Qazaqtyń qataryn qalyńdatar qutty qadam

Gazetimizdiń osy aptadaǵy sársenbi kúngi sanynda «Oralmandar úshin azamattyq alý merzimi qysqarady» atty  taqyryppen materıal berilip, ondaǵy Úkimet uıǵarymy sheteldegi qandastarymyz úshin ońtaıly sheshim bolǵanyn jarııalap, súıinshi suraǵan bolatynbyz.  Premer-Mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdiqalyqova basshylyq etken Ortalyq kommýnıkasııa­lar qyzmetindegi brıfıngte Úkimet otyrysynda qaralǵan máselelerdiń erekshe mańyzdysy kóshi-qon týraly bolǵany baıan etildi. Sodan soń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova kóshi-qon zańyn jetildirý kózdelýde ekenin aıta kelip, elimizde oralmandar úshin azamattyq alý merzimi bir jylǵa deıin qysqartylady dedi. Mınıstrdiń aıtýynsha, osyǵan deıin shetelden kelgen qandastarymyz aldynda biraz qıyndyqtar bar bolatyn. Endi jaǵdaı jaqsy jaqqa qaraı ózgermek. Elbasynyń nazarynda bolǵan osy máseleniń ońdy sheshimi oralmandardy qýanyshqa bóleýde.

Kósh kóbeıedi

Elimizdiń Táýelsizdik alýynyń nátıjesinde júzege asyrǵan eń basty ıgilikti isterimizdiń biri – álemniń ár túkpirinde shashyrap júrgen qandastarymyzben mádenı-rýhanı, oqý-bilim salasynda tyǵyz baılanys ornatyp, olardyń atajurtqa oralýyna barlyq qajetti jaǵdaı jasaýymyz boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev táýelsiz memleketimizdiń tizgi­nin qolyna alǵan alǵashqy kún­nen bastap bul máselege aı­ryqsha nazar aýdardy. Syrt jerlerden etnıkalyq qazaqtardyń kóptep kóship kelýi Qazaqstanǵa úlken demeý boldy. Iаǵnı oralmandardyń esebinen ekonomıkamyzdyń túrli salalarynda, ásirese, shaǵyn jáne orta kásipkerlikte, aýyl sharýashylyǵynda istiń kózin taýyp, aıanbaı jumys isteıtin azamattar áldeqaıda kóbeıdi. Al ana tilimizdiń, basqa da ulttyq bolmysymyzdyń qaıta jańǵyrýyna oralmandardyń qosqan úlesi tipten mol. О́kinishke qaraı, sońǵy kezde oralman aǵaıyndardyń elimizdiń ósip-órkendeýine tıgizgen osyndaı oń yqpalyn joqqa shyǵarýǵa tyrysatyn ushqary pikirler men qate uǵym-túsinikter jıi baıqalyp qalyp júr. Degenmen, mun­daı ústirt pikirler shetel qazaqtarynyń atajurtqa oralýy­na aıtarlyqtaı kedergi jasap, túrli qıyndyqtar týdyrdy. Naqtyraq aıtqanda, sońǵy ýaqytta atajurtqa kelgen aǵaıyn­dardyń turaqty tirkelýine, oralman mártebesine qol jetkizip, azamattyq alýyna qatysty biraz máseleler qıyndatyldy. Sondaı-aq, Qazaqstan Úki­metiniń 20 naýryzdaǵy 2014 jylǵy №248 qaýlysy boıynsha oralmandardy ornalastyrý elimizdiń 7 oblysymen ǵana shektelip, ózge óńirlerge kelgen aǵaıyndarǵa oralman mártebesin múldem bermeý máselesi kún tártibine qoıyldy. Bul rette, ásirese, oralmandarǵa azamattyqty Qazaqstanǵa kelgennen keıin 4 jyldan keıin ǵana berý kerek degen tártip atajurtqa oralǵan aǵaıyndardy barynsha tuıyqqa tiredi. Eger osy aıtylǵan ereje-tártiptiń bári júzege asatyn bolsa syrt jerlerdegi aǵaıyndardyń atajurtqa oralýy múldem azaıyp, toqtalýy da ábden múmkin edi. Soǵan oraı, bul jaǵdaılar jurtshylyqtyń arasynda kádimgideı alańdaýshylyq týǵyzdy. Etnostyq kóshi-qon máselesin qaıta qarap, oralmandardyń atajurtqa kelýin barynsha jeńildetý qajet degen usynys-tilekter barlyq jerde jıi aıtyla bastady. Etnostyq kóshi-qonǵa qa­tys­ty mundaı mańyzdy máse­leni kóterýge Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵy da óziniń aı­tar­lyqtaı úlesin qosty. Árıne, kóshi-qon ju­mystaryn júrgizý, negi­zinen, memlekettik meke­me­ler­diń mindeti ekendigi bar­sha­ǵa málim. Áıtse de, bul ju­mys­tan Qaýym­­dastyq ta shet qa­la almaıdy. Bul rette, biz eń aldymen alys­taǵy aǵaıyn­darymyzdyń atajurt – Qazaq­stanmen baıla­nys jasaý, barys-kelis jónindegi ótinish-tilekterin tıisti oryn­darǵa der kezinde jetkizip otyrýǵa aı­ryqsha kóńil bólip otyrmyz. Parlament Májilisiniń Áleý­­mettik-mádenı damý komı­tetine sheteldegi qandastardyń ata­jurtqa oralýynyń joldary men múmkindikterin barynsha keńeıtip, bul jónindegi ereje-talaptardy barynsha jeńildetip, qaıta daıyndaý kerek ekendigi jóninde naqty usynys ta jasadyq. Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń quramynan qaıta qurylǵan Kóshi-qon komıtetine etnıkalyq kóshi-qonnyń ózekti máseleleri men olardy rettep, bir júıege túsirýdiń joldary jónindegi usynys-pikirlerimizdi de arnaıy joldadyq. Etnostyq kóshi-qonǵa baılanysty búkil jurtshylyq bolyp jan-jaqty kótergen máseleler, mine, búgingi tańda óz nátıjesin berip otyr. Iаǵnı kúni keshe ǵana Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova aldaǵy ýaqytta oralmandarǵa azamattyq berýdiń joly bu­ryn­ǵydan áldeqaıda jeńildetilip, bir jyl ishinde sheshiletinin ja­rııa etti. Sondaı-aq, jańa ereje boıynsha, oralmandardy ornalastyrýda eshqandaı shekteý bolmaıdy, alystan kelgen aǵaıyndar atajurttyń qaı óńirge qonystanamyn dese de óz erikterinde. Oralmandarǵa túrli járdemaqy, baspana berý jóninde de jeńildikter qaras­tyrylady. Árıne, bul saladaǵy máse­le­lerdiń bári osymen birden tolyq sheshilip ketedi deýge áli de erte ekendigi de anyq. Alystaǵy aǵaıyndardyń ata­jurtqa jappaı bet burýyn bir júıege túsirýde álde de oılandyratyn máseleler barshylyq. Bul rette qazir «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń jańa jobasy daıyndalyp jatqanyn da aıta ketkimiz keledi. Oralmandardyń áli de she­shimin tappaǵan máseleleri osy jańa zańmen birjolata rettelip naqty sheshilýge tıis. Bul jańalyqtardyń bári sheteldegi san mıllıon qan­das­tarymyzdyń atajurtqa degen yqylasyn burynǵydan da arttyra túsetini anyq. Iаǵ­nı aldaǵy ýaqytta oralman­dar kóshi qaıta kóbeıip, ata­jurtqa qonys aýdaratyn aǵaıyndardyń sany áldeqaıda arta túsedi dep senemiz. Eń bastysy, barsha halyq mundaı mańyzdy máseleniń Elbasynyń tikeleı qadaǵalaýymen, qamqorlyǵymen sheshilgenin biledi de, baǵalaıdy da. Qazaq kóshiniń toqtamaýyn qamtamasyz etken osy qutty qadam úshin aıtar alǵysymyz sheksiz! Talǵat MAMAShEV, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóralqa tóraǵasynyń birinshi orynbasary. _____________________________  

Úmitimizdi oıatty

Qaı qoǵamda bolmasyn kóp­shilik pikirimen sanasý teris nátıjege ákelmesi anyq. Jurt­shylyq aýzynda kóp aıtylǵan, kóp talqylanǵan jaıttardyń ishin­de ábden tolǵaǵy kelgen, pisýi jetken máseleler az emes. Eli­miz Táýelsizdik alǵaly jurtshy­lyq aýzynda kóp áńgime bolǵan sol jaǵdaılardyń biri de bire­geıi – kóshi-qon men oralman aǵaıyndar máselesi bolyp kele jat­qandyǵy talas týdyrmaıdy. Úkimettiń kezekti otyrysynan soń Astanadaǵy Ortalyq kom­mý­nıkasııalar qyzmetinde ótki­zil­gen brıfıngte Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstri Ta­mara Dúısenovanyń kóshi-qon máselesine baılanysty jasa­ǵan habarlamasy kóńilderge jy­lylyq ákeldi. Kóshi-qon men oralman aǵaıyndardyń jaı-kúıi tóńiregindegi eń bir ózekti ister týraly sóz qozǵalýy bizdi qýantty. Azamattyq alýdyń 4 jylǵa sozylýy, belgili bir aımaqtarǵa ǵana qonystaný jónindegi talaptar elge kóshý nıeti bar aǵaıyndardyń arasynda birshama renish týdyryp júrgendigi jasyryn emes-ti. Aldaǵy jyldan bastap bul qıyndyqtyń oń sheshim taba bastaıtyndyǵy men sııaqty atajurtqa úmitpen kóz tigip otyrǵandardyń bárine jaǵymdy áser etkeni daýsyz. Azamattyq alý bir jylǵa deıin qysqaryp, qonystaný erkindigi qaıta qalpyna keltirilmek eken. Basqa memleketterdegi qandas­tarymyzdyń qalaı oılaıtynyn qaıdam, dál qazir bizdiń Qytaı elindegi qazaqtardyń arasynda tarıhı Otanyna qonystanýdy qalaıtyndar qatary mol. Jumys ornyn ıemdený, birshama táýir jalaqy men zeınetaqy alý jaǵynan Qytaı qazaqtary qıyndyq kórip otyrǵan joq. Alaıda, bolashaq urpaq taǵdyry kópshiligimizdi alańdatýda. Ana tilin saqtaý, qazaqy urpaq tárbıeleý qıyn bolyp barady. Osyny oılaǵanda táýe­kel etip, atajurtqa kóship-aq ket­kiń keledi. Aýa raıy, jer jaǵ­daıy bizdiń Qulja aımaǵyna keliń­kireıtin óńirlerdiń oralmandar úshin jabyqtyǵy qınaıtyn. Qazaqstannyń kez kelgen jerine qonystanýǵa múmkindik bar kezeńde, erterekte kósh­pegenime ókinip júrgen jaıym bar-dy. El jaqtan jańalyq kútip eleń­dep júrgen shaǵymda, sońǵy jetken ja­ǵymdy aqparatqa óz basym shyn qýandym. Oralmandardyń azamattyq alý mer­zimin, qonystaný eriktiligin bu­rynǵy qalpyna keltirý, bul rettegi kóshi-qon zańnamalaryna ózgerister engizý týraly osy kezge deıin kóp aıtylyp kelgenimen nátıje az edi. Kópshilik pikiri jerde qalmaı, naq­ty sheshim taba bastaǵandyǵy keý­dem­degi jaqsy úmitimdi qaıta oıatty. Násipbaı JANTÚGEL, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Qulja qalasy. ____________  

Qýanyshymyzda shek joq

Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev táýel­sizdiktiń kók týyn jelbiretkennen bas­tap, qazaqtyń qazynaly baılyǵy qazaq ekenin alǵa ustap, dúrkiretip Dúnıejúzi qazaqtarynyń basyn qosyp, 1992 jyly Almatyda alǵash­qy  Quryltaı ótkizip, álemdegi qazaq­tar­dyń jalǵyz Otany – Qazaqstan dep, bar  qazaqty elge shaqyrǵany bar­shaǵa aıan. Sol kúnnen bastap, taǵdyrdyń tál­ke­gimen tarydaı shashyraǵan qazaq­tar elge qaıta bastady. Áli kúnge to­lastar emes. Mine, azamattyqty bir jyl­dyń ishin­de beretin bolyp, oral­man­dar kele­tin aımaqqa shekteý qoı­maı, qa­laǵan aımaqqa baryp oralman már­te­besin alatyn bolǵanyn teledıdar­dan  estigen, gazetten oqyǵan oralmandar alǵystaryn aıtyp, rızashylyqtaryn úkimetke bildirip jatyr. Aqtóbe oblysynyń oralmandardy qabyldaıtyn aımaqqa kirgeni zań­dy. Sebebi, ekonomıkasy damyǵan, ın­fra­qurylymy myqty 4 qalanyń biri. Jaqyn jyldarda qala turǵynyn mıllıonǵa jetkizemiz dep otyrǵan Aq­tóbe oblysynda oralmandardyń úlesi mol bolmaq. Bul qýanyshty habardy estigen Qara­qalpaqstandaǵy aǵaıyndar toılap jatqanyn aıtyp qońyraý shalyp jatyr. Sebebi ata-babalarynyń jeri Aqtóbe bolǵandyqtan olardyń toılaıtyn reti bar. Shette júr­gen qandastarymyzdyń Otany Qazaq­stan bolǵandyqtan, olardyń da qýany­shynda shek joq shyǵar. Elbasy bastaǵan kósh, árıne, toq­taýǵa tıisti emes. Qazaq eliniń keń baı­taq jeri qazaqqa tolsyn. Oral­man­darǵa ońtaılanǵan oń sheshim ońdy bolyp, uzaǵynan bolsyn, aǵaıyn. Bazarbaı IMAN,              Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Aqtóbe oblystyq fılıaly jetekshisi. ________________________________  

Jelken qaıta jelbiredi

Qazaqtyń taǵdyry Qazaqstandy eshqashan beıjaı qaldyrǵan joq. Al 1991 jyly óz táýelsizdigin jarııalap, memlekettigin qaıta qalpyna keltirgen soń Elbasy sheteldegi barsha qazaqqa úndeý joldady. Onda qandastarǵa atajurtqa oralyp, egemen eldiń irgesin bekitip, shańyraǵynyń ýyǵyn kóterýge óz úlesin qosýǵa shaqyrdy. 20 jyldan astam ýaqyttan beri jalǵasyp kele jatqan bul kóshke árkim shama-sharqyna qaraı biri erte, biri kesh ilesti. Olarmen baılanysta bolyp, elden habar alyp otyrǵan soń mundaǵy jaǵdaıdan bárimiz de qulaǵdar bolyp otyrdyq. Sondaı-aq, birimiz qyzmetke turǵan mekemeniń talabyna sáıkes, ekinshimiz otbasymyzdaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty bógelýge májbúr boldyq. Azamattyq birden berilmeıtin bolǵan soń, otbasymyzdaǵy bala-shaǵanyń erteńgi kúnine alańdaǵan biraz jurttyń boıynda úmit pen kúdik qatar boı kórsete bastaǵan bolatyn. Endi Qazaqstannan jetken sońǵy qýanyshty jańalyqtar bizdiń bul kúdigimizdi qaıta tarqatyp, atajurtqa oralsaq degen úmitimizdiń jelkenin qaıta jelbiretkendeı boldy. Bizdi ásirese, qonystanatyn jerdi ózimizdiń tańdaýymyzǵa múmkindik berilýi qýantyp otyr. О́ıtkeni, Qazaqstanǵa erterek kelip, ózi qonys tepken aımaqqa beıimdelip úlgergen aǵaıyn-týystyń ortasyna kelý biz úshin de qolaıly bolary kúmánsiz. Sondaı-aq, azamattyqqa 1 jyldyń ishinde qol jetkizetin bolsaq – jumysqa ornalasýǵa, balalarymyzdy mektepke berýge, emhanaǵa qaralýǵa jáne basqa tirshilik jaǵdaılarymyzdy bir jolǵa qoıýǵa birshama múmkindikter bereri anyq. О́z basym, Qazaq Úkimetiniń kóshi-qondaǵy ózgeristerdi qaıta qarap, syrttaǵy aǵaıynǵa aýyrtpashylyq túsirmeý úshin ondaǵy talaptardy jeńildetýin – der kezinde qabyldanǵan oń sheshim boldy dep sanaımyn. Bul qazaqtyń qazaqqa degen baýyrmaldyǵyn dáleldep, Qazaq eliniń álemniń tórt qıyrynda tarydaı shashylǵan óz qandastaryn bir týdyń astyna jınaý maqsatynan eshqashan aınymaıtynyn pash etkendeı boldy. Fazyl TOPLY, Túrkııadaǵy qazaq-túrik qorynyń dırektory.