Konferensııaǵa Ortalyq Azııa elderiniń prezıdent janyndaǵy strategııalyq zertteýler ınstıtýttary, sondaı-aq ózekti máseleler boıynsha aınalysatyn aımaq elderiniń sarapshylary jınaldy. Germanııanyń Konrad Adenaýer atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń qoldaýymen ótkizilgen is-sharaǵa qatysýshylar damýdyń syrtqy jáne aımaqishilik faktorlaryn erekshe atap ótti.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erkin Tuqymovtyń aıtýynsha, qazir álemde geosaıası jaǵdaı qarqyndy ózgerip, bul Ortalyq Azııa elderiniń syrtqy ekonomıkalyq baılanystaryna tikeleı áser etýde. Osy oraıda ol jahandyq problemalardy sheshý úshin birlesip sheshim qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
«Halyqaralyq valıýta qorynyń derekterine sáıkes, Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııa elderindegi ortasha temperatýra 1,5 C ósti. Bul jahandyq ósimnen 0,7 C eki ese joǵary. Ortalyq Azııa aýmaǵynyń 60 paıyzdan astamy jaýyn-shashynsyz qurǵaq klımatqa ıe ekenin eskere otyryp, temperatýranyń joǵarylaýy sýdyń býlanýyna ákelip, qurǵaqshylyq qaýpin arttyrady. Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq damý men qorshaǵan ortany saqtaý arasyndaǵy teńgerimdi ustap turýdyń shoǵyrlandyrylǵan sheshimderi úshin óńirlik platforma qurǵan oryndy. Sý problemasy «sýdy únemdeýdi» Ortalyq Azııa memleketteri saıasatynyń aıqyndaýshy qaǵıdaty retinde qabyldaýy múmkin. Munyń barlyǵy baıypty zerdeleý qajettiligin ózektendire túsedi», dedi E.Tuqymov.
Búginde Ortalyq Azııa elderi úshin geosaıası jáne geoekonomıkalyq syn-qaterler asa ózekti bolyp otyr. Sarapshylar halyqaralyq terrorızm qaýip-qateri, kóshi-qon jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtady.
«Aýǵanstandaǵy jaǵdaı óte turaqsyz bolyp tur. El gýmanıtarlyq apat pen ekonomıkalyq kollaps sheginde ómir súrip jatyr. Shamamen 19,7 mıllıon adam, halyqtyń jartysyna jýyǵy ashtyqtan zardap shegýde. BUU esepteýi boıynsha, bul daǵdarystan shyǵý úshin shamamen 4,4 mıllıard dollar qajet. Al, sáýir aıynda Eýropa men Ortalyq Azııa óńirindegi ınflıasııanyń ortasha kórsetkishi 12%-dan asty. Bul 2008 jyldan bergi búkil kezeńdegi ınflıasııanyń eń joǵary deńgeıi. Afrıka halqynyń da jaǵdaıy máz emes. Eldi jıhad ıdeıasyn kókseıtin terrorıstik toptar jaılap jatyr. Máselen, terrorızmnen Býrkıno-Fasoda – 732, Somalıde – 599, Nıgerde – 588, Malıde 574 adam qaza tapqan», dedi Erkin Tuqymov Aýǵanstan men Afrıkadaǵy halyqtyń jaǵdaıyn saralap.
Al, Qyrǵyzstannyń Ulttyq strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Rýstam Asızbaevtyń pikirinshe, álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýy bolashaqta Ortalyq Azııa elderine zııanyn tıgizýi múmkin. «Búgingi tańda Ortalyq Azııa elderiniń ortaq kún tártibinde birinshi kezekte óz qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi tur. Sondaı-aq Ortalyq Azııanyń barlyq elderi úshin azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri óte ózekti. Ony biz tek birlesken kúsh-jigermen ǵana sheshe alamyz. Tranzıttik baǵyttardy ártaraptandyrý máselesi de óte ótkir. Ortalyq Azııa elderine qarsy qaıtalama sanksııalardy engizý yqtımaldylyǵy ekonomıkalyq daǵdarysqa ákelýi múmkin», dedi R.Asızbaev. Sonymen qatar ol Aýǵanstannyń máselesin sóz etti. «Aýǵanstandy talıbandar basqarǵannan beri halyqtyń jaǵdaıy nasharlady. AQSh osy jyly áskerlerin elden shyǵaryp, ondaǵy problemany Ortalyq Azııa elderine qaldyryp ketti. Olar bizdiń gýmanıtarlyq kómegimizge muqtaj. Qyrǵyz eli mundaı kómekti kórsetip keldi, kórsete beredi de», dedi sarapshy.
Al О́zbekstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq jáne aımaqaralyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Bobýr Ýsmanov ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári keńeıtý qajet dep sanaıdy. «Ekonomıkalarymyzdyń básekelestik artyqshylyqtaryn, olardyń birin-biri tolyqtyrýyn paıdalana otyryp, sonymen qatar ekonomıkalyq ósimniń draıveri bolyp tabylatyn ónerkásiptik kooperasııa jobalaryn keshendi damytý qajet. Osy maqsatta biz halyqaralyq jáne óńirlik saýda, logıstıkalyq jáne ındýstrııalyq jobalardy damytý tájirıbesin jalǵastyrýdy usynamyz», dedi B.Ýsmanov. Sondaı-aq, Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory Anvar Nasırov ózara is-qımyl aıasyn keńeıtýdiń ózektiligin atap ótti. «Yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn, ásirese ekonomıkany jedeldetilgen sıfrlandyrý jáne jasyl ósimniń basymdyǵyn eskere otyryp ilgeriletý óte mańyzdy. Kólik-kommýnıkasııanyń ózara baılanysyn damytýǵa da kóńil bólý qajet. Biz barlyǵymyz muhıttarǵa tikeleı shyǵý jolynyń bolmaýyna baılanysty qıyndyqtardy bastan keshirip otyrmyz. Sondyqtan kedergilerdi alyp tastaý jáne ózara jeńildikter men preferensııalar berý óte mańyzdy», dedi ol.
BUU Bas hatshysynyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili, BUU Ortalyq Azııadaǵy preventıvti dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Natalıa German: «Búginde álem barǵan saıyn polıarızasııalanyp keledi jáne bul úrdis Ortalyq Azııa óńirin de aınalyp ótpedi. Terrorıstik jáne ekstremıstik árekettiń geosaıası múddelerinen bastap, klımattyń ózgerýine deıingi syrtqy faktorlar áser etýde. Mundaı jaǵdaıda aımaqtyq ózara is-qımyl men yntymaqtastyq Ortalyq Azııa aldynda turǵan syn-qaterlerdi jeńildetý úshin sheshýshi mánge ıe», dep atap ótti beıne úndeýinde.
Konferensııa barysynda Orta Azııa elderi qaýipsizdikti nyǵaıtý maqsatynda yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa ýádelesti.
