Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qytaı-Solomon araldarynyń arasyndaǵy «jasyryn» kelisim áshkerelengennen keıin Solomon araldarynyń Turaqty syrtqy ister mınıstri Kollın Bek brıtandyq The Guardian gazetine alǵash bolyp suhbat berdi. Ol Qytaımen kelisim Tynyq muhıtyndaǵy eldiń damýy úshin qajetti máselelerdi sheshý maqsatynda jasalǵanyn aıtty. Kollın Bek Solomon araldary búginde ishki qıyndyqtarmen betpe-bet kelip turǵanyn jetkizdi, onyń ishinde halyq sanynyń ósýi ekonomıkaǵa áser etip otyrǵanyn aıtty. «Bizde jumyssyzdyq deńgeıi ózekti másele, elde jastar sany kóp, jyl saıyn 18 myńǵa jýyq jas jumys izdep sabylady. Al olardyń barlyǵyn jumyspen qamtýǵa múmkindik joq», dedi ol suhbatynda. Sonymen qatar ol ótken jyly Honıar qalasynda úsh adamnyń ólimine ákelgen jappaı tártipsizdik jumyssyzdyq pen el premer-mınıstri Manasse Sogaverdiń saıasaty men basshylyǵyna halyqtyń kóńili tolmaýynyń nátıjesinde oryn alǵanyn aıtty.
Solomon araldarynyń Turaqty syrtqy ister mınıstri Kollın Bektiń aıtýynsha, eki eldiń kelisimi «qoǵamdyq tártipti saqtaý» jáne «adamdardyń ómirin qorǵaý» maqsatynda Solomon araldaryna Qytaıdan «polısııa, qarýly kúshter, áskerı qyzmetkerler jáne basqa da quqyq qorǵaý organdaryn» shaqyrýǵa múmkindik beredi. Al oppozısııalyq saıasatkerler Solomon araldary Qytaıdyń qarýly polısııasy men áskerı qyzmetkerlerin demokratııalyq narazylyqty basyp-janshyp, bılikti ustap turý úshin paıdalanýy múmkin dep alańdaýshylyq bildirip otyr. Biraq Kollın Bek muny boldyrmaıtynyn aıtady. Ol halyqaralyq qaýymdastyqqa alańdaýǵa negiz joq ekenin aıtyp, Solomon araldary Qytaıdyń elde turaqty áskerlerin kirgizýge ruqsat bermeıtinin qaıtalady. «Bul kelisimniń áskerı baza qurýǵa esh qatysy joq», dedi ol. Solomon araldarynyń oppozısııa jetekshisi Metıý Ýel bul eki jaqty kelisim týraly alǵash ret 2021 jyldyń ortasynda derekkózden bilgenin aıtady. Onyń pikirinshe, mámilege premer-mınıstr Manasse Sogaver senim artqan ókilderdiń shaǵyn toby qatysyp, kelissóz barysy qupııa saqtalǵan. Eki jaqty mámile jobasynda Qytaıǵa «kemelerge kirýge, materıaldyq-tehnıkalyq bazany tolyqtyrýǵa jáne qytaılyq áskerı kemelerdiń Solomon araldarynda aıaldap, ári qaraı ótýge» múmkindik beretin ereje bolǵannan keıin halyqaralyq qaýymdastyq alańdaýshylyq bildirgen edi. Ony Kollın Bek «máselen, tabıǵı apat bola qalsa, onyń saldaryn izdestirgennen góri qaı «órt sóndirý bólimine» júginetini mańyzdy, osyǵan nazar aýdarý qajet. Biz shyndyǵyna kelgende el betpe-bet keletin máselelerdi aldyn alý sharalaryn qarastyrýymyz kerek», dedi Kollın Bek.
Solomon araldary sońǵy jyldary teńiz deńgeıiniń kóterilýine baılanysty bes aralynan aıyryldy. «Búginde biz 2,7-3 gradýsqa (jahandyq jylyný) jaqyndap qaldyq. Bul neni bildiredi? Bul kóptegen aralymyzdy sý astynda qaldyrý, ekonomıkaǵa, týrızmge, balyq sharýashylyǵyna áser etý degendi bildiredi. Mundaı tabıǵı ózgeristermen kúresý bir ǵana araldyń qolynan kelmeıdi. О́zge elderdiń kómegi aýadaı qajet. Seriktes, tileýles elderdiń kóp bolǵany jaqsy», dedi Kollın Bek eldegi ekologııalyq máselege toqtalyp.
Kollın Bek sondaı-aq halyqaralyq qaýymdastyqtyń mámile qujatyna jasaǵan saraptamanyń negizsiz ekenin aıtty. «Negizi aımaqtaǵy basqa da kelisimsharttarǵa eshkim qarap otyrǵan joq. Nege? Bizde Tynyq muhıty týraly aıtatyn ártúrli alıanstar bar, biraq bári tynysh otyr», dedi ol AQSh, Aýstralııa, Úndistan jáne Japonııa arasyndaǵy Quad tórttik tobyn, sondaı-aq Five Eyes-ty quraıtyn Kanada, Jańa Zelandııa, Aýstralııa, AQSh jáne Ulybrıtanııa odaǵyn jipke tizip. «Halyqaralyq qatynastarda shyn máninde mańyzdy nárse – teńdik pen ádildik. Sondyqtan eger ulttyq qaýipsizdik múddelerin qamtamasyz etý basqalardyń ıgiligi úshin bolsa, ondaı kelisim qaı elge bolmasyn kerek. Qytaımen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi kelisimderimizdiń uqsas ekenin árqashan qaıtalap aıtamyn. Máselen, bizde tek Qytaımen ǵana emes, Aýstralııamen de qaýipsizdik týraly ekijaqty kelisim bar. Sonymen qatar Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy aımaqtyq (qaýipsizdik) qurylymy da bar», dep qosty ol.
Oppozısııalyq depýtattar men BAQ-tyń tabandy talaptaryna qaramastan, mámile mátini kópshilikke jarııa etilmedi. Úkimet mámileni jarııa ete me degen suraqqa Kollın Bek: «Bul shynymen eki úkimet, eki memleket arasyndaǵy kelisim. Sondyqtan bul is jarııa etilse de qos úkimet arasyndaǵy másele bolyp qala beredi», dedi. Ol kelisimniń teńdikke, egemendikti qurmetteýge jáne ár eldiń ishki isterine aralaspaýǵa negizdelgenin basa aıtty. «Qytaımen qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyǵymyz Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy Solomon araldarynyń ıadrolyq qarýsyzdanýyna qurmetpen qaraıtynyn aıtqym keledi», dep qorytyndylady suhbatyn Solomon araldarynyń Turaqty syrtqy ister mınıstri.
Aýstralııa, Jańa Zelandııa jáne AQSh bul kelisim Qytaıǵa Aýstralııanyń shyǵys jaǵalaýynan 2000 km qashyqtyqta áskerı baza qurýǵa múmkindik beredi dep kúdiktenip, qatty alańdaıtynyn málimdedi. О́ıtkeni mátin jobasynda Qytaıǵa «kemelerge kirýge, materıaldyq-tehnıkalyq bazany tolyqtyrýǵa jáne qytaılyq áskerı kemelerdiń Solomon araldarynda aıaldap, ári qaraı ótýge» ruqsat berilgen.
«Bul kelisim Aýstralııa úshin eń úlken másele», dep pikir bildirdi Aýstralııanyń Solomon araldary boıynsha burynǵy joǵarǵy komıssary Djeıms Batlı. Al Qytaıdyń joǵary laýazymdy sheneýnigi The Guardian basylymyna: «Biz Solomon araldarynda áskerı-teńiz bazasyn salýǵa múddeli emespiz» dedi. Aýstralııanyń burynǵy premer-mınıstri Skott Morrıson da senimdi bolyp, «Solomon araldarynda eshbir áskerı bazalardy qabyldamaıtynyn» anyq aıtqan edi. Alaıda onyń orynbasary kelisim Solomon araldarynyń «kishkentaı Kýbaǵa» aınalýy múmkin ekenin eskertti. Barnabı Djoıs: «Eger Qytaı tabysqa jetse, onda áskerı baza qura alady» dep málimdegen bolatyn.
Solomon araldarynyń turǵyndary da elinde áskerı-teńiz bazasynyń boı kóterýin quptamaıdy. «Halyq egemendikke nuqsan keledi dep qorqady. Onyń ústine búginde turǵyndar áleýmettik narazylyq, bılikke degen senimsizdik, saıasatkerlerdiń sınızmi jáne t.b. máselelerge «ashýly», dedi Djeıms Batlı. Sonymen qatar ol Solomon araldary áldeqaıda mańyzdy geostrategııalyq básekelestikke tap bolýy múmkin ekenin aıtady. Al Solomon araldarynyń belsendisi Djordjına Lepıngtiń aıtýynsha, eldegi jastar bul kelisim úkimetke narazylyqtardy basý sııaqty saıası maqsattar úshin Qytaı áskerin shaqyrýǵa múmkindik beredi degen oıda ekenin aıtady. Qazirde «Qytaımen qaýipsizdik týraly kelisim barlyq áleýmettik jelilerde, ásirese Facebook-te jıi qozǵalatyn taqyrypqa aınalǵandyqtan, men 16 jastan asqan kóptegen jastyń «Bul úkimettiń óz armııasy» degen statýstar men pikirler jarııalaǵanyn kórdim», dedi Djordjına Lepıng.
Qytaı Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Van Venbınniń aıtýynsha, kelisim «teńdik pen ózara tıimdilik» prınsıpine negizdelgen. Qytaı men Solomon araldarynyń qaýipsizdik yntymaqtastyǵynyń maqsaty Solomon araldary men Ońtústik Tynyq muhıty aımaǵynyń ortaq múddesine saı keletin Solomon araldarynda áleýmettik turaqtylyq pen uzaq merzimdi turaqtylyqqa qol jetkizý bolyp tabylady» dedi ol. Biraq bul kelisim eldegi ishki tártipsizdikterdi týdyrýy múmkin degen alańdaýshylyq da bar, óıtkeni Solomon araldary oppozısııasynyń jetekshisi Mettıý Ýel, bul kelisim Taıvannan Qytaıǵa dıplomatııalyq kóshýdi qoldamaıtyn halyq sany kóp provınsııasy «Malaıtaǵa baǵyttalǵan» dep sanaıdy. «Qazirgi Malaıtadaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, men ondaǵy halyqtyń bul kelisimdi ózderine baǵyttalǵan «qarý» dep qabyldaıdy dep qatty alańdap otyrmyn. Demek, bul eldiń birligine jáne ishki turaqtylyǵyna qaýip keltireri sózsiz», dedi Mettıý Ýel.
