Keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baıbek osy ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylar quramymen jáne stýdenttermen kezdesti. Sharaǵa ýnıversıtet rektory Erlan Sydyqov, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Tahır Balyqbaev, Ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Rahym Oshaqbaev jáne Eýrazııalyq yqpaldastyq ınstıtýtynyń dırektory Janargúl Qusmanǵalıeva qatysty. Kezdesý taqyryby Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa boldy.
Jıynda sóz alǵan B.Baıbek 1994 jyly eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasyn tuńǵysh ret Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kótergenine, sol ýaqyttan bul strategııalyq bastama 20 jyl boıy kezeń-kezeńmen júzege asyrylyp kele jatqanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul ıdeıa 2000 jyly – Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqty, 2010 jyly – Keden odaǵyn, 2012 jyly – Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurý aıasynda iske asyrylǵan. «Al búgingi tańda eýrazııalyq yqpaldasý jańa mejeniń – EAEO qurýdyń aldynda tur», deı kele, B.Baıbek Eýrazııa keńistigindegi yqpaldasý barysynyń damý sıpatyn atap ótti. О́z dárisinde ol údep kele jatqan jahandyq ekonomıkalyq báseke jaǵdaıyndaǵy elderdiń aımaqtyq qaýymdasýynyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Bul týraly ol bylaı dedi:
«Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen turǵyndardyń ál-aýqaty men memleketimizdiń órkendeýine baǵyttalǵan júıeli reformalar júrgizildi. Sonyń arqasynda búgin Qazaqstan bizdiń áriptesterimizben belsendi ekonomıkalyq yqpaldasýǵa daıyn. EAEO qurý qazaqstandyq bıznes úshin aýqymy 170 mln. adamdyq naryqqa jol ashady, bul óz kezeginde otandyq óndiristi damytý men ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qosymsha ynta beredi. «Qazaqstan - 2050» Strategııasynda Memleket basshysy árqaısysy túrli saýda-ekonomıkalyq birlestiktiń múshesi bolyp tabylatyn, álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý týraly maqsat qoıdy. Búgingi tańda ekonomıkalyq yqpaldastyq naryqtyq ekonomıkasy bar kez kelgen eldiń tabysty damýynyń mindetti shartyna aınaldy».
Al R.Oshaqbaev «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde úsh el bıznes júrgizý úshin, oǵan eń qolaıly jaǵdaılar jasaý úshin, durys orta qalyptastyrý úshin tıimdi básekege túsetinin jetkizdi. «Bul jolda Qazaqstannyń óz baǵyty bar. Demek, bul – kásipkerlik qyzmet sýbektilerin tartý úshin bizdiń osy básekede ozyq bolýymyzǵa múmkindikter bar degen sóz», dedi ol bul rette. Onyń aıtýynsha, búginde áriptes elderdiń memlekettik satyp alý kólemi – 198 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, bul Qazaqstannyń memlekettik satyp alý kóleminen 26 ese kóp eken. Al Reseı men Belarýs ımportynyń jıyntyq kólemi 360 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn kórinedi, bul sáıkesinshe, Qazaqstannyń ishki jalpy óniminen 1,6 ese kóp.
Sondaı-aq, kezdesý barysynda Keden odaǵy elderinde óńdelgen taýarlar eksporty 2009 jylmen salystyrǵanda, ótken jyly 2 esege, ıaǵnı 1,6 mlrd. AQSh dollaryna deıin ósip, 3,2 mlrd. AQSh dollaryn quraǵany, al qazaqstandyq ónimniń eksportynda óńdelgen taýarlar úlesi 44,9%-dan 54,6%-ǵa deıin óskendigi de aıtyldy. Mamandar óz kezeginde Keden odaǵy qurylǵan kezden bastap Qazaqstannyń óńdeýshi ónerkásibinde tikeleı shetel ınvestısııasy 88%-ǵa óskenine, máselen, 2009 jyly ol 1,8 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, 2012 jyly 3,4 mlrd. AQSh dollaryna deıin ulǵaıǵanyna toqtaldy. Iаǵnı, tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi osy kezeńde 33%-ǵa kóterilip, 21,4 mlrd. AQSh dollarynan 28,3 mlrd. AQSh dollaryna deıin artqan eken.
J.Qusmanǵalıevanyń oıy da elder arasyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń ekonomıkanyń alǵa jyljýyna sep bolady degenge saıdy. «Eger, álemniń saıası kartasyna qaraıtyn bolsaq, bárimiz de onyń ıntegrasııalyq birlestikterden turatynyna kóz jetkizemiz. Qazirgi tańda dúnıejúzinde mundaı birlestikterdiń sany 200-ge jýyqtaıdy. Árıne, olardyń keıbiri iri, keıbiri usaq. Biraq, másele onda emes. Másele, osyndaı ıntegrasııalyq úderisterdiń búkil álemge tán, jalpyǵa ortaq úderis ekendigi. Bul – qajettilik. Bul – tıimdilik. Sebebi, qandaı da bir damyǵan el ózgelerden alshaq, tomaǵa-tuıyq ómir súre almaıdy. Sondyqtan, mundaı ıntegrasııalyq úderister ekonomıkalyq turǵydan kelgende, shetelden ınvestısııanyń kóptep aǵylýyn, ishki naryqtyń keńeıýin, ekonomıkalyq básekelestiktiń artýyn, taýar men qyzmet kórsetý túrleriniń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy men aınalymyn qamtamasyz etedi», dedi óz sózinde J. Qusmanǵalıeva.
Al T.Balyqbaev tarıhı oqıǵanyń qarsańynda osyndaı dáris ótkizip, qoǵamdy tolǵandyrǵan ózekti máseleni talqylaýǵa, san túrli saýaldarǵa jaýap izdeýge múmkindik bergeni úshin B.Baıbekke alǵysyn bildirdi. «Búgin biz eýrazııalyq ıntegrasııa jóninde mańyzdy máselelerdi talqyladyq. Elbasynyń 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi dárisinen bastaý alǵan eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy búginde álemdegi ozyq úlgilerdiń qataryna enip otyr. Sebebi, úlken kelisimge qol qoıylǵannan keıin bul másele tarıhı jylnamaǵa jazylsa, al biz ıntegrasııanyń úderisine qadam basatyn bolamyz. Bul kelisimniń ózeginde ekonomıkalyq sharttar jatsa da, onda bilimge qatysty da máseleler qozǵalǵan. Máselen, elimizdiń joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterdiń Reseıdiń, Belarýstiń jetekshi mekemelerine baryp, jumys isteýine tolyq múmkindikteri bolady. Bul – bizdiń jastarymyzdyń «qyzmet etý geografııasynyń» da keńeıip jatqanynyń belgisi. Jalpy alǵanda, bul sharttyń eń negizgi ıdeıasy – ekonomıka salasyndaǵy múmkindikter», dedi T.Balyqbaev.
Shara sońynda oǵan qatysqan azamattar ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylar quramymen jáne stýdenttermen eýrazııalyq ıntegrasııa tóńireginde ózara pikir almasty.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Jıynda sóz alǵan B.Baıbek 1994 jyly eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasyn tuńǵysh ret Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kótergenine, sol ýaqyttan bul strategııalyq bastama 20 jyl boıy kezeń-kezeńmen júzege asyrylyp kele jatqanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul ıdeıa 2000 jyly – Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqty, 2010 jyly – Keden odaǵyn, 2012 jyly – Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurý aıasynda iske asyrylǵan. «Al búgingi tańda eýrazııalyq yqpaldasý jańa mejeniń – EAEO qurýdyń aldynda tur», deı kele, B.Baıbek Eýrazııa keńistigindegi yqpaldasý barysynyń damý sıpatyn atap ótti. О́z dárisinde ol údep kele jatqan jahandyq ekonomıkalyq báseke jaǵdaıyndaǵy elderdiń aımaqtyq qaýymdasýynyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Bul týraly ol bylaı dedi:
«Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen turǵyndardyń ál-aýqaty men memleketimizdiń órkendeýine baǵyttalǵan júıeli reformalar júrgizildi. Sonyń arqasynda búgin Qazaqstan bizdiń áriptesterimizben belsendi ekonomıkalyq yqpaldasýǵa daıyn. EAEO qurý qazaqstandyq bıznes úshin aýqymy 170 mln. adamdyq naryqqa jol ashady, bul óz kezeginde otandyq óndiristi damytý men ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qosymsha ynta beredi. «Qazaqstan - 2050» Strategııasynda Memleket basshysy árqaısysy túrli saýda-ekonomıkalyq birlestiktiń múshesi bolyp tabylatyn, álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý týraly maqsat qoıdy. Búgingi tańda ekonomıkalyq yqpaldastyq naryqtyq ekonomıkasy bar kez kelgen eldiń tabysty damýynyń mindetti shartyna aınaldy».
Al R.Oshaqbaev «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde úsh el bıznes júrgizý úshin, oǵan eń qolaıly jaǵdaılar jasaý úshin, durys orta qalyptastyrý úshin tıimdi básekege túsetinin jetkizdi. «Bul jolda Qazaqstannyń óz baǵyty bar. Demek, bul – kásipkerlik qyzmet sýbektilerin tartý úshin bizdiń osy básekede ozyq bolýymyzǵa múmkindikter bar degen sóz», dedi ol bul rette. Onyń aıtýynsha, búginde áriptes elderdiń memlekettik satyp alý kólemi – 198 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, bul Qazaqstannyń memlekettik satyp alý kóleminen 26 ese kóp eken. Al Reseı men Belarýs ımportynyń jıyntyq kólemi 360 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn kórinedi, bul sáıkesinshe, Qazaqstannyń ishki jalpy óniminen 1,6 ese kóp.
Sondaı-aq, kezdesý barysynda Keden odaǵy elderinde óńdelgen taýarlar eksporty 2009 jylmen salystyrǵanda, ótken jyly 2 esege, ıaǵnı 1,6 mlrd. AQSh dollaryna deıin ósip, 3,2 mlrd. AQSh dollaryn quraǵany, al qazaqstandyq ónimniń eksportynda óńdelgen taýarlar úlesi 44,9%-dan 54,6%-ǵa deıin óskendigi de aıtyldy. Mamandar óz kezeginde Keden odaǵy qurylǵan kezden bastap Qazaqstannyń óńdeýshi ónerkásibinde tikeleı shetel ınvestısııasy 88%-ǵa óskenine, máselen, 2009 jyly ol 1,8 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, 2012 jyly 3,4 mlrd. AQSh dollaryna deıin ulǵaıǵanyna toqtaldy. Iаǵnı, tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi osy kezeńde 33%-ǵa kóterilip, 21,4 mlrd. AQSh dollarynan 28,3 mlrd. AQSh dollaryna deıin artqan eken.
J.Qusmanǵalıevanyń oıy da elder arasyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń ekonomıkanyń alǵa jyljýyna sep bolady degenge saıdy. «Eger, álemniń saıası kartasyna qaraıtyn bolsaq, bárimiz de onyń ıntegrasııalyq birlestikterden turatynyna kóz jetkizemiz. Qazirgi tańda dúnıejúzinde mundaı birlestikterdiń sany 200-ge jýyqtaıdy. Árıne, olardyń keıbiri iri, keıbiri usaq. Biraq, másele onda emes. Másele, osyndaı ıntegrasııalyq úderisterdiń búkil álemge tán, jalpyǵa ortaq úderis ekendigi. Bul – qajettilik. Bul – tıimdilik. Sebebi, qandaı da bir damyǵan el ózgelerden alshaq, tomaǵa-tuıyq ómir súre almaıdy. Sondyqtan, mundaı ıntegrasııalyq úderister ekonomıkalyq turǵydan kelgende, shetelden ınvestısııanyń kóptep aǵylýyn, ishki naryqtyń keńeıýin, ekonomıkalyq básekelestiktiń artýyn, taýar men qyzmet kórsetý túrleriniń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy men aınalymyn qamtamasyz etedi», dedi óz sózinde J. Qusmanǵalıeva.
Al T.Balyqbaev tarıhı oqıǵanyń qarsańynda osyndaı dáris ótkizip, qoǵamdy tolǵandyrǵan ózekti máseleni talqylaýǵa, san túrli saýaldarǵa jaýap izdeýge múmkindik bergeni úshin B.Baıbekke alǵysyn bildirdi. «Búgin biz eýrazııalyq ıntegrasııa jóninde mańyzdy máselelerdi talqyladyq. Elbasynyń 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi dárisinen bastaý alǵan eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy búginde álemdegi ozyq úlgilerdiń qataryna enip otyr. Sebebi, úlken kelisimge qol qoıylǵannan keıin bul másele tarıhı jylnamaǵa jazylsa, al biz ıntegrasııanyń úderisine qadam basatyn bolamyz. Bul kelisimniń ózeginde ekonomıkalyq sharttar jatsa da, onda bilimge qatysty da máseleler qozǵalǵan. Máselen, elimizdiń joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterdiń Reseıdiń, Belarýstiń jetekshi mekemelerine baryp, jumys isteýine tolyq múmkindikteri bolady. Bul – bizdiń jastarymyzdyń «qyzmet etý geografııasynyń» da keńeıip jatqanynyń belgisi. Jalpy alǵanda, bul sharttyń eń negizgi ıdeıasy – ekonomıka salasyndaǵy múmkindikter», dedi T.Balyqbaev.
Shara sońynda oǵan qatysqan azamattar ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylar quramymen jáne stýdenttermen eýrazııalyq ıntegrasııa tóńireginde ózara pikir almasty.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
