Mýzeı • 02 Aqpan, 2023

Mýzeı qory tolyǵa túsedi

90 ret kórsetildi

Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi «Syr boıyndaǵy dinı aǵartýshylar murasyn keshendi zertteý» jobasyn qolǵa aldy. Aǵartýshylyq baǵyt ustanǵan qaıratkerlerdiń eldi bilimge baýlyp, aǵaıyn tatýlyǵyn, ulttyq salt-dástúrdi saqtaýdaǵy eńbegin tanytyp, murasyn qasterleýge arnalǵan joba zamanynda asa bilimdar tulǵa retinde tanylǵan Tapal ahýn (Nurmuhammed) Qadirulynan qalǵan jádigerdi zertteýden bastaldy.

Horezmde bilim alyp, qazirgi Shirkeıli aýyly aýmaǵynda eki meshit saldyrǵan ahýnnan sırek kezdesetin 40-qa jýyq kitap qalǵan. Qundy jádigerlerdiń birazy aýyl kitaphanasynda tur.

– Osydan 2 jyl buryn «Qundy já­diger» jobasy aıasynda Syr elindegi áýlıe-ánbıeler, ahýn-ıshandar, bıler men batyrlar paıdalanǵan, halyq qasıetti sanaıtyn dúnıelerdi zertteý men nasıhattaý baǵytynda biraz sharýa atqaryldy. Al Syr boıyndaǵy dinı aǵartýshylar murasyn keshendi zert­teýde qaıratkerler paıdalanǵan kitap­tar men qoljazbalardyń kóshirmesin jasap, mýzeı qoryna qosýdy kózdep otyrmyz. Bul bolashaqta osy baǵyt­ta izdenis jasaıtyndar úshin de úlken kó­mek bolmaq, – deıdi tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev.

Jańa jobanyń basynda murasy zerttelip otyrǵan Tapal ahýn – ǵulama­lyǵynan bólek syrttyń yqpalyna qar­sy qaırat kórsetken tulǵanyń biri. El aýzyndaǵy áńgimelerdiń birinde 1916 jyly Reseı ımperııasyna qarsy Torǵaı dalasyndaǵy ult-azattyq kóterilis ke­zinde Amangeldi Imanov óziniń senimdi serikteriniń biri Omar Shıpındi Tapal ahýnnyń batasyn alý úshin Syrǵa jiber­geni aıtylady. Ahýn alystan kelgen jolaý­shyǵa bata berip, «Bul soǵys – ádil soǵys» degen pátýa jasapty desedi.

Tapal ahýn murasyn zertteýde mamandar nazaryna 1545 jyly Kýtahıa qalasynda jazylyp, arabtyń 40 myń sózi túrki tiline aýdarylǵan «Ahtarı-Kabır» sózdigi men sharıǵat zańdary, jalpy etıka, áskerı strategııa, ekonomıkalyq saıasat qamtylǵan «Fataýa Alamgııar» týyndylary ilinip otyr.

– Bul týyndylar osyǵan deıin «Qundy jádiger» jobasy barysynda da zerttelgen bolatyn. Osy joly urpaq­tarynyń qolynan 1896 jyly Úndistanda jaryq kórgen «Salotı Masýdı» kitabyn alyp, kóshirmesin jasat­tyq. XIV ǵasyrda ómir súrgen sheıh Masýd ıbn Samarqandı jazǵan bul úshtomdyq musylman dástúriniń álip­­pe­si ispetti. Parsy tilindegi bul eńbek­tiń mán-maǵynasyn tolyq túsiný úshin ǵa­lymdar kómegi qajet, – deıdi mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý.

Qazir el arasynda Maral ıshannan, Álibaı ahýnnan qalǵan kóp dúnıe saq­taýly tur. Áıgili Janqoja batyrdyń piri bolǵan Dármenqul ıshan balasy Orynbet ıshan paıdalanǵan kitaptar men qoljazbalar urpaqtarynyń qo­lyn­da. Joba barysynda osylardyń kó­shir­­meleri jasalyp, mýzeı qoryna qoıylmaqshy.

Mýzeı ujymy osy jyly Almaty­da­ǵy M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qoryndaǵy Syr óńirine qatysty folklorlyq mura, derekter­diń kóshirmesin jasap, jádigerler qata­ryn tolyqtyrýdy josparlap otyr. Ǵyly­mı hatshy Ashat Saılaý bul baǵytta Syr boıy qazaqtarynyń folklory ­men etnografııasyn túp-tamyryna deıin ­tú­gen­degen Ábýbákir Dıvaev jınaqta­ǵan muralardyń máni joǵary ekendigin aıtady.

 

Qyzylorda 

Uqsas jańalyqtar