Álem • 07 Tamyz, 2022

Kenııa jastary saılaýǵa qarsy

69 ret kórsetildi

Osy aptada Kenııada prezıdenttik saılaý ótedi. Kandıdattar saıası naýqanǵa saqadaı saı. Alaıda eldiń qozǵaýshy kúshi jastar daýys berýge qatyspaıtynyn aıtady. Búginde olardyń 40 paıyzǵa jýyǵy ǵana daýys berýge tirkelgen.

Kenııa halqynyń 75 paıyzyn 18 ben 35 jasqa deıingi jastar quraıdy. Búginde eldegi 22 mıllıon adamnyń ishinen saı­laýǵa qatysýǵa tirkelgenderdiń deni egde tartqan turǵyndar dep alańdaýshylyq bil­dirdi saılaý komıssııasynyń ókilderi. Jastardyń 40 paıyzǵa jýyǵy ǵana saı­­laýǵa qatysýǵa nıetti. Bul eldegi jas­tardyń barlyq sanyna shaqqanda áldeqaıda az. 

«Biz 18 ben 25 jas aralyǵyndaǵy jańa saılaýshylardy saıası naýqanǵa qaty­syp, daýys berýge úgit-nasıhat jumys­taryn júrgizgen kezde olar birden qarsy­lyq bildirdi. Kóptegen jas daýys ber­meıtinin aıtyp, saılaýdyń álde­bir ózgeristerge ákeletinine senim­sizdik bildirdi», deıdi Mzalendo Trust par­lamenttik uıymynyń ókili Loıze Mvakamba The Guardian basylymyna bergen suhbatynda.

Sonymen qatar sarapshylar saılaýaldy baǵdarlama kezinde jastardyń teris reaksııa bildirgenin aıtady. Adamdar nelikten daýys bermeıtini týraly aıtýdan bas tartatyn kórinedi. «Olarda saılaýǵa degen nemquraıdy kózqaras bar. Bul alańdatarlyq másele. Jastar saıası ózgeristerge, saıası is-sharalarǵa bel­sendilik tanytpasa, eldiń bolashaǵy qandaı bolatynyn elestetý tipti qıyn», deıdi baılanys jónindegi keńesshi Mýmbı Kanıogo. Al jas býyn ókilderi bolsa bılik turǵyndardy qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana «eske alady» degen pikirde.

«Biz azamattyq qatysý prınsıpi daýys berý kezinde ǵana qajet bolǵan elde ómir súrip jatyrmyz. Saıasatkerler halyqpen tek daýys berý qajet bolǵan kezde ǵana dıalog qurady», deıdi mádenıet teoretıgi Kerolaın Moze. 26 jastaǵy áleýmettanýshy Iren Asýva «bul saılaý maýsymynda saılaýshylardyń qatysý kórsetkishi óte tómen ári passıvti, óıtkeni saılaýaldy baǵdarlama halyqty sendire almady. Úmitkerlerdiń sózderi «Daýys berińizder, beıbitshilik úshin daýys berińizder!» degen urandatýshy sózderden ári asqan joq», dep pikirin bildirdi.

«Bılik jastardy nemquraıdy dep sanaıdy, biraq men biletin jastardyń kópshiligi shynymen saıasatpen aınalysady jáne bul elde saıasat qalaı jumys isteıtininen jaqsy habardar», deıdi 30 jastaǵy qoǵam belsendisi Morın Kasýký. Onyń aıtýynsha, Kenııadaǵy «óte qymbat» saılaý naýqandary kóptegen jaqsy kandıdattyń saılaýǵa túsýine kedergi keltirip, saılaýshylardyń tańdaýyn shekteıdi. «Bizde álemdegi eń qymbat saılaýlar ótedi, al halyq odan ne utady?», degen saýal tastaıdy Kasýký. Máselen, ótken jyly zań shyǵarýshylar saılaý organynyń prezıdenttik naýqanǵa jumsalatyn shyǵyndardy 4,4 mlrd shıllıngten (30 mln fýnt sterlıng) jáne gýbernator, senat pen parlament keńselerin 21 mln-nan 123 mln shıllıngke deıin shekteý týraly usynysyn qabyldamaǵan.

Saılaýdy ótkizýdiń qarjylyq esebine sáıkes kóptegen saıasatker qarjylyq nemese áleýmettik syı alý maqsatynda saılaýǵa qatysady. «Ústem taptyń óz múddeleri bar. Olar bizben bul turǵyda sanaspaıdy da...», deıdi narazy jastyń biri Kasýký.

Kenııa jastaryn sózge tartqan The Guardian olardyń óz oıyn ashyq ári erkin jetkizgenderin aıtady. «Biz jalǵan jáne jemqor kóshbasshylarmen saılaýdy jalǵastyra almaımyz. Eger olardyń sybaılas jemqorlyqqa qatysy baryn bile tura qoldaý bildirsek, biz eldiń «joıylyp» ketýine sebepshi bolamyz», deıdi 39 jastaǵy kenııalyq Bonfas Vıtaba. Ol eki kandıdattyń eshqaısysyna daýy­s bermeıtinin aıtyp otyr. Degenmen, saıa­sattanýshylar qala jastarynyń arasynda birshama aýys-túıis qarsylyq bolǵanymen, aýyldyq jerlerdegi jastardyń daýys berý tártibine áser etýi ekitalaı dep esepteıdi. «Eger 18 ben 25 jas aralyǵyndaǵy turǵyndardyń bári bir kózqarasta bolsa, sonda ǵana olar saılaýǵa sózsiz áser etýi múmkin», deıdi sarapshy Mark Bıchachı.

Qarsylyqtarǵa qaramastan qazir de saılaý ýchaskeleri ashylatyn kún ja­qyndaǵanda azamattyq qoǵam ókilderi jastardy daýys berýge shaqyrýdy jalǵastyryp jatyr. «Bılik tek prezıdentke tıesili emes. Parlament depýtattary men aýdandyq assambleıalar sekildi basqa da saılanatyn ókilder azamattardyń atynan mańyzdy ról atqarady», dep eske saldy Mzalendo Trust parlamenttik uıymynyń ókili Loıze Mvakamba.

Kandıdattarǵa kelsek, úmitkerdiń ekeýi de oppozısııa jetekshisi bolǵan Raıla Odınga men vıse-prezıdent Ýılıam Rýto joǵary memlekettik qyz­metterdi atqardy. Odınga 2008-2013 jyldar aralyǵynda premer-mınıstr boldy, al Rýto bılikten ketken úkimette qyzmet atqardy. Eldiń qazirgi basshysy Ýhýrý Kenıatta men Raıla Odınga – baı otbasydan shyqqan saıasatkerler. Olardyń dáýletiniń kólemi belgisiz. Biraq Kenıattanyń esimi Pandora qujattarynda kezdesti. Onyń offshorlyq ınvestısııalarda, sonyń ishinde 30 mln dollarlyq (22 mln fýnt sterlıng) aksııalarǵa qatysy bar ekeni qoǵamda qyzý talqyǵa túsken edi. Ýılıam Rýto da baı taptyń ókili, biraq ol ózin bir kezderi jol jıeginde taýyq pen jerjańǵaq satqan, kedeılerdiń jaǵdaıyn túsinetin jáne el basshysy bolyp saılansa olardyń múddesin qorǵaıtyn adam retinde kórsetedi.

Sarapshylar aldaǵy saılaýda kim jeńse de, onyń saıası ómiri «ýaıymǵa toly» bolatynyn aıtady. О́ıtkeni Kenııanyń ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaıy máz emes. Halyq turmystyń tómendigine narazy. Máselen, qazir eldiń memlekettik qaryz portfeli 54,3 mlrd dollarǵa deıin ósken. Dúnıejúzilik bank eldiń nesıeni óteý boıyn­sha mindettemelerin jýyq arada oryndaý qajettigin eskertken. Jańa prezıdent eldiń ekonomıkasyn qalpyna keltirip, kedeıliktiń turaqty joǵary deńgeıimen kúresýi qajet dep sanaıdy sarapshylar. Sondaı-aq keń taralǵan jem­qorlyq pen ádilet júıesindegi reforma­lar­dy joıyp, halyq ıgiligine qyzmet etýge tıis.

Kenııanyń densaýlyq saqtaý júıesi de talapqa saı emes. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi óte joǵary bolǵandyqtan, biliktilikti arttyrý jáne tehnıkalyq oqytý sekildi is-sharalar qolǵa alynýy qajet. BAQ jarııalanymdaryna sáıkes atalǵan máselelerdiń sheshimi Raıla Odınganyń ǵana saılaýaldy baǵdarlamasynda aıtylǵan. Ol eldiń densaýlyq saqtaý salasyn damytýda jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan ámbebap densaýlyq saqtaýdy usynatyn Babacare baǵdarlamasyn qolǵa alýdy josparlap otyrǵanyn aıtqan. Sonymen qatar eldiń syrtqy qaryzyn qysqa merzimdi kommersııalyq nesıelerdi qaıta qaraý arqyly máseleni sheshýge ýáde bergen.

Sarapshylar bes jylda bir ret ótetin saılaýdyń kezekti kezeńi eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn nemese onyń ótkenin kórsetetin dáýirlik kezeń dep eseptep otyr.

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar