Yqpaldastyq – elderdiń áleýetin arttyratyn kúsh

Kelesi kezekte brıfıngke Izraıldiń Absorbsııa mınıstrliginiń bas ǵalymy Zeev Hanın jáne osy eldiń Infraqurylym mınıstrliginiń úılestirýshisi, saıası tehnolog Iýrıı Bocharov qatysty. Kezdesýde sóz alǵan Zeev Hanın ózge eldermen ekono­mı­kalyq, dıplomatııalyq, saıa­sı yntymaqtastyq ornatý turǵy­syndaǵy másele boıynsha óz oıyn bylaısha jetkizdi. «Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń ınte­gra­sııalyq úderisi, ásirese, ekono­mıkalyq ıntegrasııa úderisi bári­mizge qyzyqty jáne paıdaly dep oılaımyn. Birinshiden, biz «jeńil emes» óńirde ornalasqandyqtan, Izraıldiń iri halyqaralyq uıym­darmen, «myqty ekonomıka­lar­men» ózara ıntegrasııada asa baı tá­ji­rıbesi bar. Ol – AQSh. Sebebi, bul el bizdiń iri seriktesimiz. Odan keıin – Eýroodaq. Izraıl sońǵy ýa­qytta jańa naryqtarǵa shyǵa bas­tady. Eń bastysy, joǵary teh­no­logııalyq naryqqa qadam basyp kelemiz». Sondaı-aq,ol ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń san túrli sa­la­lary boıynsha, máselen, ın­dýs­trııalandyrý, medısına sala­la­ry­nyń aspektileri aıasynda yqpal­dasyp kele jatqandaryn aıtty. «Qazaqstan jáne basqa da el­der bizdiń áriptesimiz sanalady. Qazirgi tańda biz Latyn Amerıkasynyń, Ońtústik jáne Shyǵys Azııa elderiniń naryǵyna shyǵa bastadyq. Buǵan qosa, Afrıka baǵyty boıynsha da qadam jasap kelemiz. Árıne, bul rette bárimizdi, sarapshylyq qaýym­dastyqty, ǵylymı-saraptamalyq qaýymdastyqty, Izraıl úki­me­tine qarasty salalarda jumys isteıtin ǵalymdar shoǵyryn bir saýal tolǵandyrady. Ol suraq: «Eýrazııalyq odaq degenimiz qandaı odaq, bul, óńirde bizdiń alatyn ornymyz qandaı?» degenge saıady. Bul eń aldymen, kezinde Reseı ımperııasy bolǵan, Keńes Odaǵy bolǵan, postkeńestik keńistik bolǵan «Shyǵys Eýropanyń jandanýy». Al Izraıl onyń saıası mádenıetiniń belgili bir bólshegi, Izraıl halqynyń úshten bir bóligi óziniń tamyrymen dál osy óńir arqyly baılanysyp jatyr. Sondyqtan, eýrazııalyq óńir biz úshin tek qana «taǵy bir memleketter toby» emes, bul bizdiń tarıhymyz, bizdiń jadymyz, bul óńir – kóptegen ızraıldikterdiń shyqqan, olardyń týǵan nemese osy jermen qandaı da bir tamyrlastyq baılanysy bar óńir», – dedi ol. Sondyqtan, bizdiń mundaı ın­tegrasııalyq úderis aıasynda ózara qarym-qatynasymyz qalaı bolýy tıis degen jańaǵy sıpattaǵy saýalymyzdyń ózeginde birneshe másele jatyr dep esepteımin, dep jalǵady sózin Z.Hanın. Birin­shiden, Izraıldiń Eýroodaq syn­dy iri uıymdarmen, eýropalyq ıntegrasııalyq ınstıtýttarmen olardyń assosıasııalanǵan mú­shesi retinde áriptestik ornatýda óz tájirıbesi bar. Biz sońǵy ýaqytta bul óńirde bolyp jatqan úderister jóninde kóp estip, kóp oqyp júrmiz. Eń aldymen, Keden odaǵy quryldy, endi, mine, ekonomıkalyq odaq qurý úderisi bastaldy. Budan keıin joǵary deńgeıdegi Eýrazııalyq odaq qurý, osy elder arasyndaǵy saıası úı­lestirý máseleleri tur. Muny, Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz sózinde aıtqan bolatyn. Bul oraıda, árıne, Keńes Oda­ǵynyń qaıta qurylýy múmkin degen qaýiptený turǵysyndaǵy másele qoǵamdy tolǵandyrǵanyn bilemiz. Úsh eldiń memleket bas­shy­lary qandaı sheshimdi qabyl­daǵanyna qaramastan, bul Odaq­tyń yqtımal seriktesteri men shynaıy seriktesteri úshin qazirgi tańda «qyrǵı-qabaq soǵys» al­dyn­daǵydaı qandaı da saıası teke­tires aıasynda qandaı bir jaqqa jaqtasyp shyǵý sekildi eshqandaı qajettilik joq. Saıası ıntegrasııa men ekonomıkalyq ıntegrasııa ara­synda qandaı da bir tańdaý jasaýǵa bolady. Z.Hanın kelesi kezekte Izraıl úshin osy úsh eldiń árqaısysymen, ıa bolmasa olardyń barlyǵymen bir­ge ekonomıkalyq seriktes bolý qarapaıym, qalypty qabyl­da­na­tyn pragmatıkalyq tańdaý ekenin atap kórsetti. «Iаǵnı, bul jerde máseleni qıyndatýdyń nemese ǵalam­dyq-saıası qabyldaýlarǵa sáı­kes, jańa bir másele týynda­tý­dyń esh retin kórip turǵan joq­pyn. Ekinshiden, Izraıl kólemi jaǵynan shaǵyn memleket bolǵanymen, tehnologııalyq tur­ǵyda «sýperderjava» bolyp sanalady. Biz eýrazııalyq ıntegrasııaǵa baılanysty tanysyp, bilýge múmkindik berilgen qolda bar qan­daı da bir qujattardy sholyp shyqqanymyzda, ne bolmasa qandaı da bir pikirlerge, qu­jat jobalaryna qatysty sarap­tama júrgizgenimizde Izraıl­di qyzyqtyratyn salalar bar eke­nin de baıqadyq. Ol salalar – ındýstrııalyq ekonomıka­dan postındýstrııalyq ekonomıkaǵa ótý úderisi, joǵary tehnolo­gııa­lar júıesine jańa element­ter engizý. Al eger, úsh memle­ket ózara birigetin bolsa, al olarǵa bolashaqta basqa da ekonomıkalyq seriktester retinde basqa da memleketter kelip qosylatyn bolsa, bul óz kezeginde dál osy postındýstrııalyq ekonomıkaǵa qajetti áleýetti keńeıtip qana qoımaı, sondaı-aq, ǵylymǵa negizdelgen, jo­ǵa­ry tehnologııalyq óndiris oryn­da­rynyń jandanýyna da sep bolady. Bul másele Izraıldi aıryqsha qyzyqtyrady», dedi Zeev Hanın. Úshinshi kezekte ol Izraıldiń jańa óńirlik uıymmen baılanysy aıasynda Qazaqstan-Izraıl qa­rym-qatynasyn paıdalanýǵa múmkin bolatyndyǵyn, se­bebi, bul tájirıbe oń aýanǵa quryl­ǵandyǵyn atap ótti. «Maǵan san túrli sebepterge baılanys­ty bul máseleni jaqynyraq baqy­laýǵa múmkindik týǵan bolatyn. Máselen, sońǵy jyldary bizdiń elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy 2 esege deıin ósti. Bul – jaqsy kórsetkish. Bul Izraıldiń taýar aınalymy energııa tasymaldaýshylardy satyp alýyna ǵana baılanysty emes, sebebi, búginde Izraıl – qazaqstandyq energııa kózderin tutynatyn iri memleketterdiń biri. Alaıda, ara-qatynas tek bul salamen ǵana shektelip qalǵan joq. Qazir medısınalyq tehnologııa, bıotehnologııa, haıtek, elektronıka, jańa aqparattyq tehnologııa­lar salalarynda da áriptestiktiń jandanýyna qyzyǵýshylyq ta, múddelilik te bar. Bir sózben aıt­qanda, Qazaqstannyń ekono­mı­kalyq ıntegrasııanyń alańy bolǵany nazar aýdartarlyq jaǵ­daı. Demek, Izraıl bul basta­ma­ny quptaıdy, sondyqtan, biz­diń bárimiz úshin «múmkindikter terezesiniń» ashylýyn meılinshe paıdalaný mańyzdy dep sanaımyn», dedi ol óziniń sózinde. Brıfıngke kelgen spıkerlerge jýrnalıster, sarapshylar tarapynan ártúrli saýaldar da qoıylyp jatty. Máselen, sondaı bir saýal: «Álemde báribir de geosaıasat pen ekonomıka bir-birimen baılanys­ta bolady. Iаǵnı, alshaq jatpaıdy. Demek, aldaǵy ýaqytta, ıaǵnı Eýrazııalyq odaq aıasynda Qazaqstan óziniń syrtqy saıası táýelsizdigin, kópvektorly saıasatyn, óziniń táýelsiz us­ta­ny­myn qalaı saqtaýy kerek? Bul rette Izraıldiń kózqarasy qandaı?», degen turǵyda qoıyldy. Iýrıı Bocharov bul suraqqa bylaısha jaýap berdi: «Bizdiń qoǵamda da dál osyndaı másele týyndap ja­tady. Eger sizderde Qazaqstan men Reseı bolsa, bizde Izraıl men AQSh. Kóptegen BAQ-tarda bul máseleler ashyq túrde jazylyp, «bul el ózge eldiń shylaýyna aınaldy» nemese «bul el AQSh-tyń aıtqanyna kónip, olardyń aıtqanymen júretin el» degen sıpatta synaıtyn san túrli pikirler de aýyq-aýyq aıtylyp qalyp jatady. Alaıda, elimizdiń ishki damýyn saralaı jáne baqylaı kele, elimizdegi kóptegen úderisterdiń Izraıldiń úkimeti men premer-mınıstriniń bastamasymen, qol­ǵa alýymen júrgizilip kele jatqanyn ańǵaramyn. Demek, bári de el halqynyń ishki kúsh-jigerine, memleket basshylyǵynyń kúsh-jigeri men múmkindigine baılanysty bolady. Qazaqstan týraly da osyny aıtýǵa bolady dep esepteımin. Bir ǵana mysal. Máselen, men búgin sizderdiń Táýelsizdik saraılaryńyzdyń joǵary qabatyna kóterilip, Astana qalasynyń damý josparyn kórip, baqylaǵan kezde ol jerde Qazaqstan basshylyǵynyń ár kezde álem boıynsha, óńir boıynsha únemi alda bolý turǵysyndaǵy bar arman-maqsaty, tilegi, múmkindigi kórinis tapqandaı eken. Bul, árıne, quptarlyq jaǵdaı. Meniń oıymsha, Qazaqstan Prezıdentiniń kúsh-jigeri osyny júzege asyrýǵa, belgili bir eldiń shylaýyna aınalmaýyna tolyqtaı jetedi dep oılaımyn jáne soǵan úmitim bar». Kelesi kezekte jýrnalıster ta­ra­pynan: «Reseıge jumys mıgra­sııasynyń kóp tartylatyny, tıi­sinshe, bul elge mıgrasııanyń kóptep aǵylatyny belgili. Bul oraıda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy jumys mıgrasııasy aǵynynyń, eńbek resýrstaryn paıdalaný júıesiniń ózgerýine, ıaǵnı onyń kúsheıýi men azaıýyna áser ete me?» degen saýal qoıyldy. Bul suraqqa Zeev Hanın: «Álemdik tájirıbege kóz júgirter bolsaq, árıne, azamattar áleýeti tómen elderden góri, áleýeti joǵary elderge kóptep aǵylatynyn bilemiz. Sondyqtan, 3 eldiń iri ındýstrııalyq ortalyqtaryna mıgrasııalyq aǵyn kóptep tartylýy múmkin. Bul, ásirese, osyǵan áser etetin tetik tıimdi jáne durys uıymdastyrylǵan jaǵdaıda, zańdyq turǵyda qamtamasyz etilgen jaǵdaıda keń etek alýy múmkin. Ekinshi jaǵynan alǵanda, eger, Izraıl men Eýropa áriptestiginiń tájrıbesine kóz júgirter bolsaq, bul máselede kedergiler neǵurlym az bolsa, birinshi kezeńde mıgrasııalyq aǵyn kóbeıip, odan keıin ol jaǵdaı turaqtalyp, artynsha keri aǵyn oryn alýy múmkin. Máselen, Izraılden 1970, 1980, 1990-jyldary, ásirese, kásibı kadrlarǵa baılanysty kúrdeli mıgrasııalyq úderis bolǵan edi. Olar kóbinese, AQSh-qa, Eýropaǵa, Reseıge aǵyldy. Alaıda, 2008 jyldan keıin biz keri úderistiń oryn alǵanyn, ıaǵnı myqty ızraıl mamandarynyń óz elimizge qaıta oralý úderisin kóptep baıqap kelemiz. Olardyń artynan sheteldik mamandar da tartylýda. Sondyqtan, mıgrasııaǵa «birjaqty qozǵalys» retinde qaraýǵa bolmaıdy. Demek, Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq týdyratyn múm­­kindikter bul máseleni de júıe­leýge de jol ashady dep esep­teımin», dep jaýap berdi. Brıfıng barysynda spıker­lerge aldaǵy ýaqytta Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqqa kiretin elder sanynyń artýy, máselen, Izraıl­diń de osyndaı ıntegra­sııalyq úderiske tartylý múm­kindigi turǵysynda da saýaldar qoıyldy. Bul oraıda, óz oıyn bildirgen Iýrıı Bocharov: «Eger, sizderde barlyǵy jaqsy bolsa, tıisinshe, kóp elderdiń tarty­lý múmkindigi de joǵary bola­dy. Iá, Izraıldi osyndaı naryq­tyń, osyndaı ekonomıkalyq múm­kindikterdiń qyzyqtyrmaı qoı­maıtyny sózsiz. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqtyń qurylýynyń astarynda tek ekonomıkalyq kedergilerdi sheshý joldary ǵana jatqan joq, onyń astarynda elderdiń óz ishindegi saıası, zańdyq-normatıvtik, bıýrokrattyq máselelerdi de sheshý bar. Qazir álemde asqynyp turǵan máselelerdiń biri – ol bıýrokratııa. Kez kelgen prezıdent, kez kelgen premer qazirgi kezde óz eline tıimdi sheshimdi qabyldaǵysy keledi. Al bul sheshimdi is júzinde júzege asyrý óte qıyn. Al qazir sizder dál osyndaı sıpattaǵy máselelerdi sheship jatyrsyzdar, osyndaı máselelermen kúresip jatyrsyzdar. Al sizder osyndaı kedergilerdi joıyp, ishki máselelerdi tolyqtaı sheshetin bolsańyzdar, onda sózsiz, Taıaý Shyǵysqa ǵana emes, álemniń basqa elderine de qyzyǵýshylyq týdyratyn bolasyzdar. Ol kezde sizderge barlyǵy tartylatyn bolady», dedi.