Buǵan deıin Qytaı áskeri Ream bazasynyń bir bóligin eksklıýzıvti túrde paıdalanady degen aqparat joqqa shyǵaryldy, alaıda sarapshylar «kelisim bar, biraq onyń jalpy sıpaty áli belgisiz», dedi.
О́tken aptada Kambodja men Qytaı sheneýnikteri kezdesip, qurylys jobasynyń bastaýy retinde uıymdastyrylǵan saltanatty is-sharaǵa qatysty. Eki taraptyń basty ókilderi qoldaryna qyzyl órnekpen áshekeılengen kúrek alyp, topyraqty qopsytty. Bul rásim Kambodjanyń eń iri áskerı-teńiz bazasy Ream-da jańa jobanyń bastalǵanyn bildiredi. Qurylys Qytaı qarjysyna salynady. Grant kóleminiń belgisizdigi de AQSh-ty alańdatyp otyr. Sonymen qatar eki el dostyǵyn jarııalady. Qytaıdyń Kambodjadaǵy elshisi Van Ventıan saltanatty is-sharada «Qytaı men Kambodja tamyry tereńge jaıylatyn baýyrlas el boldy», dedi.
Sarapshylar kóptegen jyl boıy baza týraly túrli aqparat taralyp, Kambodja ony tek Qytaı áskerine paıdalanýdy josparlaǵanyn alǵa tartady. «Mundaı kelisim Beıjińge daýly Ońtústik Qytaı teńizine tolyqtaı qol jetkizýge múmkindik beredi jáne onyń Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy áskerı jáne ekonomıkalyq yqpaly aıtarlyqtaı keńeıe túsedi», deıdi.
The Guardian gazeti taratqan aqparatqa súıensek, bul máselege Amerıka Qurama Shtattary birneshe ret alańdaýshylyq bildirgen jáne Kambodjany bul kelisimge qatysty ashyqtyq joq dep aıyptaǵan. Alaıda ótken aptada Kambodja Qytaımen aradaǵy kelisimdi joqqa shyǵardy. «Teńiz kez kelgen elge qaýip tóndiretin port bola almaıdy», dedi Kambodja qorǵanys mınıstri Tea Ban. AQSh bolsa birneshe jyl boıy Qytaıdyń Ream-ǵa áskerı baza salýyn josparlap otyr dep málimdep keledi. 2019 jyly Wall Street Journal Pnompen men Beıjiń arasyndaǵy qupııa kelisim týraly habarlady. Onda Kambodja premer-mınıstri Hýn Sen Qytaıdyń teńizdegi áskerı qurylymǵa kirýine ruqsat berdi desedi. Al Hýn Sen sol kezde bul habardy joqqa shyǵarǵan edi. «Bul – Kambodjaǵa qarsy jasalǵan qastandyq. Mundaı kelisimniń bolýy múmkin emes, óıtkeni el aýmaǵynda sheteldik áskerı bazalardy ornalastyrý Kambodja konstıtýsııasyna qaıshy keledi», dedi mınıstr Fresh News aqparat agenttigine.
Birqatar sarapshy mámileniń mánin tolyq túsinýge áli erte deıdi. «Biz Qytaıdyń ózge jerlerge yqpalyn odan ári keńeıtkisi keletinin bilemiz, bul úshin olar óziniń teńiz kemelerine qyzmet kórsetetin logıstıkalyq jelilerin qurýy kerek», deıdi Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory (CSIS) jáne qurylys barysyn qadaǵalaýshy maman Mettıý Fýnaıole. «Beıjiń kez kelgen oqıǵanyń qalaı taralyp jatqanyna saqtyqpen qaraıdy. «Baza» sózi kóptegen eldi eleńdetýi múmkin ekenin de biledi, sondyqtan muny siz ben biz de saqtyqpen qoldanýymyz kerek», dep qosty Fýnaıole. Al ótken aptada Indonezııaǵa jumys saparymen kelgen Aýstralııa premer-mınıstri Entonı Albanız bul habarǵa alańdaýshylyq bildirip, Qytaı úkimetin bul máseledegi maqsatyn ashyq aıtýǵa shaqyrdy. «Biz Kambodja úkimetimen únemi baılanystamyz jáne olar eshbir sheteldik áskerge Ream-ǵa eksklıýzıvti kirýge ruqsat berilmeıtinine sendirdi. Biz Beıjińniń Ream-ǵa belsendiligi týraly burynnan bilemiz. Biz Beıjińdi qandaı nıetteri bar ekenin ashyq aıtýǵa jáne aımaqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qoldaýdy qamtamasyz etýge shaqyramyz», dedi Entonı Albanız Makasardaǵy jýrnalısterge bergen suhbatynda. «Amerıka daýysy» aqparat quralynyń habarlaýynsha, 2020 jyldyń qazan aıynda Kambodja teńiz kúshteriniń joǵary laýazymdy qyzmetkeri Nikkei Asia basylymyna Qytaıdyń portty keńeıtý jáne keme jóndeý zaýytyn qurý jobasyn qoldaıtynyn aıtqan. Sondaı-aq ótken jyldyń maýsymynda Kambodja qorǵanys mınıstri Tea Ban jergilikti BAQ-qa Qytaıdyń Ream-dy salýǵa eshqandaı shartsyz kómektesip jatqanyn rastaǵan. «Jalǵyz Kambodja mundaı isti qolǵa ala almaıdy. Joba qunyn naqty bilmeımin, biraq qymbat, aıtarlyqtaı qarjy qajet», dedi mınıstr.
Álemdik aqparat kózderindegi derekterge súıensek, Kambodja Qytaıdyń Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy eń jaqyn odaqtasy, sondyqtan eldiń saıası-ekonomıkalyq damýy jaǵynan da seriktesi bolýy ǵajap emes. Qytaı Kambodjaǵa eldiń damýyna kómek retinde nesıe jáne basqa da iskerlik kelisimder negizinde mıllıardtaǵan dollar ınvestısııa quıǵan. Arızona memlekettik ýnıversıtetiniń Thunderbird jahandyq menedjment mektebiniń dosenti Sofal Er: «Bul kózqarastary birdeı avtokratııalyq elderdiń odaǵy, bir partııalyq bıliktegi elder, sondyqtan olar bir-birimen qalaı jumys isteý qajet ekenin birden uǵynady», dedi.
Al sarapshylar: «Kambodjany 37 jyldan astam ýaqyt basqarǵan Hýn Sen óz kezeginde Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi qaýymdastyǵynyń (ASEAN) aımaqtyq jınalystarynda Qytaıdy qoldady, sonyń ishinde Ońtústik Qytaı teńizindegi aýmaqtyq básekege túsetin Qytaı men ASEAN-ǵa birneshe múshe el arasyndaǵy daýlarda Qytaıdyń múddesin jaqtaıdy», deıdi. «Endi Qytaıdyń Kambodjadaǵy yqtımal áskerı qatysyn Vetnam muqııat qadaǵalaıtyn bolady, óıtkeni bul el daýly Ońtústik Qytaı teńizindegi pozısııasyna oraı Qytaıdyń kúsh kórsetýine tap bolǵan», deıdi Qytaıdyń saıasatyn baqylap otyrǵan álem sarapshylary.
Eger Qytaı Ream-da áskerı oshaǵyn qursa, bul Shyǵys Afrıkadaǵy Djıbýtı memleketindegi nysanmen qosqanda eldiń ekinshi sheteldik áskerı-teńiz bazasy bolmaq. Qurylystyń tolyǵymen 2016 jyly Kambodjamen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan China Metallurgical Group Corporation (MCC) mekemesi júzege asyrady. Bul kompanııa Qytaıdyń negizgi qurylys mekemesi.
Taıvandyq áskerı sarapshy Sı Le Iı Beıjiń óziniń áskerı qýatyn shetelderde damytýǵa kóp jyldar jumsaǵanyn aıtady. Onyń basty maqsaty – áskerı porttarda Halyq azattyq armııasyna (PLA) qajetti ıadrolyq qýatpen jumys istemeıtin ushaq tasyǵyshtar men súńgýir qaıyqtardyń qoryn ornalastyrýǵa múmkindik beretin «kópir» jasaý. «Kambodja olardyń Ońtústik Qytaı teńizinen, sodan keıin Bangladeshten, odan soń Shrı-Lankadan keıingi alǵashqy aıaldamasy bolýy yqtımal. Odan keıin olar Parsy shyǵanaǵy men Soltústik Afrıkaǵa kelip, Djıbýtımen baılanysady», dedi Sı Le Iı.
2021 jyly AQSh úkimetiniń Qytaımen baılanysty áskerı oqıǵalar týraly esebinde «Beıjiń teńiz, áýe, qurlyq, kıber jáne ǵarysh kúshterin qoldaý úshin qosymsha áskerı nysandar izdestirýde» dep aıtylǵan. Qujatta Kambodjany ǵana emes, Mıanma, Taıland, Sıngapýr, Indonezııa sekildi birqatar kórshi eldi de qarastyrýy múmkin ekeni sóz bolǵan. Biraq sarapshylar atalǵan Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń mundaı kelisimge daıyn bolýy ekitalaı deıdi. «AQSh bolsa bul aımaqtarǵa nemquraıly qarap otyr», dep qosty olar. Sonymen qatar Sıngapýr Ulttyq ýnıversıtetiniń Azııa jáne jahandaný ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Evan Laksmana «Ream-ǵa qatysty AQSh-tyń qoǵamdyq narazylyqtary «qarym-qatynastyń joqtyǵy men áreket etýge yntaly emestigin» kórsetedi», degen pikirde. «AQSh bizben tek Qytaı úshin ǵana aralasady. Eger Qytaı bolmasa, biz de joqpyz». Ońtústik-Shyǵys Azııada jıi kezdesetin shaǵym osyndaı», deıdi S.Radjaratnam atyndaǵy Halyqaralyq zertteýler mektebiniń ǵylymı qyzmetkeri Kollın Koh. «Eger AQSh ózge elderdiń senimin arttyrǵysy kelse, turaqty bolyp, qaýipsizdikke nazar aýdarýdan basqa sheshim usynýy kerek» dep qosty ol. «О́zin adam quqyǵynyń chempıony retinde kórsetýge umtylysymen Ońtústik-Shyǵys Azııa kóshbasshylaryn jeńýi ekitalaı. AQSh-tyń Ońtústik-Shyǵys Azııada oılaǵandaı kúshti moraldyq deńgeıi joq», dep AQSh-qa qatysty taǵy bir pikirin bildirdi Evan Laksmana.
Al Beıjińde ornalasqan Karnegı halyqaralyq beıbitshilik qorynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Chjao Tong Qytaı ózin jahandyq yqpaly AQSh-tan asyp túsetin bolashaq halyqaralyq kóshbasshy retinde qarastyratynyn aıtady. Biraq onyń paıymdaýynsha, Qytaı shetelderde áskerı ókildik qurý prosesin aqyryn, baspaldaqpen júrip otyryp júzege asyrady. О́ıtkeni Beıjiń «halyqaralyq kúdikten» aýlaq bolýdy qalaıdy. Sonymen qatar qytaılyq sarapshylar «Qytaı óziniń áskerı yqpalyn birte-birte óziniń kórshiles aımaqtaryna engizý arqyly álem elderin Qytaıdyń úlken derjava bolýyna úıretedi jáne ýaqyt óte kele elderdiń oń kózqarasyn qalyptastyra alady» dep sanaıdy. «О́ıtkeni bul Qytaıdyń basty saıasaty, halyqaralyq arenaǵa ol osylaısha qol jetkizip otyr», dedi Chjao Tong.
