AQSh: Qarý qoldanýda saıasat joq

Tehas shtatynyń Ývalde qa­la­syn­daǵy Robb mektebinde bol­ǵan atys AQSh-ta sýyq qarýǵa qol jetkizý máselesin qaıtadan talqyǵa salýǵa túrtki boldy. Bú­ginde atys qurbany bolý amerı­kalyqtar ómiriniń «ajyramas bó­ligine» aınalǵandaı. «1968-2017 jyl­dar aralyǵynda 1,5 mln adam atys kezinde kóz jumǵan, bul 1775 jyly AQSh táýelsizdigi úshin kú­rese júrip qaza tapqan sarbazdar sanynan áldeqaıda kóp», deıdi sarapshylar. 2020 jyldyń ózinde ǵana 45 myńnan astam amerıka­lyq (qasaqana kisi óltirý nemese ózin-ózi óltirý) sýyq qarýdan qaza tapqan.

«Alaıda osyndaı aýyr sta­tıstıka­lyq málimetterge qara­mastan, Kongress qarýdy baqylaý týraly zańnamany birneshe ret qabyldaı almady. Jalpy, AQSh-ta qarýdy qatań baqylaý týraly zańdar qabyldaýǵa kedergiler kóp», dep málimdedi táýelsiz sarapshylar. «О́ıtkeni bul – saıası másele. Qarý qoldanýshylar ózderiniń Konstıtýsııada ruqsat berilgen quqyqta­ryn alǵa tartyp, qarý týraly qatań zańdy qabyldaýǵa kedergi keltirýde», dep túsin­diredi olar.

Osy jyldyń 4 aıynda Amerı­kada 213 jappaı oq atý oqıǵasy tirkelgen, onyń árbirinde keminde tórt adam qaza tapqan. Ývalde qalasyndaǵy atystan eki apta buryn qarýlanǵan turǵyn Býf­falodaǵy (Nıý-Iork) azyq-túlik dúkenine oq jaýdyryp, 10 adamdy jaıratyp salǵan bolatyn. Qaza bolǵandardyń kóbi – afro­amerıkalyqtar.

Dúnıe júzindegi jeke qolda­nys­­taǵy qarýlardyń sanyn anyq­taý qıyn bolǵanymen, shveı­­sarııa­lyq jetekshi Small Arms Survey zertteý jobasynyń málimetteri 2018 jyly aınalymda 390 mln qarý bolǵanyn kórsete­di. Onyń basym bóligi AQSh halqyna tıesili. Máselen, ondaǵy 100 turǵynǵa 120,5 qarýdan keledi, 2011 jyly 100 adamǵa shaqqanda 88 qarý bolǵan edi. Bul kórsetkish álemniń basqa elderi­men salystyrǵanda áldeqaıda joǵary. Sońǵy birne­she jylda qarýǵa ıelik etý aıtar­lyq­taı ósken. Bıylǵy aqpan aıynda Annals of Internal Medicine jýrnaly qarýǵa qatysty jasa­ǵan zertteýin jarııa­lady. 2019 jyl­­dyń qańtary men 2021 jyl­dyń sáýiri aralyǵyn­da 7,5 mln ame­rıkalyq eresek, ıaǵnı halyqtyń 3%-y qarýdy alǵash ret ıelengen dep kórsetedi zertteý nátıjesi. Jal­­py AQSh-ta qarý ıeleriniń jar­­­­t­ysyna jýy­ǵy – áıelder, 40%-y – qara násil­di azamattar men ıs­pandyqtar.

О́tken jyly Morning Consult/Politico ótkizgen saýaldamaǵa sáı­kes, amerıka­lyqtardyń 84 pa­ıy­zy qarý satyp alarda jeke derek­teriniń jiti tekserilýine qar­­sy emes. Al Gallup júrgizgen saýaldama AQSh turǵyndary­­nyń 52%-y qarýdy qatań baqylaý­dy qoldaıtynyn kórsetse, 35%-y bu­rynǵysynsha qalý kerek­ti­gin aıtqan. Saýaldamaǵa qatys­qan­dardyń 11 paıyzy «zań­dardy shekteýdi azaıtý kerek» dedi. О́kinishtisi, osy az ǵana pa­ıyz turǵyndardyń «tilegi» oryndalyp, birqatar shtat qarýdy qol­­danýǵa qatysty qabyldan­ǵan shekteýlerdi alyp tastady. My­saly, 2021 jyldyń maýsym aıynda Tehas shtatynyń gýbernato­ry Greg Ebbot shtat turǵyndaryna ­lısenzııasyz nemese oqytýsyz ­atys qarýyn alyp júrýge múmkin­dik beretin zańǵa qol qoıdy. ­«Osy zańnyń «nátıjesi» Ývalde­degi atysqa alyp keldi», deıdi zert­teý tobynyń sarapshylary.

AQSh Kongresindegi demokrattar eldegi jappaı oq atý sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan qarý týraly zańdardy qataıtý týraly ózgertýler men tolyq­ty­rý­laryn Senatqa birneshe ret usynǵan. Atap aıtsaq, Kongress 2013 jyly Konnektıkýt shtaty Nıýtaýn qalasyndaǵy Sendı-Hýk bastaýysh mek­te­bindegi qandy oqıǵadan birneshe aı ótken soń, qarý-jaraq qoldanýdy qatań ba­qylaý týraly zań jobasyn qa­byldaýǵa árekettendi. Alaıda res­pýb­­lıkashyldardyń kópshiligi zań jobasyna qarsy bolǵandyqtan, zań jobasy Senattyń qaraýyna jetpedi. Senat­qa jetkenniń ózinde de bul zań joba­synyń qoldaý tabatynyna sarapshylar kúmánmen qaraıdy. О́ıtkeni demokrattardyń Senattaǵy sany qajetti 60 daýys­qa jetkiliksiz. Demokratııalyq partııa ókili, senator Djo Man­chın de seısenbide qarýdy baqy­laý týraly zańǵa túzetý engizýdi qoldamaıtynyn aıtty. «О́ıtkeni bul zańnyń da nátıjesiz bolatyny anyq», deıdi sarapshylar. Alaıda Djo Manchınniń bul áre­keti demokrattardyń qarý tý­raly zańdardy qataıtý áre­ket­­terinen bas tartady degendi bil­­dirmeıdi. Osy oraıda Kon­gres­­tiń qarýdy baqylaýǵa qatys­ty áre­ketsizdigin qatty synaǵan Sendı-Hýk qaýymdastyǵynyń óki­li, Konnektı­kýt shtatynan saı­lanǵan senator Krıs Merfı saılaý­shylarǵa úndeý tastady. «Osy jyl­dyń qarasha aıynda ótetin saılaýda reformaǵa qarsy respýblıkashyldardy kúshtep shyǵa­rýǵa múmkindikterińiz bar», dep málimdedi ol.

AQSh-taǵy Ulttyq atqyshtar qaýym­dastyǵy (National Rifle Association) – eń qýatty qarý-ja­raq lobbılik top sanalady. «Onyń aıtarlyq­taı qomaqty bıýdjeti Kongress mú­sheleriniń qarý-jaraq saıasaty­na qarsy turýlaryna jol bermeı otyr», deıdi álem sarapshylary.

Ulttyq atqyshtar qaýymdas­tyǵy­nyń tarıhyna toqtalsaq, bul uıymdy 1871 jyly azamattyq soǵystyń eki ardageri «ǵylymı negizde myltyq atýdy nasıhattaý jáne yntalandyrý» maq­satynda qurǵan. NRA-nyń saıası lobbıge baǵyttalǵan joly 1934 jyly ol óz múshelerine atys qarýy týraly aldaǵy zań jobalary týraly aqparat jibere bastaǵannan bas­taý aldy. Atalǵan qa­ýym­dastyq­ty qarýdy baqylaý týraly eki negiz­gi zańǵa – 1934 jylǵy «Ulttyq atys qarýy týraly» (NFA) jáne 1968 jylǵy «Qarýdy baqylaý týraly» qujattarǵa (GCA) qoldaý kórsetip, 1970 jyly GCA qabyldanǵannan ke­ıin saıasatqa aralasa bastady. 1975 jyly ­ol jańadan qu­rylǵan lobbıstik organ – ­Zań shy­ǵarýshylyq áreket ınstıtýty ar­­qy­ly saıasatqa tikeleı áser etýge tyrysty. 1977 jyly qaýymdas­tyq qarajatyn zań shyǵarýshylar­ǵa baǵyttaý maqsatynda óziniń Saıası áreket komıtetin qurady. Osylaısha, zań shyǵarýshylar­dy ózine baǵynyshty etken NRA qa­zir AQSh-taǵy eń qýatty, múddeli lobbılik toptardyń biri, onyń bıýdjeti Kongress múshelerine qarý-jaraq saıasatyna yqpal etý úshin mańyzdy. Qaýymdastyq­tyń atqarýshy vıse-prezıdenti – Ýeın Laper. Alaıda quqyq qorǵaýshylar qaýymdastyqty ­ba­­­qy­laýlaryna aldy. Qazirgi ýaqyt­­ta Nıý-Iork pen Vashıng­ton prokýrorlary uıymdy ta­ratý úshin joǵary basshylyq qaıy­­rym­dy­lyq qoryndaǵy aqshany jeke shyǵyndarǵa baǵyttaý ar­­qyly teris paıdalandy degen aıyp­taýlar taǵyp, sot isin júr­gizýde. NRA bolsa quqyq qor­ǵaý­shylardyń bul áreketin «negizsiz, qasaqana ja­salǵan shabýyl» dep sıpattady.

NRA elde qarý neǵurlym kóp bolsa, el soǵurlym qaýipsiz bolady degen ustanymda. Ol AQSh Konstıtýsııasyna ózgeris engizýge usynylǵan azamattarǵa úkimet­tiń baqylaýynsyz qarý alyp júrý quqyǵyn beretin ekinshi túzetýlerdi qoldap otyr. Sendı Hýkta 2012 jyly bolǵan atysty Laper «mektepte qarýly kúzetshilerdiń joqtyǵynan adamdar qaza tapty» dep aıtqan edi. «Osydan keıin ol synǵa ushyrap, quqyq qorǵaý organdarynyń izine túsýine sebep boldy» dep jazady sarapshylar. Ol jalpy qarýǵa ıelik etýdi shekteıtin jergilik­ti, shtattyq jáne federaldyq zań­­dar­dyń kópshiligine úzildi-kesildi qarsy. Mysaly, ol polı­sııa tár­kile­gen myltyqtar­dy qaı­ta satýdy qoldap, «qarýdy joıý – olardy ysyrap etý» dep málimdedi.

Qaýymdastyqtyń bıýdjetin saralaıtyn bolsaq, uıym qarý-jaraq saıasatyna áser etý úshin jylyna shamamen 3 mln dollar jumsaıdy. Máselen, 2014 jyly onyń lobbıge jumsaǵan somasy 3,3 mln dollardy quraǵan. «Osy ýaqytqa deıin osy maqsatqa jyl saıyn turaqty qarjy bólip, ony resmı túrde jarııalap keledi», deıdi sarapshylar. Sonymen qatar, sarapshylar NRA óziniń saıası belsendi músheleri arqyly aıtarlyqtaı yqpalǵa ıe ekenin atap kórsetedi. Uıymdy jaqtaýshylar qataryn­da joǵary laýazymdy tulǵalar bar, sonyń ishinde AQSh-tyń bu­ryn­ǵy prezıdenti úlken Djordj Býsh, burynǵy vıse-prezıdentke úmitker Sara Peılın jáne kıno akterleri Tom Sellek pen Výpı Goldberg boldy. Al akter Charl­ton Heston 1998-2003 jyldar ara­lyǵynda NRA prezıdenti qyzmetin atqardy.

P.S. AQSh Pedıatrııa akademııasy 2021 jyly jarııalaǵan jeke zertteýinde pandemııa kezinde balalar men jasóspirimderdiń qarý qoldaný kórsetkishiniń jáne olar tarapynan jasalatyn qylmystyń óskenin aıtady. Qolyna qarý alyp, mektep oqýshylaryna ashyq oq jaýdyrǵan kúdikti jasóspirimderdiń barlyǵy derlik oqıǵa ornynda polısııanyń qarsy baǵyttalǵan oǵynan qaza tabady. Amerıkalyq quqyq qorǵaýshylar beıbit halyqqa oq jaýdyrǵandardy osylaı jazalaıtyn sekildi...