Qazaqstan – Belarýs: Alys-beris ósip keledi

Tarıhqa kóz júgirtsek, 1992 jyly 16 qyrkúıekte eki el arasynda dıplomatııalyq qatynas ornady. 1993 jyly qańtarda Mınskide Qazaqstannyń dıplomatııalyq ókildigi ashyldy, al 1997 jyl­dyń qyrkúıeginde Qazaqstanda Belarýs elshiligi jumysyn bas­tady. Memleketaralyq qatynas­tardy damytý jónindegi ekijaqty kelisimniń basym baǵyttaryn aıqyndaıtyn negizgi halyqaralyq-quqyqtyq qujatqa 1996 jyly 17 qańtarda Mınsk qalasynda qol qoıylǵan, ol – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy men Belarýs Respýblıkasy arasyndaǵy Dos­tyq jáne yntymaqtastyq týraly shart. Barlyǵy 60-tan asa halyqaralyq shart tirkelgen, onyń ishinde Qazaqstan men Belarýs Úkimetteri arasyndaǵy mádenıet, ǵylym jáne bilim sala­syndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim bar. Osy quqyqtyq qujattardyń aıasynda eki el arasynda túrli salalarda, sonyń ishinde ǵylym jáne bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq serpindi damyp keledi. Máselen, bul salany damytýdaǵy jetekshi ról Qazaqstan men Belarýstiń jo­ǵary oqý oryndary men ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttary ara­syn­daǵy Ǵylymı-bilim berý kon­sor­sıýmyna tıesili, qazir­gi ýa­qytta onyń quramyna 27 qazaq­­standyq jáne 24 belarýs ǵyly­mı jáne bilim berý mekemesi kiredi.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, M.Tank atyndaǵy Belarýs memlekettik pedagogıkalyq ýnı­versıteti janyndaǵy Bela­rýs-Qazaqstan mádenı-bilim berý ortalyǵynyń jetekshisi Alek­­sandr Ratkonyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy bilim berý aıasynda sátti júzege asyry­lyp kele jatqan birneshe joba bar. Sondaı birlesken jumys­tyń bir nátıjesi – «Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys (1941–1944) jyl­daryndaǵy Belarýs partı­zan­dyq qozǵalysyndaǵy qazaq­stan­dyqtar» ǵylymı jobasy.

– Bul jobanyń máni – zert­teýshiler eki ýnıversıtettiń (L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men M.Tank atyndaǵy Belarýs memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti) tarıh fakýltetiniń stýdentteri oqytýshylardyń jetekshiligimen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Belarýs aýmaǵynda partızandyq qozǵalysqa qatys­qan qazaqstandyqtar týraly máli­metter izdeıdi. Negizgi min­det – Belarýs partızandyq ja­saq­­taryndaǵy qazaqtardyń sa­­nyn, olardyń jaýmen qalaı shaı­qasqanyn, jaýyngerlik is-áre­ketine qatysty qandaı oqı­ǵalar bolǵanyn anyqtaý. Bul jobany júzege asyrý barysynda soǵys jyldaryn­da partı­zan­dyq qozǵalysqa qatys­qan qazaq­standyqtardy izdeýde «Belarýs partızandary» portaly paıdalanyldy. Aqparattyq portalda partızandar men astyrtyn jaýyngerlerdiń jeke kartotekasy, Belarýstegi partızan jáne astyrtyn qozǵalysynyń qysqasha tarıhy, partızandar – Keńes odaǵynyń Batyrlary, aty ańyzǵa aınalǵan brıgada ko­mandırleri, partızan qozǵa­ly­syna qatysqandardyń ómirbaıan­dyq málimetteri toptastyrylǵan. Al ınteraktıvti partızan kartasyna partızan otrıadyna, brıgadasyna, nagradalaryna jatatyn jeke málimetter (aty-jóni, týǵan jyly jáne týǵan jeri), skanerlengen qujattar – jeke quram­nyń jeke esebi, nagradalar tizimi, jaýyngerlerdiń minezdemeleri jáne basqa materıaldar kiredi, – dedi Aleksandr Ratko.

1941-1945 jyldardaǵy fashızmmen jankeshti shaıqas qazaq jáne belarýs halqy úshin aýyr synaq bolyp, Qazaqstan men Belarýs azamattarynyń ulttyq bol­mysyn sezinýine túrtki boldy. «Osy surapyl soǵystyń oty­nan alǵan taǵylymy negizi­nen eki memlekettiń qazirgi ıdeolo­gııa­­synyń negizi quryldy», deı­­di ǵalymdar. Qazirgi kezde fa­­­shıstik basqynshylyq jyl­daryn­daǵy Belarýs jerindegi qazaqstandyqtardyń erligin zertteý, ásirese eki el jastary ara­syn­daǵy patrıotızmdi, dostyq pen ózara túsinistikti nyǵaıtý úshin ózekti bolyp otyr.

Jaqynda Ekinshi dúnıejúzi­­lik soǵys jyldaryndaǵy Belarýs­tegi partızandyq qozǵalys­qa qatysýshy qazaqstan­dyq­tar týraly jınaq­taǵan mate­rıal­­dardyń alǵash­qy jınaǵy jaryq­qa shyǵady. Jınaqta partı­­zandyq jasaqtarǵa qatys­qan­dardyń qujattary men marapat­tary, fotosýretter, gazet qıyn­dylary, soǵys ardagerleri týraly jazylǵan jýrnal maqalalary en­gizilgen. Zertteýshilerdiń aı­týyn­sha, bul derekter burynǵy par­tı­zandar týraly ǵylymı-anyq­tamalyq ádebıetterge enbegen.

Eki el arasyndaǵy ekonomı­kalyq qarym-qatynas ta qarysh­tap damyp keledi. Qazaqstanda Belarýstiń 260 kásiporny, 6 avtomobıl qurastyrý zaýyty jumys isteıdi. Qazaqstan Belarýsten aýyl sharýashylyǵy jáne jıhaz ónimderin ımporttaıdy. Búginde Qazaqstan aýmaǵy arqyly Bela­rýs pen Eýropa elderine jyl saıyn 136 myń ta­ýar konteıneri ótedi. Qazaqstannyń taý-ken óndirisi kombınattary Belarýs­tiń júk kólikteri men aýyr tehnıkalaryn qoldanady. Qazaqstan TMD memleketteriniń ishinde Belarýstiń negizgi saýda seriktes­teriniń úshtigine kiredi.

Ekonomıkalyq zertteý ınstı­tý­ty­nyń málimeti boıynsha (Economic research institute) eki el ara­­syndaǵy taýar aınalymy osy jyldyń qańtar-tamyz aı­­laryn­da 594,3 mln dollarǵa jet­­ken, bul 2021 jyldyń uqsas kezeń­i­men salystyrǵanda 3,8%-ǵa jo­ǵa­ry (572,7 mln dollar). Bul ret­te Qazaq­­stannan Belarýske eksport kólemi 13,9%-ǵa tó­men­dep, 60,2 mln dollardy qurap otyr.

Belarýske eksporttyń qys­qarýy tas kómir (86,5%-ǵa nemese 22,3 mln dollarǵa (25,8-den 3,5 mln dollarǵa deıin), gaz (100%-ǵa ne­mese 5,5 mln dollarǵa (5,5-ten 0,0 mln dollarǵa deıin), munaı ónim­derin (87,3%-ǵa nemese 3,8 mln dollarǵa (4,4-ten 0,6 mln dollarǵa deıin) jetkizýdiń tómendeýimen baılanysty, deıdi ekonomıka sarapshylary. Al kerisinshe nan jáne unnan jasalǵan kondıterlik ónimder (ósimi 23,6 ese nemese 3,6 mln dollar (0,2-den 3,7 mln dollarǵa deıin), jeńil avtomobılder (ósimi 2,4 ese nemese 3,4  mln dollar (2,4-ten 5,8 mln dollarǵa deıin), ferroqorytpa ónimderi (43,5%-ǵa nemese 1,9 mln dollarǵa (4,4-ten 6,3 mln dollarǵa deıin), elektrlik akkýmýlıatorlar (ósimi 3,5 ese nemese 1,6 mln dollar (0,6-dan 2,2 mln dollarǵa deıin), kir jýý mashınalaryn (1,5 mln dollar (0-den 1,5 mln dollarǵa deıin) jetkizý kórsetkishi artqan. Bıyl Qazaqstan Belarýske negizinen ferroqorytpalar (6,3 mln dollar (úlesi 10,5%), jeńil avtomobılder (5,8 mln dollar (9,6%), óńdelmegen myrysh (4,6 mln dollar (7,6%), nan jáne unnan jasalǵan kondıterlik ónimderi (3,7 mln dollar (6,2%), tas kómir (3,5 mln dollar (5,8%), elektr akkýmýlıatorlaryn (2,2 mln dollar (3,7%), kir jýý mashınalaryn (1,5 mln dollar (2,5%), ishki janý qozǵaltqyshtaryn jaǵýǵa jáne iske qosýǵa arnalǵan elektr jabdyqtaryn (1,5 mln dollar (2,5%), dıodtar, tranzıstorlar jáne uqsas jartylaı ótkizgish qurylǵylaryn (1,5 mln dollar (2,4%), qymbat emes metaldardan jasalǵan biteý jáne býyp-túıý kerek-jaraqtaryn (1,4 mln dollar (2,4%) eksporttaǵan.

Al Belarýsten Qazaqstanǵa ımport kólemi osy jyldyń qańtar-tamyzynda 6,2 paıyzǵa (534,0 mln dollar) ósken. Atalǵan elden arnaıy maqsattaǵy avtomobıl­der (21,1 mln dollar), ys­tyq­taı ılektelgen ózge de tazar­tyl­maǵan bolattan jasalǵan shybyq­tar (13,4 mln dollar), aýyl sha­rýa­shylyǵy daqyldaryn jınaýǵa jáne bastyrýǵa arnalǵan mashınalar men mehanızmder (11,6 mln dollar), jıhaz (9,7 mln dollar), qoıýlandyrylǵan jáne qurǵaq sút pen kilegeı (32%-ǵa nemese 7,5 mln dollarǵa), ózge de jıhaz jáne onyń bólikteri (36,7% - ǵa nemese 6,7 mln dollar), irimshikter men súzbe (38,8%-ǵa nemese 6,7 mln dollarǵa) úlken mólsherde ákelingen. Alaıda Belarýs elimizge jańa pisken nemese salqyndatylǵan sıyr eti (85% nemese 21,2 mln dollar), jyljymaly quramnyń bólik­teri (78%-ǵa nemese 19,5 mln dollarǵa), avtomobılder men trak­torlarǵa arnalǵan bólshekter men kerek-jaraqtar (55,7%-ǵa nemese 12,9 mln dollarǵa), júk avtomobılderi (90,3%-ǵa nemese 7,8 mln dollarǵa) jáne dánekerleý úshin paıdalanylatyn metaldardan jasalǵan buıymdardy (82,6%-ǵa nemese 4,4 mln dollarǵa) tasymaldaýdy azaıtqan.

Ekonomıkadaǵy ósim men onyń ár jyldary tómendeýi qalypty jaǵdaı ekenin aıtady sarapshylar. О́ıtkeni ol óndiriletin shıkizat kólemine baılanysty bolady. Mundaı kórsetkishterdiń aýyt­qý­laryna qaramastan, dıplo­matııa­lyq baılanystyń 30 jyldyq tarıhy odan ári jalǵasyp, damı bermek.