Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson Ulybrıtanııaǵa zańsyz kirgen kez kelgen adamdy osy jyldan bastap Rýandaǵa jiberetinin málimdegen edi. «Rýandaǵa jiberiletin adamdardyń sanynda shekteý joq, elge zańsyz kirgenniń barlyǵyn jóneltemiz», dedi ol. Alaıda bosqyndardyń múddesin qorǵaıtyn qaıyrymdylyq uıymdary men advokattar eldiń bul saıasatyna qarsy shyǵyp, sotqa shaǵym túsirdi. Olar Rýandanyń qaýipsiz jer ekenine kúmán keltiredi jáne bul áreket Adam quqyqtary jónindegi Eýropalyq konvensııa kelisimin buzady dep sanaıdy.
О́tken aptada Ulybrıtanııadan Rýandaǵa 37 mıgrantty aparýǵa tıis reıs ushýǵa birneshe mınýt qalǵanda toqtatyldy. Zańsyz mıgranttardy ushar aldynda quqyq qorǵaý qyzmetkerleri jiti tekserip, «jolaýshylardyń» ishinde bolǵan K.N. degen atpen belgili ırak azamaty Rýandaǵa jiberilse, «qaýip-qaterge» tap bolýy múmkin degen sheshimmen, barlyq jolaýshylardy reısten shyǵardy. Nátıjesinde, bul is sotqa jiberildi. Degenmen bul oqıǵa bosqyndardy Afrıkaǵa jiberýge tosqaýyl bolmaıdy. Ulybrıtanııa úkimeti afrıkalyq elge taǵy bir reıs uıymdastyryp jatqanyn aıtty. Ishki ister mınıstri Prıtı Patel «kelesi reıske daıyndyq bastaldy», dep málimdedi. Al bosqyndardy qoldaýshylar «Joǵary sot shilde aıynda bul saıasattyń «maqsatyna» baǵyttalǵan sot saraptamasyn júrgizýi kerek. Eger sot muny zańsyz dep tapsa, Rýandaǵa jiberilgen kez kelgen mıgrant keri qaıtarylýy múmkin» dedi. Sarapshylar bolsa, eldiń kózqarasyn bilmek nıetpen, saýalnama júrgizdi. BBC jarııalaǵan saýaldama nátıjesi 2 463 respondenttiń 44%-y Ulybrıtanııanyń bosqyndarǵa qarsy saıasatyn qoldaǵanyn, al 40 paıyzy qarsy bolǵanyn kórsetti.
Bosqyndardy panalatý «qyp-qyzyl» shyǵyn
Ulybrıtanııa úkimeti zańsyz mıgranttardy baspanamen qamtýǵa jylyna 1,5 mıllıard fýnt sterlıng, al kúnine 4,7 mıllıon fýnt sterlıng jumsalatynyn aıtady. Onyń ústine úısiz mıgranttardy qonaq úılerge ornalastyrý aıtarlyqtaı shyǵyn. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ishki ister mınıstrliginiń ótinishterdi qarap, sheshim shyǵarýy uzaq ýaqyt alady, sondyqtan bılik pana surap kelgenderdi ýaqytsha turǵyn jerlermen qamtýǵa májbúr. Al «olarǵa jumsalatyn kúndelikti shyǵyndar aıtarlyqtaı joǵary», dep sarapshylardyń birqatary bılikti qoldap otyr. Buǵan qosa, bosqyndardyń quqyqtyq máselesi túbegeıli sheshilmeı, úkimet olardy jumysqa ornalastyra almaıdy. Sondyqtan olardy «asyraýǵa» týra keledi. Máselen, ótken jyly Talıban shabýyly kezinde Ulybrıtanııa myńdaǵan aýǵandyqtardy qutqaryp, olardy elderine panalatýdan basqa amaly bolmady, qonaqúılerge ornalastyrdy, shyǵyn kólemi odan saıyn artqanyn aıtyp, budan keıin bılik bir sheshim shyǵaratynyn málimdegen edi.
Ulybrıtanııa Parlamentiniń múshesi Tom Pýrsglov «Rýandaǵa tóleıtin aqshamyz da dál eldegi shyǵyn kólemindeı, alaıda mıgranttardyń sol elge turaqtaý múmkindigin eskersek, biraz qarjy únemdeımiz», dedi. «Bılik ótken aptadaǵy reıstiń baǵasyn aıtýdan bas tartty», deıdi sarapshylar. Alaıda derekterge súıensek, 2020 jyly mıgranttardy charterlik reıspen Ulybrıtanııadan shyǵarý bir adamǵa 13 000 fýnt sterlıngten jumsalǵan.
Rýandadaǵy bosqyndar jaǵdaıy qandaı?
Rýanda bıliginiń habarlaýyna qaraǵanda, olar Rýanda astanasy Kıgalı mańyndaǵy qarapaıym jataqhanalardy brıtandyq mıgranttardy qabyldaýǵa beıimdegen. Rýanda úkimeti 1000 bosqyndy qabyldaýǵa daıyn ekenin aıtady, biraq «jataqhanada odan da kóp oryn bar», deıdi. Al Birikken Ulttar Uıymynyń bosqyndar isi jónindegi agenttigi eldiń Ulybrıtanııadan kelgenderge tolyqtaı jaǵdaı jasaı almaıdy dep alańdap otyr, óıtkeni «Rýandada mıgranttar máselesimen aınalysatyn zańgerler, sot qyzmetkerleri jáne aýdarmashylar tym az», deıdi agenttik ókilderi. Degenmen Úkimet ókili Iolanda Makolo: «Biz Rýandanyń qonaqjaı jer bolǵanyn qalaımyz jáne mıgranttarǵa qamqorlyq jasalyp, olardyń turaqty qonystanýyna barlyq jaǵdaı jasalý qajet», deıdi.
Rýandada qazirdiń ózinde basqa Afrıka elderinen, sonyń ishinde kórshiles Býrýndı men Kongo Demokratııalyq Respýblıkasynan 150 myńǵa jýyq bosqyn turyp jatyr. Munda Lıvııa arqyly Jerorta teńizimen Eýropaǵa ótýge tyrysqan mıgranttar da bar. Bosqyndar birqatary aýylsharýashylyq sektorynda jumysshy jáne úı kútýshileri bolyp jumys isteıdi. Bosqyndar Úkimetten aıyna shamamen 35 fýnt sterlıng kólemindegi járdemaqy alady.
Nelikten Rýanda ózge elderden kelgen bosqyndarǵa qushaq ashyp otyr? О́ıtkeni elde 1994 jyldan beri jalǵasqan genosıd «soǵysynda» 800 myń adam qaza taýyp, el qańyrap qalǵan. Sodan beri demografııa óspeı, mıgranttardyń sanynyń esebinen damýdy kózdep otyr. Qazir eldegi 13 mıllıon adamnyń 70 paıyzy fermerler, alaıda jergilikti bılik olardyń ónimderi óz otbasynan aýyspaıtynyn aıtady.
Bosqyndardy Rýandaǵa jiberý sheshimin Ulybrıtanııa úkimeti alǵash ret 14 sáýirde jarııalady. Statıstıkalyq málimetter boıynsha, Ulybrıtanııaǵa 18 sáýir men 5 maýsym aralyǵynda 3 599 pana izdeýshi shaǵyn qaıyqtarmen kelgen. Bul 2021 jyldyń sáýir-maýsym aılary aralyǵynda kelgen 4 554 adamnan az bolsa da, sarapshylar «sáýirden maýsymǵa deıingi barlyq kezeńdegi derekter qoljetimdi bolǵan kezde olardyń sany artýy múmkin», dep boljap otyr. 2021 jyly barlyǵy 28 526 adam shaǵyn qaıyqtarmen Ulybrıtanııa shekarasyn kesip ótken. Shekara áskerleriniń kásipodaq uıymy ókilderiniń aıtýynsha, bıylǵy jalpy kórsetkishi ótken jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary bolmaq. 2021 jyly kelgenderdiń 75%-yn 18 ben 39 jas aralyǵyndaǵy er adamdar quraǵan. 5%-ǵa jýyǵy 40 jastan asqan erler, 7%-y 18 jastan asqan áıelder, 12%-y 18 jasqa deıingi balalar (olardyń tórtten úsh bóligi erler) bolǵan. Buǵan deıin kelgenderdiń basym kópshiligin ırandyqtar quraǵan, 2018 jyly 80% jáne 2019 jyly 66%. Al «sońǵy kezderi shekaradan ótetinder túrli ult ókilderin qurap otyr», deıdi Shekara áskerleriniń kásipodaq uıymy ókilderi. Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly shaǵyn qaıyqpen kelgenderdiń 30%-y Iran, 21%-y Irak, 11%-y Erıtreıa jáne 9%-y Sırııa azamattary.
Ýkraındyqtardyń taǵdyry ne bolmaq?
Independent basylymy jarııalaǵandaı, Ýkraınadan Irlandııa arqyly Ulybrıtanııaǵa keletin qujattary joq adamdar Rýandaǵa deportasııalanýy múmkin. Ulybrıtanııanyń ishki ister mınıstrligi bul aqparatty joqqa shyǵarmaıdy. Al jaqynda Irlandııa qaqtyǵystardan qashqan bosqyndarǵa qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastady. Ulybrıtanııa bolsa olardyń mundaı «izgi nıetine» rıza bolmady, óıtkeni bul elde qylmystyq quqyq buzýshylyqtar kórsetkishin arttyrýy ábden múmkin dep sanaıdy bılik. Sarapshylar «Rýandaǵa ketken bosqyndar bolashaqta Ulybrıtanııadan baspana alý quqyǵynan avtomatty túrde aıyrylady, óıtkeni olardyń ómirine endi qaýip tónbeıdi», deıdi.
Ulybrıtanııa ýkraındarǵa qoldan kelgen kómekti kórsetetinin buǵan deıin birneshe ret aıtqan. Sondaı-aq Pýrsglov parlamenttik tyńdaý kezinde ýkraındyq bosqyndarǵa kómektesetin arnaıy baǵdarlamalardyń bar ekenin eske salyp, «ýkraındyqtardyń Ulybrıtanııaǵa jetýi úshin shaǵyn qaıyqqa minip, bopsalaýshylarǵa aqsha tóleýine eshqandaı sebep joq» dep atap ótti. «Adamdar qoljetimdi qaýipsiz jáne zańdy joldardy paıdalanýy kerek. Biz árbir jaǵdaıdy jeke-jeke qarastyramyz, biraq adamdar Ýkraınadan keletin bolsa, qaýipsiz jáne zańdy joldardy paıdalanýy kerek», dedi mınıstr. Osylaısha, Ulybrıtanııa úkimeti elge kelgen ýkraındyqtardyń taǵdyry qalaı bolatynyn naqty aıtpaı otyr. Daýnıng-strıttiń habarlaýynsha, úkimet qurǵan shemanyń alǵashqy birneshe jylynda myńdaǵan zańsyz mıgranttar Afrıkaǵa qonystanady dedi.
Alaıda sarapshylar «zańsyz ımmıgranttar» qalaı esepteledi degen suraqqa brıtandyq sheneýnikter jaýap bere almaı otyr», deıdi. Mysaly, Ulybrıtanııa depýtaty Tom Pýrsglov sheshimder naqty jaǵdaılarǵa baılanysty bolatynyn aıtady. Al saıasattanýshy Iýrıı Kot «Abzas» aqparattyq portalyna bergen suhbatynda: «Brıtandyqtar nelikten Rýanda halqy men Ýkraına halqynyń taǵdyryn sheshedi, halyq olardan surady ma?! Bul tikeleı fashızm áreketi, násildik artyqshylyqpen basqalar úshin sheshim qabyldap, adamdardy bólip otyr. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde fashıster jastarymyzdy tutqynǵa aıdaǵan joq pa? Ulybrıtanııanyń bul áreketin sol kezdegi jaǵdaıǵa uqsatyp otyrmyn», dedi.
