G-20 nazarynda – jahannyń kúrdeli máseleleri

Bıylǵy sammıtte kóshbas­shy­lar Covid-19 pandemııasynan keıin júzbe-júz kezdeskeli tur. «Úlken jıyrmalyq» offlaın formatta 2019 jyldyń maýsymynda Japonııanyń Osaka qala­syn­da bas qosty. Odan keıingi 2020 (Saýd Arabııasy) jáne 2021 (Italııa) jyly sammıt onlaın formatynda ótken edi.

Indonezııa – halyqaralyq kezdesýler ótkizýde tájirıbesi mol el. Sondyqtan bıylǵy sammıttiń osynda ótýin barlyq el biraýyzdan qoldady. Máselen, Indonezııa 2013 jyly Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq ynty­maqtastyǵy (ATEY) sam­mıtin uıymdastyryp, Qytaı, Reseı men AQSh sekildi iri derja­valardyń basyn qosty. Dese de 2014 jyly AQSh pen Re­seı arasy qatty shıelenisip, sol jyly Aýstralııanyń Brıs­ben qala­synda ótken jıynda Vashıngton Máskeýdi sammıt­ten alshaqtatýǵa tyrysqan bolatyn. Al Balıdegi «Úlken jıyr­ma­lyq­tyń» kezdesýine qatysýdan Vladımır Pýtınniń ózi bas tartty, sondaı-aq onyń is-sharaǵa qatysýshylarǵa beıneúndeý jiberýi de josparlanbaǵan. Onyń ornyna sammıtke qatysý úshin keshe Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov Indonezııaǵa keldi. «Ony qur­met­ti qaraýyl, bıshiler toby sal­­tanatty túrde kútip aldy», dep habarlady Syrtqy ister mı­­nıs­tr­liginiń baspasóz hatshysy Marııa Zaharova Telegram arnasynda.

Marııa Zaharovanyń málim­deý­­in­she, sammıtte Reseı baǵa jáne basqa da syrtqy qysymdardyń áreketterin joqqa shyǵaryp, syrtqy naryqtarǵa azyq-túlik ónimderi men energetıkalyq re­sýrstardyń senimdi jetkizýshi bolyp qala beretinin jetkizbek. «Osyǵan baılanysty birqatar naqty bastamalardy jarııalaý josparlanýda, sonyń ishinde Túr­kııamen gaz salasyndaǵy ynty­­maq­tastyqty damytý, astyq pen tyńaıtqyshtardyń iri par­tııa­la­ryn jetkizýdi uıym­das­ty­rý máseleleri bar», dedi M.Zaharova.

G-20-nyń qazirgi quramyna Argentına, Aýstralııa, Brazı­lııa, Germanııa, Úndistan, In­donezııa, Italııa, Kanada, Qy­taı, Ulybrıtanııa, Meksıka, Reseı, AQSh, Túrkııa, Fransııa, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Af­rıka, Saýd Arabııasy jáne Ja­ponııa kiredi. Balıdegi jıyn Germanııa kansleri Olaf Shols, Aýstralııa premer-mınıstri Entonı Albanız, Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sok Iol, Italııa premer-mınıstri Djordja Melonı jáne Ulybrıtanııa premer-mınıstri Rıshı Sýnak úshin alǵashqy sammıt bolmaq. Al samıttiń qurmetti qonaqtary retinde Kambodja, Ispanııa, Nıderland, BAÁ, Rýanda, Senegal, Sıngapýr, Sýrınam, Fıd­jı jáne Ýkraına elderi shaqy­rylǵan.

Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelenskıı 3 qarashada eger Vladımır Pýtın sammıtke qa­­tyssa Balıge barmaıtynyn má­limdegen edi. Alaıda 8 qarasha­da Kıev Zelenskııdiń sam­mıtke onlaın qatysýy múm­kin degen habarlamany rastady. Sonymen qatar G-20 sammıtine AQSh prezıdenti Djo Baıden men Qytaı basshysy Sı Szınpın qatysady. Osyǵan deıin Baıden bul jıynda Ýkraınadaǵy qaqtyǵysty retteý máselesin kóterýge ýáde bergen edi. Buǵan qosa eki el basshysy birqatar aımaqtyq jáne jahandyq máseleni talqylaıdy dep kútilip otyr. О́tken beısen­bi kúni «Amerıka daýysy» saıty «Aq úı prezıdent Djo Baıdenniń Indonezııada ótetin G-20 sammıti alańynda Qytaı basshysy Sı Szınpınmen josparlanǵan kezdesýin jarııalady», dep habarlady. Aq úıdiń baspasóz hatshysy Karın Jan-Perdiń aıtýynsha, Djo Baıden men Sı Szınpın Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy baılanys jelilerin saqtaý men ony ári qaraı damytý jolynda birlesip jumys isteý sharalaryn qarastyrady. Sondaı-aq Aq úı ókili Djo Baıden Qytaımen qarym-qatynastyń negizin qalaýǵa daıyn, biraq týyndaǵan máselelerdi, ásirese, Taıvan men adam quqyqtaryn ashyq talqylaýdan bas tartpaıtynyn aıtty.

Jalpy, «Úlken jıyrma­lyq­tyń» kúshi zor. Ol Batys pen Shyǵysty, Soltústik pen Oń­tústikti biriktirip, olardyń ózara ortaq sheshimder izdep, mámilege kelýlerine, bir-biri­men «ońasha» sóılesýlerine jol ashady. Alaıda sarapshylar G-20 elderi de eki jaqqa «Batys» jáne «Batys emester» bolyp bólinetinin aıtady. Má­se­len, birinshi jartylyqqa AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Italııa, Kanada, Aýstralııa, Japonııa, Ońtústik Ko­reıa jáne Eýroodaq kiredi. Batys emesterge Qytaı, Reseı, Ún­distan, musylman elderi – Saýd Arabııasy, Túrkııa, Indo­­nezııa, Latyn Amerıka el­deri – Meksıka, Argentına, Brazılııa jáne Ońtústik Af­rı­ka Respýblıkasy engen. Bular Batystyń Reseıdi aıyptaý men jazalaý áreketterine qosylmaǵan elder.

2016 jyly Qazaqstan QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń arnaıy shaqyrýymen Hanchjoý qalasynda ótken G-20 sammıtine qatysty. Sarapshylardyń aıtýynsha, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy kezdesýdiń qory­tyndysy óte tabysty bolǵan. Máselen, kezdesý nátıjesinde 5 jyldyń ishinde jalpy quny 26 mlrd dollardy quraıtyn túrli joba júzege asyrylǵan. Sondaı-aq qazaqstandyq ónim kóleminiń Qytaı naryǵynda artýyna jol ashyldy. Olardyń arasynda buǵan deıin keń kólemde eksporttalǵan kómirsýtegi shıkizatynan bólek, aýylsharýashylyq ónimderi de bar.

Klýbqa 2016 jyly tóraǵalyq etken Qytaı óz tarıhynda birinshi ret onyń sammıtin qabyldady. Onda ótken jıynda qarjy rynogy jáne ekologııa máselesi talqylandy. О́ıtkeni sol kezde álemdik qarjy uıymdaryn dúnıe júzinde ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaǵany mazalaǵan edi. Sondyqtan olar saýda-sattyqty kedergilerden aryltý joldaryn izdeýge tyrysty. Al ekonomıkasy qaryshtap damyǵan Qytaı aýanyń lastanýynan zardap shekti. Sol sebepti ol ekologııalyq jobalarǵa qarjy tartý maqsatynda «jasyl qar­jy» máselesine kóbirek nazar aýdardy. G-20 elderindegi ekono­mı­kalyq ósim 2016 jyly ortasha eseppen 1,5%-dy qurady. Bul baıaýlaýdyń negizgi sebepteri demografııa (turǵyndardyń qartaıýy), korporatıvti sektorda jáne memleketter deńgeıinde qaryzdardyń ósýine baılanys­ty ınvestısııalardyń azaıýy, sonymen qatar proteksıonıstik sharalardyń kóbeıýi boldy. Qy­taı­dyń bastamasy boıynsha sam­mıttiń kún tártibine «jasyl qarjy» taqyryby en­gizil­di. «Ja­syl qarjy» dep otyr­ǵany – energııa únemdeýshi jáne eko­lo­gııalyq taza tehnologııalardy qarjylandyrý. Bul joba ekonomıkasy damyǵan elderde, sonyń ishinde Qytaı men Úndistanda da iske asyp keledi.

«Úlken jıyrmalyqtyń» ta­rı­­hyna oralar bolsaq, G-20 álem­­degi ekonomıkasy eń myq­ty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby. Qu­­ryltaı konferensııasy 1999 jyldyń jeltoqsanynda Ber­lınde ótti. G-20 sammıtterine tek múshe elder ǵana emes, Halyq­aralyq valıýta qory, BUU, Dú­nıe­júzilik bank sııaqty halyq­aralyq uıymdardyń da ókilderi qatysady.

Negizi G-20 uıymy 90-jyl­dardyń sońynda Azııa elderin sharpyǵan qarjy daǵdary­syna oraı quryldy. Krızıstik ekonomıkasy tez ósip kele jatqan damýshy elderdi álemdik mańyzy bar talqylaýlar men sheshim qabyl­daýlarǵa jetkilikti dáre­je­de qatystyrmaýdyń zardabyn kórsetti. Odan buryn eko­no­mıkasy asa iri jeti el G-7 for­matynda bas qosyp álem máselelerin talqylaıtyn. 2008 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys G-7 formatynan G-20-qa ótý prosesin tezdetti. О́ıtkeni álemdik ekonomıka buryn-sońdy bolmaǵan toqyraýǵa ushy­raı­dy degen qaýip kúsheıgen edi.

Bir qyzyǵy, áýelde G-33 qurylyp, onyń quramynda Bel­gııa, Chılı, Mysyr, Gonkong, Marokko, Nıderlandy, Polsha, Sıngapýr, Kot d^, Ivýar, Ispanııa, Shvesııa, Shveısarııa jáne Taı­land boldy. Odan keıin 1999 jyly G-22 paıda boldy. Bir jyl ishinde ol G-20-ǵa qysqardy.