Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń saýda mınıstri Andreı SLEPNEVPEN suhbat
– Andreı Aleksandrovıch, búgin ómirge kelip otyrǵan Eýrazııalyq odaqty qurý ıdeıasynyń avtory Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ekendigi belgili. Endi bul odaq qalaı jumys isteıtin bolady?
– Iá, Eýrazııalyq odaq qurý týraly jarqyn ıdeıany osydan jıyrma jyl buryn Nursultan Ábishuly kótergen bolatyn. Aıtpaqshy, jýyqta ǵana ıdeıa alǵash aıtylǵan Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde osy jaǵdaıdy taǵy da eske túsirý sharasy bolyp ótti.
О́zderińiz bilesizder, Eýrazııalyq odaq qurý máselesi naqty ómirde Keden odaǵyn quryp, júzege asyrýdan bastaý aldy. Bul qurylym óz tıimdiligin berdi. Sondyqtan búgingi kúni Eýrazııalyq odaqty qurý naqty resimdelip otyr. Bul odaq endi halyqaralyq sýbekt retinde óz qurylymdary, óz ınstıtýttarymen naqty áreket etýge kirisedi. Álemdik arenadaǵy ornyn aıqyndaıtyn bolady. Osy jaǵdaılardyń ózi-aq onyń jumys isteýine turaqtylyq sıpatyn beredi.
Onyń ústine odaqty mańyzdy resimdeý máselesimen qatar biz endi yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor jolyna túskendigimizdi túsinýimiz kerek. О́ıtkeni, budan bylaıǵy ýaqyttarda taýarlardy odaq aıasynda jyljytýda kedergiler belsendi túrde eńseriletin bolady.
Bizdiń aldymyzda kapıtaldardyń birtutas qyzmet rynogyn qalyptastyrý mindeti tur. Shynyn aıtqanda, bul máselege biz endi kiriskeli otyrmyz. О́ıtkeni, qol qoıylǵan shartta osyndaı rynokty qurý jónindegi mindetter belgilengen. Bul degenińiz, budan bylaıǵy ýaqytta árbir kásiporyn óz qyzmetin endi odaq kóleminde usyna alady degen sóz. Burynǵydaı oǵan endi qosymsha ruqsattar men lısenzııalar qajet bolmaıtyn bolady. Osynyń bári kásiporyn aldyndaǵy jumysty jeńildetip, onyń qýatyn arttyrý, jumys kólemin kóbeıtý úshin jańa keńistikterdi ıgerýine jol ashady.
Árıne, ekonomıkalyq salalardyń barlyǵynda birdeı mundaı jumysty jolǵa qoıý múmkin emes. Máselen, bank sektorynda osy isti birden júzege asyra almaımyz. О́ıtkeni bul úshin retteý sharalaryn júrgizý, zańdar qabyldaý qajet bolady. Degenmen, ýaqyt tez ótedi ǵoı. Sondyqtan qazirgi ýaqyttaǵy eń bastysy bizdiń osy baǵyt boıynsha alǵa jyljyp kele jatqandyǵymyz. Qysqasyn aıtqanda, birtutas rynoktyń paıda bolýy bizdiń kásiporyndarymyz ben azamattarymyzǵa jańa múmkindikter beretindigi, kásiporyndardyń qyzmetin eseleýine jol ashatyndyǵy anyq.
– Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın Reseı, Belarýs jáne Qazaqstannyń ıntegrasııalaný jolynda júıeli túrde alǵa basyp kele jatqandyǵyn, bul jaǵdaıdyń ózi qazirdiń ózinde naqty nátıjeler bere bastaǵandyǵyn aıtqan bolatyn. Siz bul rette qandaı nátıjelerdi atap kórsetken bolar edińiz?
– О́tken jyldyń qorytyndysynda bizdiń ózara saýdamyzdyń kólemi 70 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Shynyn aıtqanda, Keden odaǵy qurylǵanǵa deıin mundaı kólemdi sıfrdy boljaýdyń ózi múmkin emes edi. Keden odaǵy qurylǵannan beri saýda kólemimiz, álemde oryn alǵan daǵdarystarǵa qaramastan, ár jyl saıyn 19 paıyzǵa ósip otyrdy. Árıne, mundaı kórsetkishke qol jetkizýde bıznestiń aldynan kezdesetin ákimshilik jáne túrli tehnıkalyq kedergilerdi eńsere bilýdiń mańyzy úlken bolǵandyǵy túsinikti.
Sol sııaqty, ortaq saýdanyń damýy árbir elge óz paıdasyn bergendigi anyq. Ári bul úderistiń ózi bizdiń odan ári jaqyndasýymyzǵa jaqsy negiz qalady. Endi Eýrazııalyq odaqtyń qurylýy men júıeli túrde tıimdilik alý úderisi bastaý alatyn bolady. Sebebi, endigi kezekte qurylyp otyrǵan ortaq rynokta júzege asatyn jobalardyń tartymdylyǵy burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda arta túsetin bolady. Máselen, Qazaqstanda tartymdy bir joba nemese ıdeıa paıda boldy deıik. Endi bul jobany júzege asyrýǵa burynǵydaı tek Qazaqstan bıznesmenderi ǵana emes, sonymen qatar Reseı men Belarýs iskerleri de yqylas tanytatyn bolady. Mine, osy jaǵdaıdan jobanyń tartymdylyq qasıeti eleýli túrde arta bastaıdy.
Jalpy, Qazaqstan jaǵdaıyna keletin bolsaq, mundaı tartymdylyq pen tıimdilik qazirdiń ózinde aıqyn kórinip otyr dep aıta alamyz. Máselen, sońǵy kezderi Qazaqstanda bul elde buryn bolmaǵan jańa óndiris túrleri ashylýda. Atap aıtatyn bolsaq, temirjoldyń jyljymaly quramdaryn, ártúrli kótergish quraldardy, júk kólikterin, elektrondy tehnıkalardy shyǵarý qarqyndy túrde qolǵa alyndy. Qazaqstan jaǵdaıynda mundaı kúrdeli sıpattaǵy tehnıkalarmen saýda jasaý, olardy syrtqa shyǵarý múldem bolmaǵan edi. Tipti bolǵan jaǵdaıdyń ózinde kózge kórinbeıtindeı tipten eleýsiz sıpatta edi. Endi osy úderis aıqyn baıqalyp qana qoımaı, bul istiń aýqymy ár jyl saıyn eselep ósip keledi. Árıne, munyń ózi birinshi kezekte ıntegrasııalaný úderisiniń jemisi ekendigi anyq. Endi ortaq rynoktyń qurylýy osyndaı jańa jobalardy júzege asyrý máselesine neǵurlym belsendi sıpat beretin bolady.
Meniń oıymsha, budan bylaıǵy ýaqyttarda odaq aıasyndaǵy retteý sharalarynyń sapasy da arta beretin bolady. Ákimshilik kedergilerdiń azaıýynyń ózi osyndaı nátıjege ákelip tireıtin bolady. Bul jaǵdaı aqyr aıaǵynda bizdiń elderimizdiń halyqaralyq deńgeıde bıznes júrgizý qabilettiligin arttyrady. Jańa reıtıngtik kórsetkishterge qol jetkizýimizge múmkindik beredi.
– Álemde ıntegrasııalanýdyń kóptegen formalary bar. Eýrazııalyq odaqtyń olardan qandaı aıyrmashylyqtary bolýy múmkin?
– Árıne, óz jumysymyzda bizge halyqaralyq ıntegrasııalyq baılanystardyń qyrlary men erekshelikterin eskerip otyrý qajet bolady. Jalpy, ıntegrasııalaný úderisi qazirgi kúni búkil álem boıynsha belsendi artyp keledi. Osy oraıda bir baıqalyp otyrǵan jaǵdaı shaǵyn ekonomıkanyń iri ekonomıkaǵa ıntegrasııalanýy neǵurlym qolaıly bolǵan saıyn bıznestiń osy úderiske qaraı umtyla túsetindigi aıqyndalyp otyr. Halyqaralyq deńgeıde qazir munyń ózi standartqa aınaldy. Bizge de endi Eýrazııalyq odaqtyń qurylýymen osyndaı óz standartymyzdy qalyptastyrýymyz jáne onyń halyqaralyq úlgiden kem bolmaýyn oılastyrýymyz qajet bolatyndyǵy anyq.
Biz Eýrazııalyq odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyqpen ǵana shektelip qalmaı, basqa da ekonomıkalarmen jumys isteıtindigimiz anyq. Máselen, Reseı Tynyq muhıty óńirindegi eldermen jumys istesip keledi. Basqa da ıntegrasııalyq uıymdar barshylyq. Mine, osylardyń úzdik tájirıbelerin qoldana bilýdiń mańyzy zor. Biraq biz qalaı alyp qaraǵanda da, basqa tájirıbelerdiń barlyǵyn óz taýar óndirýshilerimizdiń múddesine beıimdeı qoldanatynymyz túsinikti. Mine, sol kezde baryp Eýrazııalyq odaqtyń óz erekshelikteri men artyqshylyqtary paıda bolatyn bolady.
Al qazirgi jaǵdaıǵa keletin bolsaq, odaq quryp otyrǵan úshtiktiń ortasynda qazirdiń ózinde jaqsy únqatysý qalyptasqan. Sondaı-aq bizder ekijaqty qatynastar arqyly da jumys isteýdemiz. Osy jaǵdaılardyń barlyǵy bizge endi tehnologııalyq turǵydan kooperasııalanýymyzǵa jańa jol siltep otyrǵandaı. Árıne, bul kooperasııalaný tek shıkizattyq baǵytta ǵana emes, kúrdeli tehnologııalar baǵytynda alǵa basatyndyǵy anyq. Jýyqtaǵy Sankt-Peterbýrgte ótken halyqaralyq ekonomıkalyq forýmda bul jaıynda kóp aıtyldy. Keń fıýzelıajdy ushaq jasaý, stanok jasaý, aýyr mashına jasaý salasynyń basqa da túrlerin damytý jóninde áńgime boldy.
Osy rette bizge Eýrazııalyq odaq aıasynda munaı-gaz, energetıka jáne ınfraqurylymdardyń biryńǵaı rynogyn qalyptastyrýdyń mańyzy zor bolatyndyǵy túsinikti. Mine, naq osy máseleler jóninde bizdiń elderimizdiń arasynda kóptegen pikirtalastar bolyp, atalǵan máselede alǵa jyljý kezinde kelisimge keldik. Demek, kelisilgen ónerkásiptik saıasatty júzege asyratyndyǵymyz anyq. Mine, osy máseleler ýaqyt óte tereńdeı kele bizdiń ortaq rynogymyzdyń jan-jaqtylyq qyrlaryn da kórsetetin bolady.
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý arqyly kásipkerler men bıznesmender aldynda jańa múmkindikter paıda bolady dep otyrmyz. Osy rette keıbir salalarda ózindik erekshelikterdiń de bolatyndyǵy anyq. Osy máselelerdi kelisimdi, ıkemdi etýdiń, olardy retteýdiń qandaı joldary bolmaq?
– Árıne, ekonomıkalyq odaq qurý degenimiz ol odaqqa birigip otyrǵan barlyq elderdiń barlyq salalaryn birden-bir súrege salý degen sóz emes. Ortaq turǵydan retteýge bolatyn da, bolmaıtyn da salalar bar. Máselen, aýyl sharýashylyǵyn alaıyq. Biz odaqtyq deńgeıde aýyl sharýashylyǵy jóninde kelisimdi saıasat júrgizý týraly ýaǵdalastyqtar jasap otyrmyz. Biraq bul máselede asyǵystyqqa barýdyń qajeti joq. О́ıtkeni, aýyl sharýashylyǵy salasynda memlekettik sýbsıdııalaýdyń róliniń zor ekendigi anyq. Ár el óz aýyl sharýashylyǵynyń erekshelikterine oraı osyndaı saıasatty júzege asyratyn bolady. Biraq bir eskeretin másele, aýyl sharýashylyǵy salasynda bıýdjettik qarjy qanshalyqty tıimdi paıdalanylyp otyr degen suraqtyń paıda bolatyndyǵy túsinikti. Demek, bul salada da bizge kelisim alatyndaı máseleler bar. Ol kelisim ár el úshin tıimdiliktiń saqtalýyna múmkindik berýi tıis.
Sondaı-aq, biz biryńǵaı makroekonomıkalyq saıasat júrgizý jóninde de kelistik. Shartqa qol qoıý arqyly osy máselede konsensýsqa qol jetkizdik. Konsensýs degenimiz ne? Konsensýs degenimiz, taraptar bir jaǵynan alǵanda, ortaq sheshimge rızashylyǵyn bildirdi, ekinshi jaǵynan alǵanda, oǵan rıza emes bolsa da bolashaq tıimdilikterdi eskere otyryp, ózara kelisimge keldi degen uǵymdy bildiredi. Bul rette eń bastysy qalyptasyp otyrǵan obektıvti jaǵdaıdy eskerý bolyp tabylady. Osy turǵydan alǵanda bir uıymǵa birigý degenimiz birden paıda qaratý degendi bildirmeıdi. Bul jerde birigý degenimiz sol paıdaǵa qol jetkizýdiń jańa múmkindikterine ıe bolý degen sóz. Mine, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa qarsy bolyp baıbalam salyp júrgender máseleniń osyndaı qyrlaryn eskere bermeıdi. Iаǵnı, máseleniń túp tamyryna boılamaı-aq kórinis bergen jaǵdaıǵa ǵana qarap, baıbalam sala beredi.
Qalaı alyp qaraǵanda da, úsh eldiń basshylyǵy da mundaı odaq qurýǵa keńinen oılanyp, onyń túpkilikti tıimdiligine kóz jetkize otyryp qana baryp otyr. Sondyqtan «balapandy kúzde sanaıdy» degendeı, biz bul odaqtyń tıimdiligine onyń nátıjesin kórgende baryp kóz jetkizetin bolamyz. Al ondaı nátıjeniń bolatyndyǵy anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
