Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
2000-2017 jyldar aralyǵynda QHR 165 elge 13 myńnan astam jobaǵa shamamen 843 mlrd dollar ınvestısııa quıdy, olardyń kópshiligi «Bir beldeý, bir jol» jobasynda (BRI) kózdelgen. BRI-ge joǵary jyldamdyqty temir jol jelileri, kómirmen jumys isteıtin jáne sý elektr stansalary, porttar, joldar, kópirler salý jáne týrızmdi damytý kiredi. Osy ýaqytqa deıin Qytaıdyń qarjysyna álemde bógetter, aýrýhanalar, shahtalar, qubyrlar, IT kabelder, jańa qalalar men parlament ǵımarattary boı kóterdi. Sonymen qatar aqsha kólik jáne energetıkalyq jobalarǵa da jumsaldy. Morgan Stanley jarııalaǵan málimetke sáıkes, Qytaıdyń jalpy ınvestısııasy 2027 jylǵa qaraı 1,3 trln dollarǵa jetýi múmkin. О́ıtkeni kóptegen álemdik kóshbasshylar BRI-di Dúnıejúzilik bankten nemese baı elderden qol jetkize almaǵan arzan nesıelerdiń kózi retinde qarastyrady. Sóıtip birqatar el Qytaıǵa qaryz bolyp otyr.
Al sarapshylar Qazaqstan men Qytaı «Bir beldeý, bir jol» jaǵdaıynda turaqty jáne negizinen oń qarym-qatynasta ekenin alǵa tartady. Mysaly, Malaızııa nemese Shrı-Lanka sııaqty BRI bóligi sanalatyn elderde iri jobalar kelispeýshilik saldarynan toqtatylyp, Qytaıǵa qaryzdy óteý problemaǵa aınalǵan nemese halyq BRI men Qytaıdyń aralasýyna túbegeıli narazylyǵyn bildirdi. Sıýrıh ınstıtýtynyń janyndaǵy Qaýipsizdikti zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Benno Zogg atalǵan eldermen salystyrǵanda Qazaqstan negizinen BRI jobasynda tabysty elderdiń qatarynda ekenin aıtady. Máselen, «Bir beldeý, bir jol» Qazaqstanda «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» erkin ekonomıkalyq aımaǵyn, «Qorǵas» halyqaralyq shekaralyq yntymaqtastyq ortalyǵyn, Kaspıı teńizindegi Aqtaý jáne Quryq teńiz porttaryn, Qazaqstan-Túrikmenstan jańa temir jol dálizin qurýǵa úlken yqpal etken.
Azııa, Shyǵys Eýropa jáne Afrıka elderine quny trln dollar turatyn iri transkontınentaldyq dálizderde zamanaýı «Jibek joly» jelisin salýdy kózdeıtin joba 2013 jyly Sı Szınpınniń bastamasymen iske asyp keledi. Tabıǵatty qorǵaý mamandary bolsa «BRI jobalarynyń kópshiligi álemdegi bıologııalyq turǵydan eń baı jerler arqyly avtomobıl jáne temir jol júk jelilerin salýdy qamtıdy», dep alańdaýshylyq bildirip otyr. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory men HSBC «BRI flora men faýnanyń shoǵyrlanǵan núktelerine qurylys júrgizip, keri áserin tıgizdi» dep habarlaǵan bolatyn. Olar qazirde osynyń saldarynan Sibir jolbarystary, shyǵys aq láılekteri jáne alyp pandalar sekildi joıylyp bara jatqan ań-qustyń 265 túrine qaýip tóndiretinin eskertti. Kvınslend ýnıversıtetiniń zertteýshisi, Nature jýrnalynda BRI aıasynda bıoalýandyqty qorǵaý boıynsha jarııalanǵan zertteýdiń jetekshi avtory Dıvıa Naraın bul bastamany «tarıhtaǵy eń qaýipti ekologııalyq joba» dep sanaıdy. «Bul qorshaǵan ortaǵa keri áser etedi, óıtkeni joba álemdegi eń taza ekojúıeler shoǵyrlanǵan jerlerde júzege asyrylyp jatyr», dedi ol. Naraın Dúnıejúzilik banktiń BRI jobasynyń derekqorynan 9500 mıl (15 myń km) temir jol jáne avtomobıldi qosa alǵanda, 33 kóliktik megajobanyń usynylǵanyn jáne BRI sheńberinde 48 iri gıdroelektr bógetin salý josparlanǵanyn alǵa tartady. «Kóptegen aıaqtalǵan joba qazirdiń ózinde qorshaǵan ortaǵa orasan zııan keltirdi», dedi Naraın.
Sondaı-aq The Guardian basylymynyń málimdeýinshe, Kambodjadaǵy Mekong ózeniniń saǵasyndaǵy alyp bóget jáne Qytaıdan Laosqa aparatyn negizgi temir jol jelisi ormandardy joıyp, myńdaǵan otbasy ózge jaqqa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan. Al Pákistan, Kenııa, Indonezııa jáne Serbııadaǵy kómirmen jumys isteıtin elektr stansalarynyń jumysyna qarsy halyq narazylyq aksııalaryna shyqty. Malaızııada jáne basqa jerlerde avtomobıl jáne temir jol qurylysy ekojúıeler joıylýyna ákeldi. Kenııadaǵy Naırobı ulttyq saıabaǵyn basyp ótip, Afrıkadaǵy eń mańyzdy jabaıy tabıǵat qoryqtarynyń biri – Savo ulttyq parkine aparýǵa tıis temir jol qurylysyna tabıǵat qorǵaýshylary qarsylyq tanytty. Dıvıa Naraınnyń aıtýynsha, BRI jobalarynyń Dúnıejúzilik banktiń nesıelerinen nemese kóptegen baı eldiń kómek baǵdarlamalarynan aıyrmashylyǵy, zııannyń kóp bóligi bıologııalyq ártúrlilikti qorǵaýmen shektelmegen. Shetelde jumys isteıtin qytaılyq kompanııalar men qarjy ınstıtýttarynan tek «qabyldaýshy el prınsıpin» ustaný talap etiledi, olar jergilikti ekologııalyq jáne áleýmettik erejelerdi saqtaýy kerek. Alaıda Naraın birqatar jobany qoldaıtyn 35 qytaılyq qarjygerdiń bireýi ǵana tabıǵatty qorǵaý qajet ekenin quptap otyrǵanyn aıtady. Zertteýshi eger bul jaǵdaı ózgermese, «BRI ınfraqurylymdyq jobalary zııan keltirýdi jalǵastyra beredi» deıdi.
Tabıǵat qorǵaýshylarynyń synyn eskergen Qytaı tarapy joba talaptaryn qaıta qaraýdy uıǵardy. 2021 jyly BUU Bas Assambleıasynda Sı Szınpın shetelde kómir energetıkasy boıynsha jańa jobalardy qoldaýdy toqtatýǵa ýáde berdi. Budan keıin 2022 jyldyń naýryzynda Qytaıdyń Ulttyq damý jáne reformalar komıssııasynyń jańa dırektıvasy shyqty. Qujatta «2030 jylǵa qaraı «jasyl BRI» engizilýi kerek, al 2025 jylǵa qaraı BRI jobalarynyń ekologııalyq táýekelderiniń aldyn alý aıtarlyqtaı jaqsarady» delingen. Biraq Naraın sııaqty sarapshylar jańa erejelerdiń maǵynasy az ekenin, óıtkeni BRI ortalyqtan basqarylmaıtynyn jáne BRI jobalaryn qarjylandyratyn birde-bir qytaılyq bank bıoalýandyqty qorǵaý nemese sheteldegi shyǵaryndylardy azaıtý úshin mindetti talaptar qoımaıtynyn aıtady.
«Jańa nusqaýlyqtardy shyǵarý onyń lezde júzege asýyna ákelmeıdi», deıdi jasyl qarjylandyrý jáne damý ortalyǵynyń negizin qalaýshy dırektory jáne Shanhaıdaǵy Fýdan ýnıversıtetiniń dosenti Krıstof Vang. Aýstralııanyń Keırns qalasyndaǵy Djeıms Kýk ýnıversıtetiniń Tropıkalyq ekologııa jáne turaqtylyq ortalyǵynyń dırektory, bıolog Ýılıam Lorans ta buǵan kúmánmen qaraıdy. «Beldeýler men joldar áli de ekojúıege úlken áser etedi. Qytaı onyń kómirtektiligi tómen, jasyl jáne turaqty bolatynyn aıtty, biraq bul kúmándi. Jańa joldar ormandardy joıýdy jalǵastyra beredi. Qytaı qorshaǵan ortany qorǵaý erejelerin ustanatynyn alǵa tartyp otyr. Degenmen joǵalǵan jasyl álemdi qaıtarý qıyn», dedi ol The Guardian-ǵa bergen suhbatynda.
Al Fınlıandııadaǵy Energııa jáne taza aýany zertteý ortalyǵy (Crea) «Qytaı 2020 jyldyń basynan beri BRI sheńberinde eshqandaı sheteldik kómirmen jumys isteıtin elektr stansalaryn qarjylandyrǵan joq jáne kóp joba toqtatyldy» dep habarlady. Crea sarapshysy Izabella Sýarestiń málimetine sáıkes, shamamen 12,8 gıgavatt elektr qýatyn óndire alatyn 15 kómirmen jumys isteıtin kásiporynnyń jumysy toqtatylǵan.
Osy jyldyń basynda AQSh pen G7-niń ózge elderi «BRI kedeı elderdegi ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrý arqyly Qytaıdyń jahandyq geosaıası kóshbasshylyqqa qol jetkizýine múmkindik beredi» dep qaýiptenip, aldaǵy bes jylda 600 mlrd dollar ınvestısııalaýdy kózdeıtin básekeles jospardy iske qosty. Jahandyq ınfraqurylym jáne ınvestısııa boıynsha seriktestik (PGII) dep atalatyn baǵdarlama áli de tolyqtaı bekitilgen joq. Alaıda joba tas jol, temir jol, porttar men bógetter salý úshin elderge nesıe bermeıdi, esesine ónerkásiptik kún elektr stansalary, Afrıkadaǵy vaksına óndirisi ortalyǵy jáne «jumsaq» jobalardy qarjylandyrý arqyly Qytaıdyń damýshy elderdegi yqpalyna qarsy turýǵa tyrysady. Sondaı-aq Azııa men Afrıkany baılanystyratyn sıfrlyq ınfraqurylymǵa osy ýaqytqa deıin AQSh pen EO sáıkesinshe 200 mlrd jáne 317 mlrd dollar bólýge ýáde berdi. Ázirge PGII BRI-ge qaraǵanda qorshaǵan ortaǵa zııany az bolady dep ýáde berip otyr. «Qazirgi jahandyq geosaıası básekelestik jaǵdaıynda PGII BRI-men básekelesýge umtylady. Eger jospar kedergisiz júzege assa, onyń nátıjesi aldaǵy onjyldyqta kórinedi», deıdi sarapshylar.
Qytaı bolsa óz jobasynyń aýqymyn keńeıtip jatyr. Máselen, 2019 jyldyń shildesinde Qytaı Bangladesh premer-mınıstri Sheıh Hasınany qyzyl kilem tósep qaraýylmen qarsy aldy. Beıjińde ony QHR tóraǵasy Sı Szınpın men premer-mınıstr Lı Kesıan qabyldady. Úsh kúnnen keıin Hasına Bangladeshte elektr stansalaryn salý jáne ekonomıkanyń damýyna arnalǵan basqa da qarjylaı kómek kórsetý úshin bólinetin toǵyz mlrd dollarlyq kelisimdermen Dakkaǵa oraldy. Sheıh Hasınanyń qysqa sapary eki elge de paıdaly boldy. Iri jańa ınfraqurylymdyq jobalar Bangladeshtegi ómir súrý deńgeıin kóterýge kómektesedi, sonymen qatar Qytaıǵa 160 mln-nan astam halqy bar qarqyndy damyp kele jatqan kórshisine yqpalyn kúsheıtýge múmkindik beredi.
