Qumda qalǵan qaıratker

«Qyzyl terrordyń» alǵashqy qurbany

Bul sapardyń uıymdastyrýshysy – oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń Aqmeshit fılıaly. Oblystyq mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý men Aqmeshit fılıalynyń ǵylymı qyz­metkeri Gúlzıra Áýbákir, osy ólkeniń ótkeni men tarıhı tulǵalaryn túgendep júrgen jergilikti ólketanýshy Juma­baı Baızaqtyń bastaýymen elin óner-bilimge súırep, qum arasynan eýropa­lyq úlgidegi mektep ashqan Lapy balasy Muńaıtpastyń esimin jańǵyrtý maqsatynda jolǵa shyqqanbyz. «Qyzyl terrordyń» alǵashqy qurbany bolǵan Muńaıtpas Lapın 1918 jyly Qyzylorda revkomynyń tóraǵasy Gerjodtyń qoly­nan qaza tabady. Qanisherligine qaraı qazaqtar Kárijut dep ataǵan áperbaqan tóraǵa qaıratkerdiń Seıdaly, Álıasqar, Álıákpar atty uldaryn da oqqa baılaıdy. Tarıhshylar Lapınder áýletiniń qazaq qoǵamyna yqpaly týraly áli de tolyqqandy zerttep, qaıratkerdiń shyn baǵasyn berýimiz kerek degen pikirdi aıtady.

Lapynyń áýlıege at atap, Qorasanǵa qoı atap júrip tilep alǵan jalǵyz uly Muńaıtpas ójet ári óz zamanynyń al­ǵyr oıly azamaty bolyp ósedi. Uzaq jyl osy óńirde bolys bolǵan onyń 19 balasy bolǵan desedi. Revolıýsııaǵa deıin qazaq dalasyndaǵy sanaýly ǵana bolǵan eýropalyq mekteptiń birin ashqan osy Muńaıtpas Lapın. Balalarynyń materıaldyq baılyqty mise tutyp, as iship, aıaq bosatqanyna máz aýqattylar qatarynda qalyp qoımaýyn qadaǵalaǵan bolys olardy Almanııa, Reseıde oqytty. Ýaqytynda eshteńeden kemdik kórmegen, tórt qubylasy teń bolǵan qaıratkerdiń ul-qyzdary da alǵyr bolyp jetiledi.

Lapınder men Qojyqovtar

Balalarynyń úlkeni Seıdalysy qa­synda qalyp, áke sharýashylyǵyna ıe bolsa, 1868 jyly Perovsk ýezi, Keńtúp bolysynyń 4-aýylynda dúnıege kelgen Serálisi áýeli aýyl moldasynan bilim alyp, keıin Tashkenttegi muǵalimder semı­narııasyn, 1891 jyly Sank-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitire­di. Túrkistan ólkesinde túrli ákimshi­lik oryndarda qyzmet ete júrip, sáýlet óne­ri men onyń syryn zertteýmen júıeli túrde aınalysýǵa den qoıady. Arab, parsy tilderine jetik ol – Gór Ámir, Regıstan, Shahı-Zında keshenderindegi, Kókiltash medresesi men basqa da arhıtektýralyq eskertkishterdegi arab jazýlaryn oqyp, orysshaǵa aýdarǵan tuńǵysh ǵalym. Osy arqyly talaı ǵasyrdyń júzin kórgen ǵımarattardyń turǵyzylǵan ýaqytyn anyqtady. Regıstan ansamblindegi Sher-Dor, Tilla-Qarı medreselerin áıgili qazaq qaıratkeri Jalańtós bahadúrdiń saldyrǵanyn alǵash tapqan da osy Seráli Lapın edi. Samarqanda qaıtys bolǵan Seráli baı-baǵlandar men qaıratkerler ǵana jerlenetin Shahı-Zında qorymynda jatyr. Qyzylorda qalasynda Seráli atyn ıelengen kóshe men orta mektep bar.

«Han mektebi» dep atalatyn Mu­ńaıt­­pas ashqan eýropalyq úlgide bilim beretin oqý ornynyń alǵashqy muǵalim­deriniń qatarynda XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy ult zııa­lysynyń biri, Alash qozǵalysynyń mú­shesi, kór­nekti ult qaıratkeri Qońyr­qoja Qojyqov boldy. Onyń muǵalim­der men shákirtter úshin arab-parsy álipbıi negizindegi «Álippesi» Túrkistan general-gýbernatorlyǵy oqý bóliminiń ruqsatymen jaryqqa shyǵyp, oqý quraly ólkedegi aǵartý isin ilgeriletýge septigin tıgizgen. Muńaıtpastyń úlken qyzy Látıpa osy Qońyrquljamen otbasy qurady. Eke­ýiniń tórt uly qazaqtyń óneri men máde­nıet óristetken azamattar bolyp erjetti.

Túrkistan Ortalyq atqarý komıte­tiniń quramyna kirgen Qońyrqoja ­Qojy­qov Turar Rysqulov, Sultanbek Qo­ja­nov, Seıitqalı Meńdeshovtermen qatar ashtyqqa ushyraǵandardy qut­qa­rý, qonystandyrýmen aınalysady. ­Osy qabaǵat tirlikten qoly qalt etkende ýaqyt taýyp, «Qazaqstan tarıhynyń» I-III bó­limin jazyp bitiredi. Otyz segiz­diń oqpanyna jutylǵan ol 58 jasynda ­aıdaýda júrip kóz jumady.

Látıpa Muńaıtpasova-Qojyqova sahnanyń árleýshi-dekoratory, ulttyq kıim úlgilerin tigýshi maman retinde belgili boldy. Látıpanyń Úkimet tapsyrmasymen Rýzveltke syı retinde arnap tikken ulttyq kıimderi AQSh-tyń 32-prezıdenti mýzeıindegi qundy eksponattyń birine aınalypty.

Úlken uly Qojahmet Qojyqovtyń esimi ulttyq grafıka óneriniń tuma bas­taýynda tur. Odan keıingi Qulahmet qazaqtyń tuńǵysh teatr sýretshisi, grafık, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen óner qaıratkeri. Soǵystan alǵan jaraqaty janyna batsa da ónerin tastamaǵan Nurah­met ǵajaıyp músinder somdap, artyna mol mura qaldyrdy. Al 1923 jyly dúnıege kelgen Sultanahmet Qojyqov – Máskeýdegi VGIK túlegi. Basqa eńbegin bylaı qoıǵanda ulttyq kınotýyndylar qataryna «Qyz Jibekteı» shyn mánindegi kórkem fılmdi qosqan rejısser.

Muńaıtpastyń taǵy bir qyzy Kúlán­dám belgili qaıratker Sultanbek Qoja­novtyń jary, lager azabyn arqa­la­ǵan aıaýly jan. Bir perzenti Jaǵyppar Muńaıtpasuly Qyzylordadan ashylǵan teatr óneriniń eńse tikteýine ólsheýsiz úles qosqan mesenat.

Gerjodtyń qolynan ajal qushqan Seıdaly Muńaıtpasulynyń bir uly Ǵanı­­dyń áıeli sahna sańlaǵy, áıgili aktrısa Sábıra Maıqanova. Seráli Lapın­niń Smolnyıdaǵy qyzdar ınstı­tý­tyn­­da oqyǵan Rabıǵasy 1913 jyly belgili ­­qo­­ǵam qaıratkeri Sanjar Aspandııarovpen turmys qurady.

Qazaqtyń mádenıeti men óneri osy eki áýlettiń aldynda qaryzdar desek, aqı­qattyń aýylynan asa alys qona qoı­maspyz. Al biz osy ardaqtylar aldyn­daǵy paryz-mindetimizdiń bir shıregin oryndasaq, qazirgideı qaıratker basyna jete almaı jigerimiz qum bolar ma edi...

– Aǵaıyndary qoldan kelgen qareke­tin jasap-aq jatyr. Qoǵalykól aýylynda Muńaıtpas atamyzdyń yqpaly­men salynǵan Báldik meshitin qaıta jań­ǵyrtýdy da oılastyryp otyr, – deıdi Jumabaı Baızaq. – Jergilikti bıliktegi azamattar sonyń qujattaryn retteýge qolqabys tıgizse degen tilegimiz bar. Múm­kin ony mýzeıge aınaldyryp, osy mańaıda kezinde sán-saltanaty jarasqan meken bolǵan Barshynkent, Qorǵansha, Myńshoqy sekildi shaharlardan tabylǵan jádigerlerdi toptastyrsaq quba-qup bolar edi.

Endi keshigýge bolmaıdy

Qol sozym jerdegi zıratqa jete almaı osharylyp bir top adam turmyz. Bizge jolbasshylyq jasap júrgen ólketanýshy Jumabaı Baızaq shydamady bilem, osy mańda qoı baǵyp júrgen qoıshynyń atyn surap minip, qalyń sheńgeldiń arasyna súńgip ketti.

Qaıratkerdiń basyna belgi ótken ǵasyrdyń 60-jyldary qoıylypty. Bul jerde Muńaıtpaspen qatar inisi Seıit­qan, balalary Álıákpar, Jaǵyppar ja­tyr eken. Myń qubylǵan saıasattan úrikken el áýelgide kelini Hadısha qoıǵan kóktasqa jaqyndaýǵa qoryqqan sekildi. Tek el aqsaqaldary ǵana osy mań­da belgili adamnyń qabiri baryn ke­ıin­gilerge eskertip aıtyp júrgen eken. Týysy Ishanbek Ońǵarbaev osydan 4 jyl buryn oblysta «Qojyqovtar qol­tań­basy» atty is-shara ótkende oǵan kel­­genderdiń birazy osy qabir basyna jı­nal­ǵanyn aıtady. Traktormen tegis­telgen joldyń ol kezdegi qalpy «álham shúkir» deıtindeı bolǵan eken. Sodan keıin baba basyna eshkim at izin salmaǵan sekildi.

– Osydan 2 jyl buryn aǵaıyndar qarjy jıyp, basyna belgi qoıýǵa talap qylyp edik. Pandemııanyń kesirinen typyr ete almaı qaldyq qoı. Qazir soǵan daıyndalyp jatyrmyz. Myna jerdi zańdastyrý da az jumys bolmaıtyn sııaq­ty. Soǵan qolynda bıligi bar azamattar kómek kórseter degen oıdamyz, – deıdi Ishanbek aqsaqal.

Oblystyq mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaýdyń aıtýynsha, HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyr ba­synda osy atyrapta Lapy balasy Muńaıt­pastyń aldyna túser tulǵa az bolǵan. «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııa­sy» jobasy aıasyndaǵy bul sapardyń maqsaty – kezinde sotsyz, tergeýsiz atylyp ketken qaıratkerdi saıası-qýǵyn súrgin qurbandary qataryna qosý.

– Biz Muńaıtpastyń, onyń áýleti­niń tarıhyn áli de jete zertteýimiz kerek. Jańaǵy biz jete almaǵan qorymda Muńaıtpasqa qarasty 20 shaqty adamnyń súıegi jatyr. Osy jerge úlken belgi qoıyp, ultyn óner-bilimge súıregen tulǵanyń atyn jańǵyrtatyn kez álde­qashan jetti. «Qyzyl terrordyń» qaraýyna alǵash ilingen onyń esimin qýǵyn-súrgin qurbandary qatarynda atap, basyna belgi ornatqanymyz jón. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi qaı­ratker zıratynyń dál qazirgi qalpy bizdiń eldigimizge syn, – deıdi tarıhshy.

Qos áýletten shyqqan azamattardyń eńbegin sanamalaǵan tarıhshy 1913 jyly Romanovtar áýletiniń taqqa otyrǵanyna 300 jyl tolýyna baılanysty Sankt-Peterbýrgte ashylǵan meshit Buqar ámirligi delegasııasy quramynda patsha qabyldaýynda bolǵan Seráli Lapınniń usynysymen salynǵanyn aıtady.

Sút pisirim ýaqyttan keıin ólke­taný­shy Jumabaı Baızaq oraldy. Uıaly telefonǵa Muńaıtpas Lapınniń qulpy­tasyn túsirip alypty. 1966 jyly qo­ıylǵan belgi ortasynan qaq jarylyp, sý shaıyp bir jaǵyna jantaıa bas­taǵan eken. «Endi keshigýge bolmaı­dy. Tez arada qolǵa almasaq, erteń san soǵyp qalýymyz múmkin. Dál osy tur­ǵan jerimiz Muńaıtpastyń úlken uly Seıda­lynyń qystaýy bolǵan. Eń qıyny, osyndaı áýlettiń izdeýsiz, suraýsyz ketip bara jatqandyǵy», deıdi ólketanýshy.

Qaıtar jolda Besaryq aýylyna so­ǵyp, osyndaǵy qoǵamdyq mýzeı jumy­syn kórdik. О́lketanýshy Jumabaı Baı­zaq qyzmette júrgende jınastyrǵan jádi­­ger­lerin osynda qoıypty. Mýzeıde Lapın­der men Qojyqovtarǵa arnalǵan burysh ta bar eken.

Týǵan jer tarıhyn túgeldep júrgen osyndaı azamattar uıytqy bolǵan bas­tama qoldaý taýyp, qumda qalǵan qaırat­kerdiń áziz esimi elge qaıta oralyp, rýhyna laıyqty qurmet kórsetilerine sengiń keledi.

Qyzylorda oblysy