Nıý-Iorkta Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimniń H konferensııasy ótip jatyr. Jıyn barysynda sóz alǵan Iran Respýblıkasynyń ókili 2021 jyldyń sáýir aıynan bastap Iran kepilger elderdiń bárimen ıadrolyq kelisimdi qalpyna keltirý týraly kelissózder júrgizip jatqanyn, biraq AQSh áli kúnge deıin kelisimde kórsetilgen ekonomıkalyq máselelerge qatysty Iranǵa kepildik berý týraly sheshim qabyldaı almaı otyrǵanyn alǵa tartty. Vashıngton «durys sheshim» qabyldaǵan jaǵdaıda ǵana Iran ıadrolyq kelisim boıynsha mindettemelerin tolyq oryndaýǵa qaıta oralatynyn málimdedi.
Eske salsaq, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran, AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl josparyna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵdarlamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan edi. Biraq AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp 2018 jyly Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshim qabyldap, tipti Iranǵa ekonomıkalyq turǵyda sanksııa salady. Odan qaldy, Parsy shyǵanaǵyndaǵy Pentagon áskeriniń sanyn arttyrdy.
Máselen, ótken jyly AQSh áskerıleri Irandaǵy bedeldi general Kassem Sýleımanıdi dron arqyly atyp óltirgen. Iran buǵan jaýap retinde AQSh-tyń Iraktaǵy bazasyn atqylady. Osy jaǵdaılardyń bári Vashıngton men Tegeran arasyndaǵy jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp, eki el ıadrolyq kelisimdi «umytyp» ketken edi. Degenmen AQSh basshylyǵyna Djo Baıden kelgennen keıin Iranmen aradaǵy kelisimdi qaıta jandandyrýǵa talpynys jasady. Sóıtip, kelissózder qaıta bastaldy.
Irannyń ýran óndirisine keler bolsaq, osy ýaqytqa deıin el 20 paıyzǵa deıin baıytylǵan shamamen 470 kg ýran óndirdi, dep habarlady sársenbi kúni eldiń Atom Qýaty Uıymynyń (AEOI) baspasóz hatshysy Behrýz Kamalvandı. Onyń aıtýynsha, bul Iran parlamentiniń «Strategııalyq áreketter týraly» zańy sanksııalardy alyp tastaý jáne eldiń múddelerin qorǵaý úshin ruqsat etilgen 20 paıyz ýrannyń eń az mólsheri. О́tken jyldyń qańtarynda Iran parlamenti ýran óndirisine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa deıin jetkizýge kelisti. Al 2015 jyly qabyldanǵan kelisim boıynsha óndiriletin ýran kólemi 3,67 paıyzdan jáne elde saqtalatyn ýrannyń kólemi 300 kılodan aspaýǵa tıis bolatyn. Irannyń MAGATE-degi ókili óndiris kólemi 40 paıyzǵa artqanyn habarlaǵan.
Iran, Ulybrıtanııa, Germanııa, Qytaı, Fransııa jáne Reseı Venada ótetin ıadrolyq kelisimdi qalpyna keltirý úshin kelissózderdiń birneshe kezeńin ótkizdi. Amerıka Qurama Shtattar kelissózderge tikeleı qatyspady. Kezdesýdiń sońǵy týry naýryz aıynda úzilip, áli jalǵasyn tapqan joq. Degenmen úmit bar.
«Biz logıkalyq jáne aqylǵa qonymdy nátıjege qol jetkizýge múmkindik beretin kelissózderge daıynbyz», dep habarlady Iran syrtqy ister mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Naser Kananı. Ol jaqyn arada Venada kelissózderdiń jańa raýndy ótetinin joqqa shyǵarmady.
Buqaralyq aqparat quraldary taratqan málimetke súıensek, Iranda tehnıkalyq turǵydan alǵanda ıadrolyq qarý jasaýǵa qajettiniń bári bar, biraq el ony jasaýdy josparlap otyrǵan joq.
«Eger tehnıkalyq aspektilerge kelsek, Iranda ıadrolyq qarý ázirleýge qajetti múmkindiktiń bári bar, biraq biz mundaı qarý-jaraq shyǵarýdy kózdep otyrǵan joqpyz», dep málimdedi Irannyń Atom energııasy uıymynyń basshysy Mohammad Eslamı.
Irannyń ıadrolyq kelisimdi qaıta jandandyrýǵa ynta bildirgennen keıin birqatar memleket pikir bildirdi.
Buǵan deıin AQSh Memlekettik hatshysynyń orynbasary Vıktorııa Nýland Irannyń ıadrolyq kelisimge oralýy Tegeranǵa óz munaıyn álemdik naryqqa qaıta shyǵaryp, sanksııalardy jeńildetýge múmkindik beretinin aıtqan bolatyn. Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne saıası qaýipsizdik jónindegi komıssary Djozef Borrel de kelissózderge qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, Venadaǵy 15 aılyq qarqyndy, syndarly kelissózderden keıin ýaqyt tyǵyz bolyp otyr.
Politico saıtynyń habarlaýynsha, kelissózder aldaǵy sársenbide jalǵasýy múmkin. Bul týraly oqıǵanyń basy-qasynda júrgen resmı ókilder habarlaǵan. Qazirgi tańda Birlesken jan-jaqty ıadrolyq is-qımyl josparyna qatysatyn memleketterdiń delegasııasy Venaǵa jınala bastaǵan kórinedi.
«Joǵary laýazymdy sheneýnikter qanshalyqty jınalatyny jáne kelissózderdiń qansha ýaqytqa sozylatyny ázirge belgisiz. Buǵan deıingi kezdesýler sekildi kelissózder Venanyń tarıhı birinshi aýdanynda ornalasqan sándi Palais Coburg qonaqúıinde ótedi. Sondaı-aq qonaqúı syrtyndaǵy medıa shatyrdy qaıta ornatýǵa daıyndyq bastalyp ketti», dep jazady Politico.
Kelissózderdiń uzaqqa sozylyp, taraptardyń bir sheshimge kele almaǵanyn sarapshylar AQSh-tyń Iranǵa salǵan sanksııalaryn lezde ári múldem alyp tastaı ala almaıtynymen túsindiredi. Máselen, Iran 2016 jyldan beri salynǵan búkil sanksııany alyp tastaýdy suraıdy. Alaıda AQSh-tyń aldaǵy jospary málim emes. Al ony Djo Baıden bir mezgilde alyp tastaı almaıtyny belgili. Endeshe, bul kelisim kelesi aptada birjaqty sheshiledi dep aıtýǵa áli erte.
