshin Amýr jolbarysy alynatyn bolady. Tegi jaǵynan eki ań bir- birine óte jaqyn, ol ońtústikti jer­sinip ketedi. Tipti, dalaǵa dýadaq qusyn da qaıta oraltýǵa jumys jasaý oıymda bar. Ol tyń jerlerdi ıgergennen keıin joǵalyp ketti. Bul bolashaqtyń isi, árıne. Biraq júzege asýy tıis. Ońtústik óńirdiń tabıǵaty da, tarıhı-arheologııalyq eskertkishteri, mádenıet baılyǵy da ǵajap qoı. Solardy qalpyna kel­tirýge jergilikti atqarýshy bı­lik­tegiler júrekpen, patrıottyq sezimmen atsalysyp otyr. Olardyń osy isine súısinemin. Meniń kabı­netimdegi eki sýretten taraıtyn áńgime osy. – Tatıana Mıhaılovna, ja­qynda ózińiz qyzmet isteıtin Qos­tanaı memlekettik pedago­gı­kalyq ınstıtýtynda ótken halyqaralyq ǵylymı-prak­tı­kalyq konferensııa mereı­toıy­ńyz­ǵa oraılastyryldy. Osy qýanyshyńyzǵa biz de ortaqpyz. – Rahmet. О́zim ustazdyq etip kele jatqan Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń bas­shylyǵyna, stýdentterime, ustaz­dar qaýymyna alǵysymdy aıtamyn. Qazaqstannyń, Reseıdiń ár qalasynan kelgen ǵalymdardyń, bilimdar adamdardyń basyn qosqan mundaı jıyndardyń jastarǵa bereri kóp. Olar ǵalymdardy tyńdap úırengeni lázim. Keıingige ǵıbraty bolsa ǵana mereıtoıdyń mejege jetkeni dep bilińiz. Halyqaralyq ǵylymı-praktıka­lyq konferensııa naq biz áńgimelep otyrǵan erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar problemasyna arnaldy. Onda Qazaqstan dalalaryndaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jóninde aıttyq. Eń qýanarlyǵy, mundaı aýmaqtar biz áńgimelegendeı, qurylyp, qalyptasyp, jumys istep jatyr. Ońaı emes, árıne, biraq talpynys kúshti. Osy tabıǵı aýmaqtardy qorǵaý problemalaryn sheshý máseleleri jóninen Qazaqstan álemdik deńgeıde kósh bastaýshylardyń birinen sanalatyny men úshin úlken maqtanysh. Mysaly, 1926 jyly erekshe qor­ǵa­latyn tabıǵı aýmaqtar elimizde bar bolǵany 80 myń gektar eken. 2011 jyly adam qolynan oqshaýlanǵan jerdiń kólemi 5,8 mıllıon gektarǵa jetti. Aldaǵy on bes jyldyń ishinde Qazaqstanda dalalyq 4 qoryq, 5 ulttyq tabıǵı park, 3 óńirlik tabıǵat parkin, 7 tabıǵı rezervat, 20 res pýblıkalyq dárejedegi kishi qoryq, 12 oblystyq dárejedegi kishi qoryq jáne «Altyn dala» rezervatynyń barlyq ýchaskelerin qamtıtyn ekologııalyq dáliz jasaý­ymyz qajet. Kórdińiz be, qandaı aýqymdy jumystar kútip tur. Adamnyń belsendi áreketi bolmasa tunǵan tabıǵat siltige salǵan shúberekteı osynsha tozbas edi, ný jerler shólge aınalyp barady. Baıshykeshter ózen-kólderdiń dál jaǵasyn sý jyǵylyp keterdeı etip jyrtady, qonystanady. Mal sharýashylyǵyna qaraǵanda ekken eginnen aqsha qaltaǵa tez túsedi. О́zenniń qorǵanysh jaǵasyn jyrtqannan tek sý ǵana emes, sol aýmaqtyń búkil jandy tirshiligi zardap shegedi. Qazir ormandar kólemi qýsyrylyp barady. Qaraǵaılar, arshalar men shyrshalar, qaıyńdar jıi otqa oranatyn boldy, aqsha úshin osyndaı aǵash túrlerine shimirikpeı balta silteıtinder qanshama? Men aldaǵy ýaqytta aǵashty qorǵaıtyn rezervat jasaý máselesimen de aınalysqym bar. «Jerimizdiń tabıǵaty baı bolmaı, el baıymaıdy» degen oıdy adamdarǵa túsindirýmen kelemin. – Tatıana Mıhaılovna, siz tabıǵatty qorǵaý taqyrybyna tańdy tańǵa uryp, uıytyp áńgime aıtýǵa barsyz. Osy salaǵa 250-den asa ǵylymı maqala, onyń ishinde monografııalar men oqýlyqtar jazdyńyz. Dúnıeniń tórt buryshynda ótken elýden asa halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp, tabıǵat qorǵaý másele­lerin Qazaqstannyń mysalynda aıtyp, «Azııa dalalarynyń bıologııalyq áralýandyǵy» ta­qyrybyna halyqaralyq ǵyly­mı konferensııany turaqty ótkizip turý bastamasyn kóter­dińiz. Endi áńgimeni basqa arnaǵa bursaq. Áıel adamǵa siz atqaryp júrgen jumystar jeńil júk emes. Endi, osynyń syrtynda áıel otbasynyń tiregi emes pe? – Joldasym, elimizge jáne odan da tys jerlerge belgili ornıtolog ǵalym Evgenıı Aleksandrovıch Bragın ekeýmiz eki ul ósirdik. Ul­dary­myzdyń ekeýi de ǵylym jolyn qalady. Oǵan ózimizdiń de yqpalymyz bolǵanǵa uqsaıdy, bala uıada ne kórse ushqanda sony iledi ǵoı. Men balalarymmen kitapty birge oqydym, olardyń nemen aınalysatynyn, ne oqıtynyn bilýim kerek emes pe? Ýaqytymdy osyǵan jetkizýge tyrysatyn edim. Balaǵa ata-ana bolyp aqyl aıtý bar, ony tárbıeleý bar. Tárbıeniń nátıjesi aqyl aıtqanda emes, áreket etkende bolady. Syrtta qyzmetińdi qalaı atqarsań da, úıde áıel isine úlgere almasań – úlken min. Múmkin ol otbasy úshin qaýip te shyǵar. Meniń joldasym kóılegin ózi útiktegen kisi emes. Er adam dámdi tamaqty unatady, al olar meniń otbasymda úsheý boldy ǵoı. Sodan-aq meniń úıdegi jumysymnyń az emestigin baıqaýǵa bolar edi. Sodan soń men qazaqtar sekildi adamnyń tegine kóp nárse baılanys­ty ekenine taq turatyn adammyn. Maqtanyp-aq aıtaıyn, meniń atam Kondrat Fedorovıch Korolskıı degen kisi din salasynda iri qyzmette bolǵan. 1937 jyly atylyp ketken. Ájem de óte saýatty kisi bolypty, atamdy ustap atqannan keıin, ájemdi arbaǵa mingizip, Sankt-Peterbýrgtiń syrtyna shyǵaryp jibergen, qalaǵa kirýge ruqsat bermegen. Bizdi otbasynda segiz atamyzǵa deıin bilgizip úıretti. Bizdiń áýlettiń kisileri uzaq jasaǵan, júz jasaǵan ata-áje­lerimniń ózi birnesheý. Meniń ákem atamyz atylǵannan keıin ájemmen birge kóp qıyndyq kóredi, soǵysqa barady. Soǵystan keıin áskerı qyzmette qalyp, Dondaǵy Rostovqa turaqtaıdy. Biz osy qalada óskenimizben, túbimiz pıterlik edi. О́te tatý áýlet boldyq. Ájelerim zııaly jandar edi. Nemere týystyǵy bar ájem maǵan bes jasymnan «siz» dep sóıleıtin. Sol kisi Pıterge barǵan saıyn mýzeılerdi aralatatyn. Pýshkın oryndarynyń birin qalmaı kórsetti, ol jerlerge gúl shoqtaryn qoıǵyzatyn. Men Ermıtajdyń qaı qabatynda qandaı eksponattar turatynyn biletinmin. Osyndaı tárbıe kórdim. – Sizder Rostov ýnıversıtetin bitirisimen Naýyrzym qoryǵyna qyzmetke kelgende aýylda turdyńyzdar ǵoı? – Tamasha sátterdi esime túsi­rip otyrsyz. Biz ýnıversıtetti bitiri­simen qoryqtyń dál qasyndaǵy Eski Naýyrzym aýylyna kelip, sonda bes jylǵa jýyq turdyq. Bul – taza qazaq aýyly. О́ıtkeni, qoryqtyń ǵy­ly­mı ortalyǵy alǵashqyda sonda bol­dy, keıin aýdan ortalyǵyna kóshir­di. Dondaǵy Rostov kóp ult­­ty óńir. Biraq men ómirimde qazaq degen halyqty kórmeppin. Aýyl­da turý maǵan óte qyzyq bol­dy. Meniń jıyrmadan endi as­qan kezim bolatyn. Aýyldastar óte jaq­sy qarsy aldy. Sondaǵy úl­ken ki­si­lerdiń óz qyzyndaı bolyp ket­tim. Qostanaıdyń qysy uzaq qoı, aýyldaǵy áıelder qysta kilem toqıtyn. Qazaqtar qonaqqa kóp sha­qyrady, keıin ol bizge de juǵysty boldy.Úlken ulym Denıs aýylda týdy. Qazir Amerıkada kıbernetıka ınstıtýtynda medısına salasy boıynsha ǵylymı qyzmetker. Qazaqsha, oryssha, aǵyl­shyn­sha, túrikshe biledi. Osynda kelse Naýyr­zymǵa barmaı ketpeıdi. Kishi ulym Aleksandr Dondaǵy Rostovta bıosferalyq qorymda qyz­met etedi. Naýyrzym aýdanynda jıyr­ma bes jyldaı turǵan soń, qalaı sińisip ketpeısiń? Qalada bir-biri­mizdi kórsek shurqyrasyp jatamyz. – Qazaq halqy týraly neni bóle aıtar edińiz? – Aýylda kópbalaly otbasylar jıi kezdesedi. Meniń baıqa­ǵa­nym, qazaqtarda qanmen kelgen tárbıelilik bar. Aýyldaǵy úıler eńseli, úlken, keń bolmaıtyn. Kish­ke­ne úılerde qanshama jan tursa da, bir-birine daýys kótermeıtin. Olar­dyń árqaısysynyń orny bar. Kishisi úlkenniń aldynan ótpeıdi, qarııasyn tórge otyrǵyzady, qyzy ákesine qarap sóılemeıdi, aǵasy qaryndasyn syılaıdy, kelinderden ıbaly, aqyldy, isker bolý talap etiledi, dastarqannan as qaıyrmaı turmaıdy. Ár halyq otbasynan quralmaı ma? Demek, otbasyndaǵy mundaı etıket halyqtyń jetistigi, diliniń myqtylyǵy dep túsinemin. Eýropalyq halyqtarda mundaı kórinisti baıqaı bermeısiń, qyzy áke-sheshesine qarap edireńdep turady. Qazaq balalary talantty keledi. Ándi keremet aıtady, jaratylystaný pánderine, til úırenýge beıimdiligi kúshti. Qazaqtar ózge tilde sóılegende múdirmeıdi. Men de ózimdi dalalyq sanaımyn. Dondaǵy Rostovtyń jeri dala ǵoı. Keń dalanyń sulýlyǵyna ne jetedi?! Qazaqtarmen etene jaqyndyǵym da sondyqtan bolar. – Siz Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda ekologııa jáne bıologııa problemalary boıynsha ǵylymı-zertteý ortalyǵyn, Qazaqstanda tuńǵysh ret stýdentterdiń bedvotcherlik klýbyn qurdyńyz. Sizdi únemi jastardyń ortasynan kóremiz. Ustaz olardan ne talap etedi? – Men búginde ustazdyq qyz­metim­di barlyǵynan bıik qoıamyn. Bilim alýǵa talpyn­ǵan jastyń aldynda asa jaýapkershilik sezingendeı bolamyn. Stýdentterden sabaqty jaqsy oqýyn talap etemin. Men olarǵa kásibı maman bolý kerektigin jıi aıtyp otyramyn. О́ıtkeni, Qazaqstannyń bolashaǵy – jastar. Qarjy da, qymbat jabdyq ta bilikti mamandy aıyrbastaı almaıdy. Jaqsy mamandar daıyndamaı biz básekege qabiletti el bola almaımyz.  Sol úshin jastar únemi ózin-ózi damytýy tıis, ózine kerektini bireý jasap beredi dep kútpeı, ózi kirisýi kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.