Alash shaharynyń arhıtektýralyq kelbeti

Qaladaǵy kóne meshit

Ras, uly Abaı, Shákárim já­ne Muhtardaı alyptar dú­­­nıege kelgen, sondaı-aq Álı­­han Bókeıhanuly, Ahmet Baı­tursynuly jáne Mirjaqyp Dýlat­ulyndaı Alash ardaq­ty­larynyń tabany tıgen qasıet­ti ólkede tarıhı oryn je­terlik. Bir ǵana Semeıdi alyp qara­­saq, munda ótkennen syr sherte­tin qundy jádigerdi kóptep kez­­destirýge bolady. Ásirese ta­rıhı-sáýlet eskertkishteriniń orny bólek. Onyń ishinde dinı ǵıbadatqa arnalǵan nysandarǵa jeke toqtalyp ótken jón.

Elimizdiń rýhanı-mádenı or­dasyna balanǵan shaharda bir­neshe tarıhı meshit bar. Keıbir derekterde Semeıde 17 meshit bol­ǵan desedi. Qazir solardyń tór­teýi ǵana qalyp otyr. Onyń ishinde eń kónesi qalanyń sol jaǵalaýynda ornalasqan Ty­nybaı meshiti sanalady. Alla­nyń jerdegi úıin shamamen 1836 jyly Tynybaı Káýkenuly sal­dyrǵan. Ol – HIH ǵasyrdyń bi­rinshi jartysynda Qazaqstan­da taýar-aqsha qatynasy qarqyn­dy damyp, qanat jaıa basta­ǵan ­kezde Semeı óńirinde saýda­men ­aınalysyp, 2-shi gıldııaly kó­pes atanǵan alǵashqy qazaq saýdageri.

«Tynybaı Káýkenuly óz zamanynda dáýletti, zııaly adam­­dardyń biri edi. Qunanbaı qajymen qudandaly bolǵan. Bir derekterde bul meshittiń 1825 jyly turǵandyǵy keltiriledi. Alaıda naqty qujatynyń rá­simdelip, kórsetilgen merzimi 1836 jyl sanalady. Osy me­shitten Qunanbaı babamyz­­dyń qajylyqqa attanǵany týraly málimetter bar. Sondaı-aq Shákárim Qudaıberdiuly da osy jerden qajylyq saparyna shyqqan deıdi. Áıgili ǵalym, zertteýshi Shoqan Ýálıhanov ta Qashqarııaǵa attanbas buryn mun­da qulshylyǵyn ótegen de­sedi. Alash arystarynyń da taban tiregen qasıetti oryn­dardyń biri osy jer.

Uly Abaıdan bastap muqym Alash ardaqtylaryna deıin qaraıtyn bolsaq, olardyń alǵash bilim alǵan jeri meshit, medreseler ekeni tarıhtan bel­gili. Sondyqtan bul tek ǵı­ba­dat orny ǵana emes, sondaı-aq úlken rýhanı ortalyq bolǵan. Munda namaz oqýmen qatar dá­ris beriletin. Bylaısha aıtqan­da, qazirgi bilim ordalarynyń mindetin atqarǵan.

Jalpy, bul meshit ashyl­ǵan sátinen bastap esigi ja­byl­maǵan. Sol kezderi qala­da eki meshit qana jumys iste­genin eskersek, onyń biri oń jaǵalaýdaǵy Aǵash meshiti bol­sa, ekinshisi osy Tynybaı me­shiti. Soǵys jyldary bul jer áskerılerdiń kıimin tige­tin seh retinde paıdalanylǵan. Dese de beıbit zaman ornaǵan­da qylyshynan qan tamǵan Ke­ńes ókimetiniń tusynan bastap osy kúnge deıin meshit jumys istep keledi. Syıymdylyǵy 150 adamǵa shaqtalǵan», dedi Tynybaı qajy meshitiniń bas ımamy Maqsat Altybaı.

Bir munaraly meshittiń bas­tap­qydaǵy nusqasy bórene aǵash­­­tardan salynypty. Alaı­da ýaqytqa shydas bermegen qul­shylyq oryndy 90-shy jyl­dardyń aıaǵy­na taman kúrdeli jóndeýden ótkizýge týra keldi.

Ozyq sáýlet týyndysy

Semeıdiń ortalyq bóli­gin­de ornalasqan Ánet baba atyn­daǵy eki munaraly meshit oblys ortalyǵynyń kórkin kel­tirip turǵan úzdik sáýlet týyn­dylarynyń biri. Onyń erek­sheligi sol, munda XIX ǵa­syrǵa tán batys eýropalyq má­­de­nıet pen shyǵys órkenıe­tiniń arhıtektýralyq úıle­simi baıqalady. Tarıhı málimet­­ter­ge súıensek, bul meshittiń ­qu­ry­lysy shamamen 1852-1858 jyldary sol kezeńniń saýda­gerleri Ábdeshov, Rafıqov, Ha­lıtov jáne Súleımenov syn­­dy aza­mattardyń demeý­shi­ligimen qolǵa alynyp, 1862 jyly aıaqtalǵan dep aıtyla­dy. Qurylystyń jobasyn sáý­letshi A.Bolbatov pen ınjener A.Manashev daıyn­daǵan. Munda tik buryshty jaq­taýlary qıma tastarmen doǵa­lanyp bitetin 14 tereze, sol sekildi syrtqy búıir qabyr­ǵa­larynda jer astyndaǵy qa­batqa aparatyn bas­pal­daq qa­ra­styrylǵan. Ból­me­leriniń tóbesi kúmbezde­lip, kireberis ja­ǵyndaǵy sha­tyryna eki munara ornaty­lyp, bul kompozısııa­lyq she­shimniń utymdylyǵyn kór­se­tedi. Meshittiń qabyrǵala­ry irge­tasynan buǵatyna deıin ór­nek­ti kirpishtermen qalanǵan. Keńes ókimeti tusynda atalǵan meshit jumys istemegen.

1995 jyly Uly Abaıdyń 150 jyldyǵyna oraı qulshylyq orny qaıtadan halyq ıgiligine berildi. Al 90-shy jyldar­dyń aıaǵynda meshitke Ánet baba Kishikuly aty berildi. Jergilikti isker azamattardyń qoldaýymen bul sáýlet týyndysy birneshe ret jóndeýden ótkizildi.

Bir munaraly Aǵash meshiti

Joǵaryda aıtylǵandaı, ­Ke­ńes dáýirinde Semeıde esigi qu­­lyptalmaǵan eki meshit bol­ǵan. Sonyń biri – oń jaǵa­laý­da­ǵy bir munaraly Aǵash me­shiti. Ta­rıhy 155 jyldy qam­tı­tyn mu­sylmandardyń bul ǵıba­dat orny da ózindik arhı­tek­tý­ra­­lyq kelbetimen erekshe. 1867 jyly salynǵan meshittiń kompo­zı­­sııa­lyq sheshiminen ys­tan­bul­dyq sáýlet ıirimderi ańǵa­rylady.

«Keńes Odaǵy tusynda bul meshittiń qasbetinde «№1 meshit» degen jazý ilýli tur­ǵan. Demek sol zamannyń ózin­de jumys istegen. Sebebi osy qul­shylyq úıi ákimshilik orta­lyqtary men kúre joldardan qashyqta ornalasqandyqtan jabylmaǵan shyǵar dep oılaımyz. Iаǵnı sol kezdegi she­neýnikterdiń kózderine túspe­gen bolýy múmkin. Nege deseńiz, Shyǵys kentine aparatyn Abaı kóshesinde Ertistiń jaǵalaýyn­da taǵy bir meshit bolǵan dep aıtylady. О́kinishke qaraı, qazir onyń izi de qalmaǵan. Burynǵy «Rahat» saýda orta­ly­ǵynyń mańynda da meshit turǵan. Ony da qıratyp, keıinnen ornyna tutynýshylar odaǵynyń ǵımaraty salynǵan edi. Atalǵan ǵımarattyń esikterine zer sal­sańyz, dál qubylaǵa qarap tur­ǵany baıqalady. Panfılov kó­shesiniń boıynda da Allanyń jerdegi úıi bolǵandyǵy týraly derekter bar. Ýaqyt óte kele onyń ornynda jataqhana paıda bolyp, keıinnen jekemenshik záýlim úı salyndy.

Baıqasańyzdar, osy tarı­hı meshittiń barlyǵy bir-birine ja­qyn ornalasqan. Onyń sebebi dinı merekeler kezinde halyq­tyń syıymdylyǵyn qamtama­syz etý úshin oılastyrylǵan amal bolatyn.

1943 jyly Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan musylmandar dinı basqarmasy qurylǵannan beri Aǵash meshiti egemendik al­ǵanǵa deıin qyzmetin úzgen emes.

Taǵy bir ereksheligi, munda tarıhı kitaptar saqtaýly. Onyń arasynda jaǵrafııa, matema­tıka syndy oqý quraldary men Quran kitaptary da bar. Qazir bul qundy jádigerler kóz­diń qarashyǵyndaı saqtalyp otyr. Eki jyl kóleminde bas sha­hardaǵy Nazarbaev Ýnı­ver­sıtetpen tyǵyz baılanys­ta­myz. Olar Brıtanııadaǵy ǵy­lymı mu­rajaılarmen keli­sim­shartqa otyryp, osyndaı qundy ádebı eńbekterdi aqpa­rattyq bazaǵa engizip, saqtap otyrady eken.

Meshittiń syrtqy kelbetine kelsek, asa kúrdeli ózgerister joq. Osydan eki jyl buryn quzyrly organ ókilderi bul meshitti tarıhı-mádenı tizim­ge qosaıyq degen nıetpen ha­bar­lasqan bolatyn. Alaıda pan­demııa bastalyp, ju­mys sol kúıi qaldy. Memle­ket osy dinı nysandy tarıhı-sáýlet eskertkishi retinde óz qarama­ǵyna alsa dep oılaımyn. О́ıt­keni aldaǵy ýaqytta týrıs­ter ke­letin bolsa, muny kóneden qal­ǵan arhıtektýralyq jádi­ger retinde maqtanyshpen kórse­tý­­ge turarlyq. Sondyqtan ony tek belgili bir tizimge ǵana kirgizip, nazarsyz qaldyrýǵa bol­maı­dy dep esepteımiz. Má­selen, Túrkııanyń azamattary kelip, osyndaǵy XIX ǵa­syr­dyń jylytý peshine qarap, qyzyǵýshy­lyq tanytqan bolatyn. Olarda mundaı peshter joq. Sol sebepti osy meshit rýhanı-mádenı nysan retinde erekshe baqylaýǵa alynsa, artyq bolmaıdy», dedi bir munaraly Aǵash meshitiniń bas ımamy Dáýlet Maqajanov.

Ult ustazy nekesin qıdyrǵan

Kezinde shahardyń eski bó­li­gindegi «Tatar slobodkasy» dep atalǵan taǵy bir sáýlet injý-marjany – bir munaraly Tas meshit. Bul nysan XIX ǵa­syr­dyń ekinshi jartysynda tatar saýdageri Fatıh Mýsınniń de­meýshiligimen salynypty. Ony ystanbuldyq sáýletshi Ǵabdýl­la áfendi jo­balaǵan. Meshittiń negizgi ekstre­rerin – basy ­konýs tárizdes bıik munara men negizgi zaldyń ústinde ornalasqan alasa munara quraıdy. Basty zal­da qasıetti Mekkege qaratylyp jasal­ǵan mıhrab bar. Meshit astynda­ǵy jertólede erterekte dinı kitaphana bolǵan desedi.

Áıgili qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Qashqarııaǵa ketip bara jatqanda osy munaraly meshittiń sýretin qaryndash­pen salǵan degen málimet te bar.

«Bul meshitte Alash ardaq­tysy Ahmet Baıtursynuly ne­kesin qıdyrǵan. Hakim Abaı men Shákárim de osynda bastaryn sájdege tıgizgen dep aıtylady. 2007 jyly meshit tarıhı, mádenı eskertkishter qataryna engizildi. Osynda únemi kelip turatyn musylman qaýymnyń, jergilikti azamattardyń qol­da­ýymen meshitke jóndeý jumys­tary júrgizilip turady. Sebebi ótken tarıh bul tek memleketke ǵana qajet emes. Álbette, isker jandardyń tarapynan meshitti zaman talabyna saı ózgertip, jańartyp berýge usy­nys túsip jatady. Biraq bul babalarymyzdan qalǵan qun­dy amanat bolǵandyqtan ony qaz qalpynda saqtap, keıbir jer­lerin jańǵyrtýǵa tyrysyp ke­lemiz», dedi bir munaraly Tas me­shitiniń bas ımamy Nurbek Sálimov.

Túıindeı kelsek, bir kez­deri Alashordanyń astanasy sa­nalǵan Semeıde týrısterdiń kózin tartarlyq oryndar jer az emes. Tek sol qıraýdyń az-aq aldynda turǵan kóne ǵımarattarǵa kóńil bólinip, erekshe qorǵaýǵa alynsa artyq bolmas edi.

Abaı oblysy