Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qundylyqtarǵa súıene otyryp, adam ózimen bir baǵytta qozǵalatyn rýhtas adamdaryn taba alady. Osy qundylyqtarynyń biri retinde adaldyqty tańdasa, onda onyń ortasy men ómiri tek adaldyqqa sáıkes qurylýy kerek. Iаǵnı ádet-ǵuryptyq, Konstıtýsııa men adamdardyń moraldyq-etıkalyq normalaryna sáıkes kelýge tıis. Áıtpese, adam únemi yńǵaısyzdyqty sezinedi. Eger adam qundylyqtarǵa qaıshy áreket etse nemese ony túrlendirýden bas tartsa, onyń energııa arnalary jabylyp qalady. Mundaı jaǵdaıda onyń júıkesi juqaryp, aýrýǵa shaldyǵyp, baqytqa jete almaıdy. Adamnyń oı-óris deńgeıi ósken saıyn, onyń jaýapkershiligi de arta túsedi. Sondyqtan ol qýatyn qundylyqtary ózine uqsaıtyn adamdardy óz ómiri men ortasyna tartyp, olarmen qarym-qatynas ornatýǵa jumsaǵany abzal. Osylaısha, solardan qoldaý taýyp, ósýge, damýǵa múmkindik týady. Adaldyq transformasııaǵa aparatyn jol retinde dúnıeni bólýden góri, onyń tutastyqqa kóshýine jáne adamnyń boıyndaǵy jaǵymdy resýrstardy qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Osy úrdis, ymyrashyldyq pen adamdardyń nadan qalaýlarynyń basymdyqqa ıe bolýy qoǵamdy tyǵyryqqa tireri anyq. Adaldyq erte me, kesh pe adam qundylyqtarynyń arasynan óz orynyn alady. О́ıtkeni adaldyq ózi aldansa da, ózi eshkimdi aldamaıdy. Mundaıda oıly adamnyń ómiri máńgilik maıdanǵa aınalyp, ashy jáne ajarsyz shyndyqty «betke aıtqannyń zári joq» dep aıtyp, osy ustanym kúsh ala bastaıdy. Biraq ashyq aıtý – anyq aıtý bolǵanymen, aqıqatty aıtý emes ekenin de eskergen durys. Adaldyq jáne ádildik júrgen jerde erkin oı men aqyl kerek. Endeshe, ádildik – ol týrany qısyq burmaý jáne taza eńbekpen kún kórý degen sóz. Ony moıyndaý – adal kisiniń isi. Ádildik – kóptiń múddesi. Basqasha bolǵan jaǵdaıda jurt azyp, durystyq-burystyqty bilmeı el ishi bereke-birlikten aırylady. Sondyqtan tazalyq tazalyqqa shaqyratynyn umytpaǵan jón. Sonda ǵana adaldyq, ádildik jáne aqıqat jalǵandy jeńedi. О́ıtkeni rýh – taza aqyl, al ádet-ǵuryp pen halyqtyq dástúrli qundylyqtarymyz eldiktiń uıtqysy jáne asyl murasy. Aqıqatty aqyldy kózdermen ǵana kórýge bolady. Endeshe, Memleket basshysy Q.Toqaev únemi aıtyp júrgen kúıregen rýhty qaıta kóterý qazirgi tańdaǵy basty maqsat. Adaldyqsyz qoǵamdy jańǵyrtý, kisini «uıqydan oıatý» múmkin emes. Adaldyqsyz ózińdi-óziń tanyp, bile almaısyń. Onsyz ózińniń menmendigiń men tákapparlyǵyńdy jeńý de múmkin emes.
Adal bolǵyń kelse, arammen birge bolma. Mundaılardan ara-jikti aıyryp, birjolata bóliný arqyly ómirdiń tutastyǵyn qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Bul qoǵamdy saýyqtyrady. Sonda ǵana azamat óziniń bolmysyndaǵy barlyq qasıetterin tolyqqandy qabyldaý arqyly ǵana álemniń tutastyǵyn taba alady. О́ıtkeni ol onyń quramdas bir bóligi retinde ǵalamdyq nıetpen úılesimdi bolady. Osyny durys túsiný adamnyń bilimin keńeıtedi. Basqasha bolǵan jaǵdaıda qoǵamnyń damýy baıaýlap, birtindep quldyrap, toqyraýǵa ushyraıdy.
Mundaıda jaqsy densaýlyq, kirshiksiz taza qarym-qatynas, basqalardyń taǵdyryn jaqsartýǵa úles qosýǵa degen qulshynys pen tynyshtalǵan aqyl nemese ishki tepe-teńdik qajet-aq. Sonda adam ómirlik jaraqattarynan aryla bastaıdy. Sonymen birge adam ózin osy álemniń bir bóligi retinde sezinedi. Shyǵarmashylyq paıda bolyp, ǵalamdyq, jalpyǵa ortaq nıet pen úılesimdiliktiń belgileri kórine bastaıdy. Bul qoǵamda meıirimdilik pen súıispenshiliktiń, zaıyrlylyq nıettiń, mahabbattyń taraýyna jol ashady.
Adam ne jasasa da ádemilep istep, ony túsinýi jáne qabyldaýy shart. Buǵan nıettiń kúshi men ǵalamdyq sananyń keńeıýi kómektesedi. Sol sııaqty osy maqsattardy iske asyrýdyń óziniń belgili bir quraldary bolady. Eń aldymen, adam aldyna maqsat qoıǵanda «men qalaımyn» dep oılaýdyń ornyna, «men jasaımyn nemese istep jatyrmyn» degeni durys. Bul nıettiń artynda men qajet nárseni jasaımyn degendi kórsetetin is-áreket pen naqty qımyl nemese úderistiń turǵany durys. Jáne onyń nátıjesinen adamnyń kóńili rahat alýy kerek. Iаǵnı nátıjege qııalda emes, naqty áreket jasaý barysynda qol jetkizgenniń mańyzy óte zor. Maqsatyn elestetken kezde kóp adam qııalǵa berilip ketip, sonda otyryp qalyp, áreket ete almaıdy. Olardyń ómir týraly ıdeıalary shyndyqpen baılanysty bolmaı shyǵady. Sondyqtan bularda tolyq qanaǵattaný sezimi de bolmaıdy. Qııaldyń «jumys istemeýiniń» sebebi adamdardyń shekten tys rasıonaldy oılaýynda jatyr.
Eger jerdegi tirshilikti joqqa shyǵarsaq, onda jer betinde nıetpen baılanys buzylyp, maqsatqa qol jetkizý múmkin bolmaı qalady. Buǵan adamnyń jumys isteýdiń ornyna rasıonaldy oılaýy men ómirdi teriske shyǵarýy kedergi jasaıdy. Demek «utymdy» oılaý, ashý jáne ótkenge ókinishpen qarap jaltaqtaı berý ómirdi teriske shyǵarýǵa ákelip soǵady. Endeshe, tabysqa jetý úshin adamnyń jer betinde ómir súrýge degen qulshynysy bolǵany shart. Ol ómirdi joqqa shyǵarýdyń ornyna aldyna maqsat qoıyp, ózin-ózi damytýmen aınalysýy qajet. Eń bastysy, ómirdegi bolyp jatqannyń bári nıetke baılanysty ekenin umytpaǵan jón. Nıet durys bolýy kerek. Ol adamnyń alǵa qaraı umtylysyna qozǵaý jasaıdy. Iаǵnı maqsattarymyz oryndalý úshin jalpyǵa ortaq ǵalamdyq nıet sııaqty syrtqy kilttiń bolǵany mańyzdy. Endeshe, eger biz ishki nıetimizdi syrtqy, ǵalamdyq nıetpen úılestirip, sáıkestendire otyryp, onymen qosyla alsaq, onda nıetimiz alǵa qoıǵan maqsattarymyzdy oryndaýǵa jaǵdaı týdyrady. Adam osy ǵalamdyq nıettiń onyń óziniń ón boıy arqyly ótýine ruqsat bergeni qajet. Biraq bul energııa aǵynynyń jeke sizdiki emestigin jáne onyń sizge tıesili emes ekendigin de túsingen jón. Ol adamnyń ishinde paıda bolmaıdy. Sebebi biz ǵalamdyq nıettiń bir bóligimiz. Ol bastapqy taza sanadan týyndaıdy. Alǵashqy sanada barlyǵy ońaı bolsa, al adamnyń boıyndaǵy menmendik bárin qısyndy, oılastyrylǵan etý arqyly maqsattardyń iske asýyn qıyndatyp, onyń oryndalý merzimin uzaq ýaqytqa ysyryp tastaýy múmkin. Eger biz ǵalamdyq nıettiń kúshimen jumys istegimiz kelse, onda onymen ózimizdi teńestirýimiz kerek.
О́mirdegi maqsattardyń oryndalýy adamnyń ózin ózi júzege asyrýy máselesimen baılanysty. О́zin ózi damytý danalyq núktelerdi belsendirip, bilimniń kókjıegin keńeıtedi, sóıtip shyndyqtyń artyndaǵy shyndyqty kórýge jaǵdaı jasaıdy. Jerdiń energııasymen fızıkalyq baılanys ornyǵady. Maqsat aıqyndalyp, múmkindikter keńeıe túsedi. Al eger adamnyń ómirlik maqsaty onyń ómiriniń ortalyǵynda bolmasa, onda ol jalpyǵa ortaq nıetpen úılese almaıdy. Adamnyń ábden tıtyqtap sharshaıtyny da osydan. Sóıtip, sarqylmaıtyn energııa kózderiniń jetkiliksizdigin sezine bastaıdy. Adamnyń syrtqy faktorlarǵa táýeldiligi qıyndyqtar men kedergiler týdyrary sózsiz. О́z maqsattary men zaıyrly nıetterinen alystaı túsip, naqty is-áreketterge bara almaı, qolynan eshnárse kelmeı, sátsizdikke ushyrap, sharasyzdyqqa dýshar bolyp, qosalqy qýat izdeı bastaıdy. Ony tek ekologııalyq emes kommýnıkasııadan, ishimdik pen esirtkiden tabady. Mundaı áreketterde sapa bolmaıdy. Ol túbinde tek jaı ǵana ıllıýzııa bolyp shyǵady. Ǵalammen úılesimdi bolý úshin adam ózin-ózi tártipke keltirýi kerek. Sonda ǵana ol ómirmen úndestik kúıde bolyp, kóptegen qajetti tájirıbe jınaqtaı alady. Ol úshin atqaratyn isimizdi jaqsy kórýimiz qajet. Áıtpese, jalpyǵa ortaq nıetpen úılesip, onymen úndes bola almaımyz.
Jany tynyshtalyp, kóńili ornyna túsken kezde ǵana adam óz ómirin jaqsy kóre bastaıdy. Bul jerde basymdyqty tek ómirdi jaqsy kórýge emes, sol ómirdegi ózińdi jaqsy kórýge bergen durys. Eger adam osyny túsinbese, onda onyń boıyn mahabbat pen barlyq nárseni súıispenshilikpen jasaýdy qurdymǵa ketiretin iske aınaldyrady. Ol adamnyń jalpyǵa ortaq nıetten alys ekenin kórsetedi. О́ıtkeni mahabbat energııasy – adamǵa yntasyn basqa adamdarmen bólisýge múmkindik beretin birden-bir kúsh. Eger kisi bárin tek ózi úshin jasasa, onda ǵalamdyq aqylmen úılese almaıdy. Bul jerde egodan mańyzdyraq sananyń bar ekeni eskerilýi kerek. Ár istegen isimizden qandaı nátıje alatynymyzdy osy joǵary sana ǵana sheshedi. Olaı bolsa, bárin ózimiz úshin ǵana emes, basqalar úshin de jasaýymyz qajet. Mahabbatty únemi qolǵa qona qalatyn qus dep túsingen úlken qatelik. Mahabbat energııasy jelimdeý men biriktirýge kelmeıtin bólikterdi qosady, saqtaıdy. Kez kelgen is, nıet súıispenshilikpen oryndalsa, onyń sapasy da joǵary. Sonda bári biz oılaǵandaı sheshimin tabady.
Adamnyń tilekteriniń oryndalýyn qamtamasyz etetin jaǵdaı týdyrý úshin keıbir alǵysharttar qalyptasýy kerek. Eń aldymen, jalpyǵa ortaq nıetpen qosylýdyń kezdeısoq bolmaıtynyn jaqsylap uǵynyp alǵan durys. Osyndaı baılanys arqyly nıet aǵyny adam boıynan óte bastaǵanda naqty nátıjeler paıda bola bastaıdy. Sonda nıet kúshi kez kelgen adamǵa qol jetimdi jáne tıesili bolady. Adamnyń egosy qoǵamdaǵy ımıdjge sáıkes kelip, bárin sheshetindigi kerek bolǵanymen, onda aldamshy dúnıelerdiń kóp bolatyndyǵyn umytpaǵan jón. Onyń yǵyna múldem túsip ketpeýdiń de mańyzy zor. Mundaı adamǵa óziniń bireýden artyqshylyǵyn dáleldep, jarysqa túsýiniń de qısyny joq. Onyń ornyna adamǵa ózin ózi damytý arqyly óz ómiriniń maqsatyn túsiný baǵytynda jumys istegen, bólingen sanada qalyp qalmaǵan, oń emosııada bolǵan áldeqaıda tıimdirek.
Jaǵymdy oılar men qorshaǵan orta adam men jalpy qoǵamnyń saýyǵýyna yqpal etse, teris oılar, kerisinshe, aýrýdy qozdyrady. Sondyqtan psıhıkalyq zalalsyzdandyrý men aınalamyzdaǵy adamdarda sanaly kózqarastyń bolǵany abzal. Qoǵamdyq qatynastar týraly da osyny aıta alamyz. Mundaı dertten aýlaq bolý úshin aldymen oıdy tazartý kerek. Osy turǵyda mıdyń paıdasy shamaly. О́ıtkeni onyń «qoly» tek qazirgi jaǵdaıǵa ǵana tıedi. Ol úshin adamnyń ne oılaıtyny mańyzdy emes. Barlyq bıohımııalyq reaksııalar bizdiń denemizde, ishimizde ótip jatady. Bul eki qarama-qarsylyqtyń birigýi, ıaǵnı eki jaqtylyq. Mysaly, keıbir gúlder las toǵanda ósetindigine qaramastan, taza bolyp ósip, gúldeıdi. Muny taza nemese sanaly oılardyń yqpaly delik. Sebebi barlyq jaqsylyqtar adamnyń pozıtıvti oıynan týyndaıdy. Eger adam jaqsy oılaryna ruqsat etip, oǵan erik beretin bolsa, onda onyń joly ashylady. Kerisinshe, adam bireýge aqymaqtyq sózder aıtyp, namysyna tıse, ózi de dál osyndaı jaǵdaıǵa ushyraýy ábden múmkin. Iаǵnı jamandyqtyń uryǵyn seýip, ósiretin adamnyń ózi eken. Onyń sol qara nıeti endi óziniń aldynan shyǵyp otyr. Demek kez kelgen aıtylǵan oı, sóz tirkesi, baǵa men is-áreket ómirde óz «jemisin» beredi. Sol sııaqty ádemi, taza baqshaǵa jalǵyz tal aramshóptiń túsýi búkil baqshany qurtatyny anyq. Sondyqtan jumaq pen tozaq, baqyt pen qaıǵy-qasirettiń bári adamnyń basynda jatyr. Endeshe, oıǵa qonar oıdyń ólmeıtinin jáne durys oılaý iske ulaspaǵan jerde azaptyń bastalatynyn eskereıik. Bas tek oılaı jáne baǵalaı alady. Onda is-qımyl men áreket joq.
Jer sharyndaǵy halyqtyń basym kópshiligi mazasyz sanada ómir súretin kórinedi. Demek osyndaı kúı keshken adamdar mıdyń ne týraly oılaıtynyna mán berip, sanasynda ne bolyp jatqandyǵyn qadaǵalaýǵa shamasy kelmeıdi. Olar, ádette, nemquraıdy áreket etedi, sondyqtan olar úshin eńbek aýyr jumys nemese azapqa aınalady. Al oılanatyn esh nárse qalmaǵan soń, mı ádetinshe qııaldaı bastaıdy. Endeshe, adamnyń mıynda oı neǵurlym az bolsa, ahýal soǵurlym ońala túser edi. Bul adamnyń shynaıy áleýetin kórsetip, úlken paıda ákeleri sózsiz. Áıtpese, mıǵa erik berseńiz ol jaman, jaqsy oılar men qysyr áńgimelerdi saǵyz sııaqty «shaınaı» beredi. Nátıjesinde, teledıdardan urys-keristi, zorlyq pen zombylyqty, soǵys pen aıýandyqty, zulymdyq pen ótirikti kórgenderdiń ólim garmondary kóterileri aqıqat. Buǵan jol bermes úshin sanaǵa, ásirese bastapqy ıntellektke, shyǵarmashylyq órnekke jáne ishki baǵyttaýshy áleýetke basa nazar aýdarý qajet. Sonda ǵana árbir adamnyń rýhanı maqsaty jalpyadamzattyq sanamen úılesimdik taýyp, altrýıstik, ıaǵnı árdaıym basqalarǵa jaqsylyq tilep, shyn kóńilmen qolushyn sozýǵa tyrysý sııaqty áreketterge basymdyq beriledi.
Eger adam mıyn basqarmasa, onda onyń ómiri apatqa aınalady. Sebebi mı bárin oılap tabýyn toqtatpaı, qııaldaýdy jalǵastyra beredi. Adamnyń ómirlik fýnksııalary tejelip, ony kópke deıin saqtaý arqyly adamnyń belsendilik deńgeıin tómendetetin bloktar sonaý ótken balalyq shaqty eske salady. Osynyń bárin mı arqyly sheshemin dep oılaýdan esh nárse shyqpaıdy. Bas, ıaǵnı mı is júzinde keremet aldamshy. О́ıtkeni aqyl ózinen basqanyń bárin kinálaýǵa sheber. Ol árqashan bir nárseniń jańa nusqalaryn «oılap» tabýǵa tyrysady. Osyǵan baılanysty mıdy qajetsiz oıdan ada etý arqyly adam shyǵarmashylyq áleýetine ıe bolyp, aldynda turǵan úlken mindetterdi sheshe alady jáne onyń ıntýısııamen baılanysy jeńildeıdi. Sonda adam óz ómirin de jeńildeter edi. Bul jerde aqparattyq óristi las, ekologııalyq emes oılarmen bitep tastaýǵa meıirimdilik, izgilik, qurmet pen súıispenshilik sııaqty adamnyń baı ishki dúnıesi jol bermesi anyq. Munyń qoǵam úshin de paıdasy zor. О́ıtkeni qoǵamnyń jasampazdyq áleýetiniń artýyna yqpal etetin de osy taza oıly dúnıe ekendigi kúmánsiz.
