«Borıs Djonsonnyń Fınlıandııa men Shvesııaǵa Ulybrıtanııa atynan joldaǵan qaýipsizdik týraly jazbasha kepildemesi NATO quramyna kirý maqsatynda jasalǵan úgit-nasıhattan da asyp tústi», deıdi shved sarapshylary. Soltústik Eýropa boıynsha Atlanta keńesiniń dırektory Anna Vıslander Borıs Djonsonnyń qol qoıǵan qujaty halyqaralyq kelisimsharttyń kepildemesi emes, saıası deklarasııa ekenin jetkizdi. Sonymen qatar ol qazirgi aýmaly-tókpeli kezeńde brıtandyqtardyń bul áreketi el qaýipsizdigi úshin mańyzdy qadam bolyp otyrǵanyn atap ótti.
Borıs Djonson eki elge sapary kezinde halyqty Reseıden qaýip tóne qalǵan jaǵdaıda tutas NATO-nyń ózi bolmasa da, negizgi memleketterdiń olardy qorǵaýǵa daıyn ekenderin aıtyp, sendirýge tyrysty. О́zge memleketter de Djonsonnyń sózin rastaǵandaı boldy. Shvesııa Syrtqy ister mınıstri Enn Lındeniń Vashıngtonǵa sapary kezinde AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Entonı Blınken el ishindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etetinin jetkizdi. Sondaı-aq Germanııa kansleri Olaf Shols te Shvesııa premer-mınıstri Magdalena Andersson men onyń fın áriptesi Sanna Marın Berlınge barǵan kezderinde olardyń NATO-ǵa músheligin qoldaýǵa ýáde berdi.
Fınlıandııa táýekel etti
Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń úgit-nasıhat jumystarynan soń kóp kúttirmeı Fınlıandııa prezıdenti Saýlı Nıınıstıo men premer-mınıstri Sanna Marın NATO quramyna kiretinin málimdedi.
«NATO-ǵa múshe bolý elimizdiń qaýipsizdigin nyǵaıtady. Sondyqtan biz kidirmesten NATO-ǵa múshelikke ótinish beremiz», dedi Fınlıandııa basshysy men premer-mınıstri birlesken málimdemesinde.
Bul málimdemeden keıin eldiń saıası tulǵalary men qoǵam belsendileri pikirlerin bildire bastady. Fınlıandııa saıasatkeri Elına Valtonen Fınlıandııa prezıdenti men premer-mınıstriniń NATO-ǵa dereý kirý týraly sheshimine baılanysty Ulybrıtanııanyń Sky News basylymyna suhbat berdi.
«Fınlıandııa ondaǵan jyldar boıy beıtarap el boldy, biraq biz shyǵystaǵy kórshimizdiń qaýipterin eshqashan umytqan emespiz. Biz eshqashan Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan emespiz, óıtkeni biz buryn Reseı men Keńes Odaǵyna qarsy soǵysqanbyz. Biraq qazir zaman basqa. Kórshimizdiń odan beter agressıvti, tosyn minez tanytqanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan el qaýipsizdigi úshin NATO-ǵa kirýdiń kezi keldi», dedi saıasatker.
Fınlıandııanyń NATO-ǵa kirýine baılanysty Reseı qaýip tóndirýi múmkin be degen suraqqa ol «NATO – qorǵanys odaǵy. Sondyqtan Fınlıandııa bolsyn, múmkin Shvesııa bolsyn bolashaqta óz erkimen nemese halyqtyń sheshimimen NATO quramyna kiretini sózsiz. Biz demokratııalyq elmiz jáne ǵasyrlar boıy saqtap kele jatqan qundylyqtarymyzdy qorǵaǵymyz keledi», dedi Elına Valtonen.
Shvesııa NATO quramyna ene me?
«Shvesııa úkimeti eldiń NATO-ǵa kirýine resmı sheshim qabyldaý úshin aldaǵy dúısenbide qosymsha otyrys ótkizedi. Kezdesýden keıin aıtarlyqtaı ózgerister oryn almasa, NATO quramyna ený týraly ótinish dereý beriledi», dep habarlady shved aqparat kózderi. Shved saıasatkeri Ennı Lıof Fınlıandııanyń NATO-ǵa kirýin Shvesııany da áreket etýge shaqyrý retinde qabyldaǵanyn jetkizdi.
«Syrtqy dúnıeniń kózi endi Shvesııa men Fınlıandııaǵa aýdy. Shvesııa Fınlıandııamen birge Skandınavııa jáne Baltyq jaǵalaýy aımaqtaryndaǵy qaýipsizdikti jaqsartýǵa tıis memleket», dep jazdy ol óziniń Twitter paraqshasynda.
Osylaısha eki ǵasyr beıtarap pozısııany ustanǵan Shvesııa bul kózqarasyna tusaý salmaq. Synshylar bolsa Shvesııanyń óz ustanymy joǵyn alǵa tartyp, ózge eldermen bir baǵytta jyljyp otyrǵanyn aıtady. Sonymen qatar Borıs Djonsonnyń úgit-nasıhaty myqty bolyp, Shvesııany NATO quramyna enýdi ıtermeledi deýshiler de tabyldy. Mundaı pikir ıelerine Shvesııa sarapshylarynyń jaýaby da daıyn.
«Ulybrıtanııa – álemdik tarıhta óz ornyn oıyp alǵan elderdiń biri. Onyń Brexit nemese Partygate saıasaty Shvesııanyń kózqarasyn múldem ózgertpeıdi. Biz Ulybrıtanııanyń Ýkraınany áý bastan qoldaǵanyn kórdik, bul atalǵan elge senim arttyrdy. Biz áli de Ulybrıtanııanyń EO múshe bolýyn qalaımyz», dedi shved sarapshysy Fegersten.
Qalaı dese de eń bastysy halyq bul máselede úkimetti qoldap otyr. Kún saıyn shyǵatyn shved baspasóziniń biri Aftonbladet gazeti júrgizgen saýaldama nátıjesi eldiń NATO-ǵa kirýin qoldaıtyn turǵyndardyń sany kún saıyn ósip otyrǵanyn kórsetýde. Máselen, qazir múshelikti qoldaıtyn halyqtyń sany 61 paıyzǵa jetken. Al baspasózdiń 20 sáýirde jarııalanǵan saýaldamasy shvedterdiń 57 paıyzy NATO-ǵa qosylýdy qoldaıtynyn kórsetken edi, naýryz aıynda bul kórsetkish 51%-dy qurady.
Odaqtas eki eldiń NATO quramyna kirýge sheshim qabyldaýynan góri olardyń qaýipsizdik alıansyna tolyq múshe bolýy qıynǵa soqpaq túri bar. Stokgolm men Helsınkıdiń ótpeli kezeńi 12 aıǵa sozylýy múmkin. О́ıtkeni NATO-nyń 30 memleketiniń árqaısysy olardyń músheligin ratıfıkasııalaýy qajet.
Al qaýipsizdik sarapshylaryn Skandınavııa elderiniń pikirtalasyna Reseıdiń únsiz qalyp otyrǵany tańǵaldyryp otyr. Ádette Reseı mundaı saıası áreketterge jalǵan aqparat taratýmen jaýap beretin edi. Bul joly tynysh otyr. Olar Reseı kelesi kezeńde múshelikti tolyqtaı qoldaıtyn 30 memlekettiń birine qarsy áreket etýi múmkin degen boljam jasap otyr. Onyń ishinde kıbershabýyl, jalǵan aqparat taratý naýqandary, elektrondy aralasý, áýe keńistikke kirý sekildi qadam kútetinderin jasyrmady. Reseı barlyq áreketin ózge elderge túsiniksiz bolý maqsatymen oılastyryp, kútpegen jerden shabýyl jasaıdy deıdi sarapshylar.
NATO nelikten Ýkraınaǵa ásker jibermeı otyr?
Ýkraınaǵa qansha jaqtas bolǵanymen NATO zardap shegýshi elge ásker jibere almaı otyr. Onyń sebebin olar «Ýkraına NATO-ǵa múshe bolmaǵandyqtan, alıans ony jaqtaýǵa mindetti emes» dep túsindirdi. Eger NATO elderiniń áskerleri Ýkraınadaǵy reseılik áskerlermen qaqtyǵysatyn bolsa, bul Reseı men Batys arasyndaǵy janjalǵa ulasýy múmkin dep qaýiptenedi. Sondyqtan NATO músheleri Ýkraınaǵa qoldaý kórsetý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa nıettimiz, biraq áskerlerimizdiń Ýkraınaǵa ótip ketpeýin qamtamasyz etýimiz kerek dep otyr. Alaıda olar Slovakııa, Majarstan, Bolgarııa jáne Rýmynııada kópultty urys tobyn qurý ıdeıasyn maquldady, óıtkeni atalǵan elderdiń úsheýi Ýkraınamen shektesedi, sondyqtan bul kezde NATO-nyń qatysýy mindetti ári qajet-aq. Sonymen qatar búginde NATO elderi Reseıdiń basqynshylyǵyna qarsy áreket kórsetý úshin Ýkraınaǵa mıllıard dollardy quraıtyn qarý-jaraq jetkizýde.
Shyǵys Eýropada NATO-nyń qansha áskeri bar?
Osy ýaqytqa deıin NATO-nyń Baltyq teńizinen (soltústiginde) Rýmynııaǵa (ońtústiginde) deıin sozylǵan áskerleri boldy. Olar 2014 jyly Reseı Qyrymdy anneksııalap alǵannan keıin ornalastyrylǵan. Qazir NATO Reseı jáne Ýkraınamen shektesetin elderdi 40 myń adamnan turatyn qaýipsizdik kúshterimen qamtyp otyr. Olar áskerı ushaqtar men kemeler arqyly teńizderdegi qaýipsizdikti qadaǵalaýda. Oǵan qosa AQSh NATO-nyń Estonııa, Latvııa, Lıtva jáne Polshadaǵy tórt kópultty urys tobyna, sondaı-aq Rýmynııadaǵy kópultty brıgadaǵa qosymsha ásker jiberedi dep kútilýde.
Nelikten Reseı NATO-ǵa qarsy?
О́ıtkeni Ýkraına 2008 jyly NATO-ǵa múshelikke enýge usynys berdi. 2014 jyly Reseı Qyrymǵa basyp kirer aldynda qoıǵan talaptarynyń biri Ýkraınanyń NATO-ǵa qosylýyna jol bermeýi boldy. Reseı NATO Shyǵys Eýropa elderi arasynan jańa múshelerdi qabyldaý arqyly ózderiniń saıası yqpaldy aımaǵyna basyp kirip jatyr dep esepteıdi.
