Álem • 27 Qyrkúıek, 2022

«Jasyl Jibek joly» ekologııalyq talaptarǵa saı ma?

75 ret kórsetildi

Qytaı álem elderine usynyp otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» jobasyn odan ári jandandyrýǵa senim bildirip otyr. Alaıda sarapshylar bul jobada «qorshaǵan ortany qorǵaý qaǵıdalary qarastyrylmaǵan» deıdi. Mamandardyń aıtýynsha, birer jylda jahannyń ekologııalyq problemalary odan saıyn kúrdelene túsýi múmkin.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

2000-2017 jyldar aralyǵynda QHR 165 elge 13 myńnan astam jobaǵa shamamen 843 mlrd dollar ınvestısııa quıdy, olar­dyń kópshiligi «Bir beldeý, bir jol» jobasynda (BRI) kózdelgen. BRI-ge joǵary jyldamdyqty temir jol jelileri, kómirmen jumys isteıtin jáne sý elektr stan­­salary, porttar, joldar, kópir­­ler salý jáne týrızmdi damy­tý kiredi. Osy ýaqytqa deıin Qytaıdyń qarjysyna álem­de bógetter, aýrýhanalar, shah­talar, qubyrlar, IT kabelder, jańa qalalar men parlament ǵımarattary boı kóterdi. Sonymen qatar aqsha kólik jáne energetıkalyq jobalarǵa da jum­saldy. Morgan Stanley jarııala­ǵan málimetke sáıkes, Qytaı­dyń jalpy ınvestısııasy 2027 jylǵa qaraı 1,3 trln dollarǵa jetýi múmkin. О́ıtkeni kóptegen álemdik kóshbasshylar BRI-di Dúnıejúzilik bankten nemese baı elderden qol jetkize almaǵan arzan nesıelerdiń kózi retinde qarastyrady. Sóıtip birqatar el Qytaıǵa qaryz bolyp otyr.

Al sarapshylar Qazaqstan men Qytaı «Bir beldeý, bir jol» jaǵdaıynda turaqty jáne negi­zi­nen oń qarym-qatynasta eke­nin alǵa tartady. Mysaly, Ma­laı­zııa nemese Shrı-Lanka sııaq­ty BRI bóligi sanalatyn elderde iri jobalar ke­lis­­peýshilik saldarynan toqta­ty­lyp, Qytaıǵa qaryzdy óteý problemaǵa aınalǵan nemese halyq BRI men Qytaıdyń aralasýyna túbegeıli narazylyǵyn bildirdi. Sıýrıh ınstıtýtynyń janyndaǵy Qaýipsizdikti zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Benno Zogg atalǵan eldermen salystyrǵanda Qazaqstan negizinen BRI jobasynda tabysty elderdiń qatarynda ekenin aıtady. Máselen, «Bir beldeý, bir jol» Qazaqstanda «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» erkin ekonomıkalyq aımaǵyn, «Qorǵas» halyqaralyq shekaralyq yntymaqtastyq orta­lyǵyn, Kaspıı teńizindegi Aqtaý jáne Quryq teńiz porttaryn, Qazaqstan-Túrikmenstan jańa temir jol dálizin qurýǵa úlken yqpal etken.

Azııa, Shyǵys Eýropa jáne Afrıka elderine quny trln dollar turatyn iri trans­kontınental­dyq dálizderde zama­naýı «Jibek joly» jelisin salýdy kózdeıtin joba 2013 jyly Sı Szınpınniń bastamasymen iske asyp keledi. Tabıǵatty qorǵaý mamandary bolsa «BRI jobalarynyń kópshiligi álemdegi bıologııalyq turǵydan eń baı jerler arqyly avtomobıl jáne temir jol júk jelilerin salýdy qamtıdy», dep alańdaýshylyq bildirip otyr. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory men HSBC «BRI flora men faýnanyń shoǵyr­lanǵan núktelerine qurylys júr­gizip, keri áserin tıgizdi» dep habar­laǵan bolatyn. Olar qazirde osynyń saldarynan Sibir jolbarystary, shyǵys aq láılekteri jáne alyp pandalar sekildi joıylyp bara jatqan ań-qustyń 265 túrine qaýip tóndiretinin eskertti. Kvınslend ýnıversıtetiniń zertteýshisi, Nature jýrnalynda BRI aıasynda bıoalýandyqty qorǵaý bo­ıynsha jarııalanǵan zertteýdiń jetekshi avtory Dıvıa Naraın bul bas­tamany «tarıhtaǵy eń qaýipti ekologııalyq joba» dep sanaıdy. «Bul qorshaǵan ortaǵa keri áser etedi, óıtkeni joba álem­degi eń taza ekojúıeler shoǵyr­lan­ǵan jerlerde júzege asy­rylyp jatyr», dedi ol. Naraın Dúnıe­júzi­lik banktiń BRI joba­synyń derek­qorynan 9500 mıl (15 myń km) temir jol jáne avtomobıl­di qosa alǵanda, 33 kóliktik megajo­banyń usynylǵanyn jáne BRI sheńberinde 48 iri gıdroelektr bógetin salý josparlanǵanyn alǵa tartady. «Kóptegen aıaqtalǵan joba qazirdiń ózinde qorshaǵan ortaǵa orasan zııan keltirdi», dedi Naraın.

Sondaı-aq The Guardian basylymynyń málimdeýinshe, Kambodjadaǵy Mekong ózeniniń saǵasyndaǵy alyp bóget jáne Qytaıdan Laosqa aparatyn negizgi temir jol jelisi ormandardy jo­ıyp, myńdaǵan otbasy ózge jaq­qa qonys aýdarýǵa májbúr bol­ǵan. Al Pákistan, Kenııa, Indo­nezııa jáne Serbııadaǵy kómir­men jumys isteıtin elektr stan­salarynyń jumysyna qarsy halyq nara­zy­lyq aksııalaryna shyqty. Malaızııada jáne basqa jerlerde avtomobıl jáne temir jol qury­lysy ekojúıeler joıylýyna ákeldi. Kenııadaǵy Naırobı ulttyq saıabaǵyn basyp ótip, Afrıkadaǵy eń mańyzdy jabaıy tabıǵat qoryqtarynyń biri – Savo ulttyq parkine aparýǵa tıis temir jol qurylysyna tabıǵat qorǵaýshylary qarsylyq tanytty. Dıvıa Naraınnyń aıtýynsha, BRI jobalarynyń Dúnıejúzi­lik banktiń nesıelerinen nemese kópte­gen baı eldiń kómek baǵ­darla­ma­l­arynan aıyrmashy­lyǵy, zııan­nyń kóp bóligi bıologııa­lyq ártúr­lilikti qorǵaýmen shek­telmegen. Shetelde jumys isteı­tin qytaılyq kompanııalar men qarjy ınstıtýttary­nan tek «qabyldaýshy el prın­sıpin» ustaný talap etiledi, olar jer­gilikti ekologııalyq jáne áleý­mettik erejelerdi saqtaýy kerek. Alaıda Naraın birqa­tar joba­ny qoldaıtyn 35 qytaı­lyq qarjy­gerdiń bireýi ǵana tabı­ǵatty qor­ǵaý qajet ekenin quptap otyr­ǵanyn aıtady. Zertteý­shi eger bul jaǵdaı ózgermese, «BRI ınfra­qu­ry­­lymdyq jobalary zııan kel­ti­rýdi jalǵastyra beredi» deıdi.

Tabıǵat qorǵaýshylarynyń synyn eskergen Qytaı tarapy joba talaptaryn qaıta qaraýdy uıǵardy. 2021 jyly BUU Bas Assambleıasynda Sı Szınpın shetelde kómir energetıkasy bo­ıynsha jańa jobalardy qoldaýdy toqtatýǵa ýáde berdi. Budan keıin 2022 jyldyń naýryzynda Qytaıdyń Ulttyq damý jáne reformalar komıssııasynyń jańa dırektıvasy shyqty. Qujatta «2030 jylǵa qaraı «jasyl BRI» engizilýi kerek, al 2025 jyl­ǵa qaraı BRI jobalarynyń ekolo­gııalyq táýekelderiniń aldyn alý aıtarlyqtaı jaqsarady» delingen. Biraq Naraın sııaqty sarapshylar jańa erejelerdiń maǵynasy az ekenin, óıtkeni BRI ortalyqtan basqarylmaıtynyn jáne BRI jobalaryn qarjylan­dyratyn birde-bir qytaılyq bank bıoalýandyqty qorǵaý nemese sheteldegi shyǵaryndylardy azaıtý úshin mindetti talaptar qoımaıtynyn aıtady.

«Jańa nusqaýlyqtardy shy­ǵarý onyń lezde júzege asýyna ákelmeıdi», deıdi jasyl qar­jylandyrý jáne damý orta­ly­ǵynyń negizin qalaýshy dırek­tory jáne Shanhaıdaǵy Fýdan ýnıversıtetiniń dosenti Krıstof Vang. Aýstralııanyń Keırns qala­syndaǵy Djeıms Kýk ýnıversı­teti­niń Tropıkalyq ekologııa jáne turaqtylyq ortalyǵynyń dırektory, bıolog Ýılıam Lorans ta buǵan kúmánmen qaraıdy. «Beldeýler men joldar áli de ekojúıege úlken áser etedi. Qytaı onyń kómirtektiligi tómen, jasyl jáne turaqty bolatynyn aıtty, biraq bul kúmándi. Jańa joldar ormandardy joıýdy jalǵastyra beredi. Qytaı qorshaǵan ortany qorǵaý erejelerin ustanatynyn alǵa tartyp otyr. Degenmen joǵalǵan jasyl álemdi qaıtarý qıyn», dedi ol The Guardian-ǵa bergen suhbatynda.

Al Fınlıandııadaǵy Energııa jáne taza aýany zertteý ortalyǵy (Crea) «Qytaı 2020 jyldyń basy­nan beri BRI sheńberinde eshqan­daı sheteldik kómirmen jumys isteıtin elektr stansalaryn qarjy­lan­dyrǵan joq jáne kóp joba toq­tatyldy» dep habarlady. Crea sarapshysy Izabella Sýares­tiń málimetine sáıkes, shamamen 12,8 gıgavatt elektr qýatyn óndire a­latyn 15 kómirmen jumys isteıtin kásiporynnyń jumysy toqtatylǵan.

Osy jyldyń basynda AQSh pen G7-niń ózge elderi «BRI kedeı elderdegi ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrý arqyly Qytaıdyń jahandyq geosaıası kóshbasshylyqqa qol jetkizýine múmkindik beredi» dep qaýiptenip, aldaǵy bes jylda 600 mlrd dollar ınvestısııalaýdy kózdeıtin básekeles jospardy iske qosty. Jahandyq ınfraqurylym jáne ınvestısııa boıynsha seriktestik (PGII) dep atalatyn baǵdarlama áli de tolyqtaı bekitilgen joq. Alaıda joba tas jol, temir jol, porttar men bógetter salý úshin elderge nesıe bermeıdi, esesine ónerkásiptik kún elektr stansalary, Afrıkadaǵy vaksına óndirisi ortalyǵy jáne «jumsaq» jobalardy qarjylandyrý arqyly Qytaıdyń damýshy elderdegi yqpalyna qarsy turýǵa tyrysady. Sondaı-aq Azııa men Afrıkany baı­lanystyratyn sıfrlyq ınfra­qurylymǵa osy ýaqytqa deıin AQSh pen EO sáıkesinshe 200 mlrd jáne 317 mlrd dollar bólýge ýáde berdi. Ázirge PGII BRI-ge qa­raǵanda qorshaǵan ortaǵa zııany az bolady dep ýáde berip otyr. «Qazirgi jahandyq geosaıası báse­­kelestik jaǵdaıynda PGII BRI-men básekelesýge umtylady. Eger jospar kedergisiz júzege assa, onyń nátıjesi aldaǵy onjyl­dyq­ta kórinedi», deıdi sarapshylar.

Qytaı bolsa óz jobasynyń aýqymyn keńeıtip jatyr. Máse­len, 2019 jyldyń shildesinde Qytaı Bangladesh premer-mınıstri Sheıh Hasınany qyzyl kilem tósep qaraýylmen qarsy aldy. Beıjińde ony QHR tóraǵasy Sı Szınpın men premer-mınıstr Lı Kesıan qabyldady. Úsh kúnnen keıin Hasına Bangladeshte elektr stansalaryn salý jáne ekonomıkanyń damýyna arnal­ǵan basqa da qarjylaı kómek kór­setý úshin bólinetin toǵyz mlrd dollarlyq kelisimdermen Dakkaǵa oraldy. Sheıh Hasınanyń qysqa sapary eki elge de paıdaly boldy. Iri jańa ınfraqurylymdyq jobalar Bang­ladeshtegi ómir súrý deńgeıin kóterýge kómektesedi, sonymen qatar Qytaıǵa 160 mln-nan astam halqy bar qarqyndy damyp kele jatqan kórshisine yqpalyn kúsheıtýge múmkindik beredi.

Sońǵy jańalyqtar

Senatorlar ózekti máselelerdi talqylady

Parlament • Búgin, 14:03

ÁCh 1/8 fınalynda kimder oınaıdy?

Fýtbol • Búgin, 12:40

Bir táýlikte 173 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 11:02

Uqsas jańalyqtar