Biri jumys, biri jumysshy tappaı...

Iskerlik belsendilikti yntalandyrý kerek

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov esepti kezeńde respýblıka ekonomıkasynyń ósý qarqyny 2,8%-dy quraǵanyn baıandady. Salalar arasynda aýyl sharýashylyǵy (6,9%-ǵa), aqparat jáne baılanys (6,7%), qurylys (5,1%), kólik jáne qoımalaý (4,8%), óńdeý ónerkásibi (4,6%), saýda (4,3%) jáne taý-ken ónerkásibi (0,1%) oń dınamıkany kórsetip otyr.

Syrtqy saýda aınalymy 36,3%-ǵa ulǵaıyp, 86,3 mlrd dollardy qurady. Atap aıtqanda, eksport boıynsha kórsetkish 50,6%-ǵa (56 mlrd dollar), óńdelgen taýarlardyń eksporty 36,5%-ǵa (6,6 mlrd dollar) ósti, taýarlar ımporty 30 mlrd dollardy qurady. Jalpy, oń saýda balansy 26,4 mlrd dollarǵa jetti.

О́ńdeý ónerkásibi de oń ósý qarqynyn saqtap otyr. Qańtar-qyrkúıek aılarynda óndiris kólemi 4,6%-ǵa ósti. Sonymen qatar esepti kezeńde 10,5 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 0,9%-ǵa artyq.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, memlekettik bıýdjettiń kirisi 11 trln 177 mlrd teńgeni qurady (jospar 104,8%-ǵa oryndaldy). Atap aıtqanda, respýblıkalyq bıýdjetke shamamen 7,5 trln teńge (101,9%), jergilikti bıýdjetterge 3,7 trln teńge (111,2%) tústi. Memlekettik bıýdjet shyǵystary 96,2%-ǵa, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 96,3%-ǵa, jergilikti bıýdjet shyǵystary 97,9%-ǵa oryndaldy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń málimetinshe, osy jyldyń 9 aıynda AО́K-tiń jalpy óniminiń kólemi 6,9%-ǵa ósip, 6,8 trln teńgeni qurady. Bul ósim ósimdik sharýashylyǵyndaǵy óndiris kólemin 11%-ǵa jáne mal sharýashylyǵyndaǵy óndiris kólemin 1,1%-ǵa ulǵaıtý esebinen qamtamasyz etildi.

Atalǵan kezeńde azyq-túlik ónimderin shyǵarý 3,7%-ǵa ósip, 2,1 trln teńgeni qurady. Jalpy, qant (49,8%-ǵa), jarma (40%), ósimdik maıy (39,9%), balyq (20,3%), un (10,2%), óńdelgen kúrish (8%), makaron (5,8%), taýyq jumyrtqasy (5,3%), shujyq ónimderi (4,9%), sıyr súti (1,8%) jáne tiri salmaqtaǵy et (0,7%) óndirisi artqan.

Dándi daqyldardy jınaý – sońǵy satyda. 10 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 15,9 mln gektardyń ónimi jınaldy, ortasha ónimdiligi gektarynan 13,5 sentnerden aınalyp, býnkerlik salmaqta 21,6 mln tonna astyq bastyryldy.

Sonymen qatar Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev jáne Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov baıandama jasady.

Premer-Mınıstr jyl sońyna deıin iskerlik belsendilikti yntalandyrý jáne ekonomıkanyń barlyq salasynda ósý qarqynyn arttyrý jónindegi jumysty kúsheıtý qajet ekenin atap ótti.

«Iri kásiporyndarǵa óndiristik jos­parlaryn iske asyrýy úshin qoldaý kórsetýdi kúsheıtý kerek. Máseleni jan-jaqty taldap, olardyń aınalym qarajaty, ınfraqurylym, logıstıka jáne ónimdi satý boıynsha problemalyq suraqtaryn sheshýdi qamtamasyz etý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Oǵan qosa, Úkimet basshysynyń aıtýynsha, shıkizattyq emes sektorlarda, sonyń ishinde óńdeý ónerkásibinde, aýyl sharýashylyǵynda, kólik, logıs­tıka IT, týrızm jáne basqa salalarda ınvestısııalyq jobalardyń sanyn arttyrý kerek.

Premer-Mınıstr shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, kásipkerlik bastamalardy qoldaý, jańa jumys oryndaryn qurýdy yntalandyrý boıynsha naqty sharalardy pysyqtaýdy, sondaı-aq bıýdjetten qarjylandyrylatyn ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalar bo­ıynsha qarajatty tolyq ári tıimdi ıgerýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Elektrondyq habarlama arqyly vakansııa usynylady

Sondaı-aq Úkimet otyrysynda halyqty jumyspen qamtý máseleleri qaraldy. Negizgi baıandamany jasaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenovanyń habarlaýynsha, 2016-2020 jyldary jumys kúshi jylyna orta eseppen 36,4 myń adamǵa ósse, bul kórsetkish byltyr 2 ese ósip, 76 myńǵa jetti.

«Olardy jumyspen qamtý máselesine kelsek, atalǵan kezeńde jaldamaly jumyskerler sany 68,8 myń adamnan 23,5 myń adamǵa deıin azaıdy. Bul jaǵdaı jumys oryndardyń jetkiliksiz bolýyna baılanysty týyndap otyr. 2000 jyldardan bastap dúnıege kelgen balalardyń sany artty. Sol balalarymyz erjetip, qazir eńbek naryǵyna qosylýda. Sol sebepti, aldyńǵy jyldary birtindep azaıyp kele jatqan ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar sany qaıtadan ósip, 51 myń adamǵa kóbeıdi», dedi T.Dúısenova. 

Bıylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 654 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalas­ty. Onyń 225,5 myńy nemese 34,5%-y Ulttyq jobalar aıasynda, 203,9 myńy  nemese 31%-y – Memleket basshysynyń «10 myń adamǵa 100 jumys orny» tapsyrmasynyń aıasynda qurylǵan jumys oryndary; al 224,3 myńy nemese 34,3%-y – jumys berýshiler usynǵan bos jumys oryndary.

Jumysqa ornalasqan osy azamat­tardyń 67%-y qazir 10%-dyq zeınetaqy aýdarymdaryn turaqty aýdaryp jatyr nemese ózderiniń jumys istep jat­qandaryn rastap málimet berdi.

Birinshisi, bul 10 Ulttyq jobanyń aıasynda qurylyp jatqan jumys oryndary. Osy baǵyttaǵy josparly kórsetkishter ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarmen kelisilgen. Búgingi tańda bul jospar 75,6%-ǵa oryndaldy. Memleket tarapynan sýbsıdııa beriletin jumys oryndaryn eskergende 203,3 myń jumys orny quryldy. Sharalardyń oıdaǵydaı atqarylýyna «Kásipkerlikti damytý», «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» jáne «Agroónerkásip keshenin damytý» sııaqty Ulttyq jobalardyń tabysty júzege asýy septigin tıgizdi. Jańadan ashylǵan jumys oryndarynyń 92%-y osy 3 jobanyń enshisinde. Al basqa jobalarda eń azy – 492, eń kóbi 6,2 myń jumys orny quryldy. «Ulttyq jobalar aıasynda óńirlerde qurylǵan jumys oryndarynyń 55%-y – turaqty. Onda jumys isteıtin azamattardyń 46%-y mindetti zeınetaqy jarnasyn tólep otyr. Bul rette, turaqty jumys oryndaryn qurý boıynsha eń tómengi kórsetkish úsh óńirde tirkeldi: Qostanaı oblysynda – 39%, Aqtóbe oblysynda – 37% jáne Aqmola  oblysynda – 33%. Osy oraıda, Qyzylorda oblysynyń óte jaqsy nátıjege qol jetkizgenin atap ótken jón. Oblysta qurylǵan jumys oryndarynyń 88%-y – turaqty jumys orny. Olardyń 84%-y zeınetaqy aýdarymymen rastalǵan», dedi T.Dúısenova.

Ulttyq jobalardyń taǵy bir baǵyty – sýbsıdııa beriletin jumys oryndaryn qurý arqyly jastardy jumyspen qamtýǵa járdemdesý. Qazir bul baǵyttaǵy jos­parly kórsetkish oryndaldy. Sýbsıdııa beriletin jumys oryndaryna qamtylǵan 152 myńnan astam azamattyń 41%-y – jastar. Osy sharalardyń nátıjesinde jastar naqty mashyqtar men daǵdylardy ıgerip, ári qaraı turaqty jumysqa ornalasady. Alaıda óńirlerdiń kópshiligi bul baǵdarlamalarǵa qatysqan turǵyndardy turaqty jumysqa ornalastyrmaǵan. El boıynsha jospar 34,8%-ǵa ǵana oryndaldy. Eń joǵary kórsetkishter Aqmola, Jambyl, Qyzylorda jáne Almaty oblystarynda tirkeldi.  Al eń tómengi kórsetkishter Shymkent qalasynda – 8,9%, Túrkistan – 13,5% jáne Pavlodar – 25,1% oblystarynda.

Jastardy jumysqa ornalastyrý máselesi boıynsha da ahýal dál osyndaı sıpatta bolyp otyr. Atalǵan 3 oblys munda da kósh sońynda tur. 

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstriniń aıtýynsha, búgin­gi tańda Ulttyq jobalardyń bári sıfr­landyrylǵan. Sol sebepti, Elektrondyq eńbek bırjasynda jumys oryndary men zeınetaqy aýdarymdaryna monıtorıng júrgiziledi. Bul shara Eńbek kodeksiniń normalaryna sáıkes, eńbek sharttaryn tirkeý máselesin de qamtıdy. Buǵan deıin 112,6 myń elektrondy kelisimshartqa monıtorıng júrgizildi. Onyń tórtten birine jýyǵy 12 aıǵa deıingi merzimge jasalǵany anyqtaldy.

Elektrondyq eńbek bırjasynyń taǵy bir artyqshylyǵy – eńbek resýrstarynyń el ishindegi qozǵalysyna monıtorıng júrgizýge múmkindik bar. Sońǵy 3 aıdyń ózinde ulttyq jobalarda kórsetilgen 28,3 myń bos jumys ornynyń 4 myńnan astamyn basqa óńirlerden kelgen adamdar ıelengen. Elimizdiń ózge aımaqtarynan eńbek kúshin tartý boıynsha kósh basynda Almaty qalasy men Qaraǵandy oblysy tur. О́ńirler arasyndaǵy aýys-qıystyń
58%-y osy baǵyttardyń enshisinde. «Buǵan deıin Elektrondyq eńbek bırjasyna shyǵarylǵan bos jumys oryndarynyń 87%-yn adamdar ıelenip úlgerdi. Bir sózben aıtqanda, Elektrondyq eńbek bırjasy halyqty jumyspen qamtý máselesin sheshýdiń tıimdi quralyna aınalyp keledi. Sondyqtan ony jergilikti atqarýshy organdar belsendi túrde qoldanýǵa tıis», dedi T.Dúısenova.

Jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń kelesi sharasy – Prezıdenttiń qalalar men aýdandarda turatyn 10 myń adamǵa 100 jumys ornyn qurý jónindegi tapsyrmasy.  Jumys oryndaryn qurý jospary Soltústik Qazaqstan (84%) jáne Pavlodar (99%) oblystarynan basqa barlyq óńirde asyra oryndalǵan. Alaıda Memlekettik kirister komıtetiniń derekterine júginsek, oblystarda tapsyrmanyń oryndalý deńgeıi birkelki emes. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 14 aýdannyń 11-inde jumys oryndaryn qurý jospary 60%-dan tómen, Maǵjan Jumabaev aýdanynda jospar nebári 22%-ǵa oryndalǵan. Pavlodar oblysyndaǵy 13 aýdannyń 7-inde jospar oryndalǵan joq.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Kvotalar tolyq ıgerilmedi

Jumyspen qamtý aýqymyn keńeıtýdiń taǵy bir sharasy – azamattardy jumys kúshi artyq óńirlerden jumys kúshi tapshy aımaqtarǵa qonystandyrý baǵdarlamasy. T.Dúısenovanyń aıtýynsha, búginge deıin bul baǵyttaǵy josparly kórsetkish 71%-ǵa oryndaldy. Degenmen qysta kún sýyǵan kezde ońtústik óńirlerden keletin kósh toqyraıdy. Sol sebepti, kvotalar tolyq ıgerilmeı qalýy múmkin. Qazir Pavlodar oblysynda 1 myńnan astam kvota ıgerilgen joq. Al Soltústik Qazaqstan oblysyna 500 adam, Qostanaıǵa 362 adam jospardaǵydan az keldi.

Budan bólek, kóship kelgen otbasy­lardyń eńbekke qabiletti múshelerin jumysqa ornalastyrý oıdaǵydaı bolyp jatqan joq. Úsh óńirde, atap aıtsaq, Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynda jumysqa ornalasý úlesi – 58,5%-dan 67%-ǵa deıin. Tipti jumysqa ornalasqannyń ózinde olardyń 54,4%-y ǵana zeınetaqy aýdarymyn jasap otyr. 

Qazir qonys aýdarý baǵdarlamasyn qaıta qaraý josparlanýda. Aldaǵy ýaqytta azamattar bos jumys orny bar óńirlerge ǵana kóshetin bolady.

Aldaǵy jyldary eńbek naryǵyn qoldaý úshin Otbasynyń sıfrlyq kartasyn paıdalana otyryp, jumyspen qamtý salasynda belsendi qyzmetter kórsetýge jáne jyl saıyn keminde 100 myń jasty oqytý, jumysqa ornalastyrý jáne óz isin ashý úshin memlekettik qoldaý sharalarymen qamtý josparlanǵan.

Atalǵan taqyryp boıynsha Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov, Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev jáne Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov baıandama jasady.

Premer-Mınıstr Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasy boıynsha memle­kettik organdar men barlyq deńgeıdegi ákim­derdiń jumysy jańa jumys oryndaryn qurý kórsetkishi boıynsha baǵalanatynyn atap ótti.

«Eńbek naryǵynda qandaı maman­dyqqa suranys kóp, soǵan sáıkes jumys júrgizý qajet. Asa mańyzdy másele – halyqtyń áleýmettik osal toptaryn jumyspen qamtý», dedi Á.Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, bıyl Ulttyq jobalardy iske asyrý sheńberinde 269 myńnan astam jumys orny qurylýǵa tıis. Qazir 203 myńnan astam adam jumysqa ornalas­ty. Biraq olardyń 175 myńy – ýaqytsha jumys.

«Biz turaqty jumys oryndaryn kó­beıtýge kúsh salýymyz kerek. Ol úshin sıfrlyq tehnologııalarǵa súıený ma­ńyzdy. Memlekettik organdardyń júıelerin tolyq ıntegrasııalaı otyryp, jumyspen qamtý servısteriniń barlyǵyn sıfrlandyrý qajet», dedi Premer-Mınıstr.

Sondaı-aq ol Otbasynyń sıfrlyq kartasy, Elektrondyq eńbek bırjasy men Jumys oryndaryn qurý­dyń ıntegrasııalanǵan kartasyn birik­tir­gennen keıin, jumyssyz júrgenderge elektrondyq habarlamalar arqyly vakansııalar usynýǵa bolatynyn aıtty.

«Jumyssyzdarǵa ótinish jazbaı-aq bos jumys oryndaryn usyný mańyzdy. Mundaı qyzmetterdi smartfon arqyly qoljetimdi etý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Premer-Mınıstrdiń aıtýynsha, jas­tardy jumyspen qamtýdyń jańa tásilderi men mehanızmderin engizýge erekshe nazar aýdarý kerek. Jyl saıyn eńbek naryǵyna 300 myńǵa jýyq jastar shyǵady. Olardyń jumys tájirıbesi joq. Ol birinshi jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha NEET sanatyndaǵy jastardyń sany Ulytaý, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qyzylorda, Jambyl jáne Almaty oblystarynda kóp ekenin atap ótti. Al bul óńirlerde mamandarǵa suranys kóp.

«Atalǵan oblystardyń ákimdikteri jastardy oqytyp, jumysqa ornalas­tyrý máselesin jeke baqylaýǵa alsyn. Jastarǵa jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalary týraly jetkilikti aqparat berilmeıdi. Sondyqtan osy baǵytta aqparattyq-túsindirý jumysyn kúsheıtý qajet», dedi Premer-Mınıstr.

Otyrysty qorytyndylaı kele, Á.Smaıylov halyqty jumyspen qamtýdyń jańa tásilderin ázirleýdi jáne ony eńbek naryǵyn damytýdyń keshendi josparynyń jobasyna engizýdi, tıisti qyzmetter kórsetýdi avtomattandyryp, qaraý merzimderin qysqartýdy tapsyrdy.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Sıfrlyq damý, Innovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrlikteri men ákimdikterge jumyspen qamtý salasynyń ınfraqurylymyn jańǵyrtýdy qamta­masyz etý jáne jumyspen qamtý orta­lyqtarynyń qyzmetin tolyq sıfrlandyrý tapsyryldy.

«Biz jumyspen qamtý ıdeologııasyn, qoǵamdaǵy eńbekke degen kózqarasty ózgertýimiz kerek. Eńbek adamynyń oń ımıdjin, barlyq kásipterdiń qundylyǵyn qalyptastyrý máselelerin pysyqtaý qajet», dedi Á.Smaıylov.