Jańa Qazaqstan: Ultaralyq kelisimniń negizi

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde «Jańa Qazaqstan: tarıhı sanany modernızasııalaý kontekstindegi Eýra­zııanyń etnostary men má­denıet­teri» taqyrybynda res­pýb­­lıkalyq ǵylymı-tájirı­be­lik konferensııa ótti. Alqaly jıynda etnosaralyq jáne ulta­ra­lyq kelisim máselelerine, Eýra­zııa etnostarynyń mádenı mu­ra­­syn saqtaý, etnoáleýmettik, etno­lın­g­vıstıkalyq jáne dinı úde­ris­terge erekshe nazar aýdaryldy.

Etnosaralyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisim máselelerin sóz etken zertteýshi ǵalymdar men sarap­shylar eldegi etnosara­lyq tu­raqtylyq, túrli ult ókil­de­ri­niń qazaq jerine qonystanýy, Assambleıanyń mańyzdylyǵyna jáne olardyń Jańa Qazaqstan qurýdaǵy róline toqtaldy. Ǵa­lym­dar baıandaǵan derekterdi sa­raptaıtyn bolsaq, búgingi kúni Qazaqstandaǵy etnosaıası jaǵ­daı turaqty jáne ártúrli ult ókilderi arasyndaǵy aıqyn jáne ashyq daý-janjal baı­qal­maıdy. Etnosaralyq keli­sim máselesi jó­nin­de bılik qury­lym­daryna degen qoǵamdaǵy senim­dilik deńgeıi jo­ǵary. Muny jıynǵa qa­ty­sý­shylar shetel sarap­shy­la­ry­nyń Qazaqstan týraly aıtqan pikirlerimen naqtylap ótti.

Máselen, Ulybrıtanııanyń qo­ǵam qaıratkeri, jazýshy Djo­natan Aıtken «Kazahstan. Sıýrprızy ı stereotıpy» degen eńbeginde elimizdiń birneshe jetistikterin ataǵan. Sonyń ishinde ol respýblıka halqynyń toleranttylyǵyn erekshe atap ótedi. «Qazaqstanda 140 ult pen etnostyń ókilderi tu­rady. Respýblıka halqynyń jas­tary óte belsendi jáne bola­shaqqa úmitpen qaraıdy. Elde ultaralyq kelisim, toleranttylyq jáne adamdardyń bir-birine senimi bar», dep jazdy aǵylshyn jazýshysy. Sondaı-aq, reseılik tanymal sarapshy Roı Medvedev elimiz týraly: «Qazaqstan – kóp­ultty jáne ultaralyq kelisim turaqtylyǵynyń negizin qalaǵan el. Qazaqstanda 11 tilde habar taratylady. Bılik organdarynda jáne Prezıdent Ákimshiliginde 64 ulttyń ókili jumys isteıdi. TMD-nyń eshbir elinde naq osyndaı jaǵdaı týǵyzylmaǵan. Qazaqtar «betke ustar ultqa» aınaldy jáne munymen sanaspaýǵa bolmaıdy», dep pikir bildirdi.

Konferensııanyń plenarlyq otyrysynda sóz alǵan Memleket tarı­hy ınstıtýtynyń jetekshi ǵy­ly­mı qyzmetkeri, tarıh ǵy­lym­­­­­darynyń kandıdaty Qanat Eńsenov: «Qazaqstanda qo­nys­­tanǵan kópetnosty halqy­myz­dyń azamattyq, ashyq, zaıyrly, demokratııalyq saıası-ekono­mıkalyq jaǵynan táýelsiz qoǵam ornatýǵa bir kisideı jumylǵan. Birtutas Qazaqstan halynyń toleranttylyǵyn, konfes­sııa­aralyq jáne ultaralyq keli­si­min, týysqandyq birligi men dostyǵyn odan ári damytyp, ny­ǵaıtýdy kózdegen Qazaqstan hal­qy Assambleıasy óz aldyna qoıǵan maqsattaryn abyroıly atqarýda. Ony biz búgingi tańdaǵy elimizdiń ekonomıkasynyń damýy men eldegi saıası turaqtylyqtan jáne Qazaqstandy meken etetin barlyq ulystar men ult­tar­dyń bir kisideı ju­mylyp, ony álemniń damyǵan zaıyrly mem­leketteri qataryna qosýǵa degen umtylystarynan baı­qaı­myz», dep atap ótti.

Ǵylymı konferensııada ózge ult ókilderiniń elge ke­l­ýi, qonys­taný tarıhyn qoz­ǵa­ǵan ǵa­lym­dar qyzyqty derektermen bó­listi. Pedagogıka ǵylym­da­ry­nyń kandıdattary Seıitqalı Dúısen men Jabaı Qalıev Aqmola óńi­ri­ne jer aýdarylǵan polıaktar, polıak balalar úıleriniń jaǵdaıy jáne olardy eline qaıtarý má­se­lesine toqtaldy. Sarapshylar Qazaqstanda qonystanǵan polıak etnos týraly túrli de­rek­terdi salystyra otyryp, olardyń basym bóligi qazaq je­ri­ne keńestik dáýirde kelgen­derin aıtty.

Polıaktar qazaq jerine ár­túrli jaǵdaılardyń áserimen kelgen. Patshaly Reseı kezinde Aqmola oblysyna qonystanǵan polıaktar sany týraly málimetter ártúrli. Muny ǵalymdar Reseı ımperııasy jáne Keńes ókimeti kezinde Aqmola oblysynyń ákimshilik-terrıtorııalyq aýma­ǵy­nyń bir­ne­she ret ózgerýimen baılanystyrady. «Polıaktardyń Qazaqstanǵa ekinshi ret kelýi XX ǵasyrdyń 30-jyldarynan bas­taý alady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde KSRO-da oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin men halyqtar deportasııasyna polıaktar da ushyrǵan. Sol jyldary Ýkraınadan Almaty, Aqtóbe, Qostanaı, Qaraǵandy, Ońtústik, Shyǵys Qazaqstan oblystaryna 15 myń polıak jáne nemis kolhoz sharýashylyǵy jetkizilip, qonystandyryldy. 1940 jylǵy 18 qazandaǵy Keńes úki­metiniń qaýlysy boıyn­sha Qa­zaq­stanǵa Ýkraınadan – 6478, Belorýssııadan 203 polıak otbasy kóshirilgen. De­por­tasııaǵa ushyraǵan polıak balalarynyń jaǵdaıy aýyr boldy. Qazaqstanda arnaıy polıak balalar úıleri ashyldy. Aqmola oblysynyń Atbasar qalasyndaǵy balalar úıinde 97 polıak balasy bilim alǵan. Polıak Respýblıkasy elshiliginiń 1941 jyly 15 jeltoqsandaǵy ótinishi boıynsha Keńes úkimeti negizinen Orta Azııa respýblıkalarynda ornalastyrylǵan 500 polıak balalaryn qaıtarýǵa kelisim berdi. Osy kelisimge sáıkes 1942 jyly mamyrda Aqmola balalar úıinen Iran men Úndistan elderi ar­qyly balalar jóneltý jú­zege asyryl­dy», degen derekter kel­tirdi Seıitqalı Dúısen.

Osyndaı tarıhı derekter kóp keltirilgen ǵylymı-tájirıbelik konferensııany qorytyndylaǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ýnıversıtettiń Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi О́mirbaı Bekmaǵanbetov is-sha­ranyń joǵary deńgeıde ótke­nin atap ótti. Konferensııaǵa qatysqan eli­mizdiń joǵary oqý oryn­da­ry­nyń magıstrant­tary men doktoranttary, mektep muǵalimderi, mýzeı qyz­metkerleri zertteý ju­mystaryna arqaý bolar málimet jına­ǵanyn aıtty. Konferensııa qory­tyndysy boıynsha «Jańa Qazaqstan: tarıhı sanany modernızasııa­laý kontekstindegi Eýra­zııa­nyń etnostary men máde­nıet­teri» taqyrybyndaǵy ǵylymı eńbekterdiń elektrondy jınaǵy jaryq kórmek.