Qazaqstan-Qytaı: Jańa 30 jyldyqtyń jospary

Senimge negizdelgen qatynas

BAQ ókilderiniń saýaldaryna jaýap bergen QHR-nyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Chjan Sıao ótken jyly eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystyń ornaǵanyna 30 jyl bolǵanyn atap ótip, bul kezeńniń jemisti bolǵanyn aıtty.

– 2022 jyl Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynastary tarıhyndaǵy berekeli jyl­dardy artta qaldyrǵan, ótkendi jalǵas­tyrý jáne bolashaqqa jol ashý úshin tarıhı mańyzy bar erekshe jyl boldy.

Birinshiden, memleket basshylarynyń strategııalyq bastamalaryna oraı biz eki el qarym-qatynasynyń jańa 30 jyldyǵyna qadam bastyq. 2022 jyldyń qyrkúıeginde Sı Szınpın Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń joǵary deńgeıi men ereksheligin kórsete otyryp, pandemııa bastalǵannan keıingi  shetelge alǵashqy saparyn Qazaqstannan bastady. Sapar barysynda eki memleket basshysy strategııalyq jáne uzaq merzimdi kózqaras turǵysynan jańa dáýirdegi Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynastaryn damytý josparyn belgilep, 30 jyldyqqa oraı birlesken málimdemege qol qoıyp, jarııalady. «Qytaı men Qazaqstan arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý» týraly eki eldiń tıisti vedomstvolary ekijaqty yntymaqtastyq týraly birqatar qujatqa qol qoıyp, taraptar ejelden kele jatqan dostyqpen sıpattalatyn ortaq maqsatty júzege asyrýǵa kúsh jumsaıtynyn málimdedi.

Ekinshiden, Qytaı men Qazaqstan dıplomatııalyq qarym-qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolýyn birge atap ótip, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy dástúrli dostyqtyń jańa betin ashty. Eki el qarym-qatynasynyń jańa ári berekeli bolashaǵyna zor senimmen qadam basty. Jyl basynda Tóraǵa Sı Szınpın men Prezıdent Q.Toqaev eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolýyna baıla­nysty quttyqtaý hattarymen almas­ty. Sonymen qatar jyl boıy Premer-mınıstr Lı Kesıan men Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov arnaıy eki jaqty kezdesý ótkizdi, Qazaqstanǵa AО́SShK VI Sammıtine qatysý úshin Tóraǵanyń orynbasary Van Sıshan, Memlekettik keńesshi jáne qorǵanys mınıstri Veı Fenhe, Memlekettik keńesshi jáne Syrtqy ister mınıstri Van I keldi. Olar negizi Qazaqstanǵa turaqty túrde keledi, mundaı eki el arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi tyǵyz qarym-qatynas Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestiktiń joǵary deńgeıin kórsetedi. Buǵan qosa taraptar Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastyń or­naǵanyna 30 jyl tolýyna oraı birlesken estelik antologııa shyǵardy, derekti fılmder kórsetildi, birqatar is-shara ótkizildi.

Úshinshiden, taraptar qaı salada da bir-birin berik qoldap, tatý kórshilik pen dostyq qarym-qatynastyń úlgisin kórsetip keledi. 2022 jyly halyqaralyq jaǵdaı turaqsyz bolǵan kezde de Qytaı men Qazaqstan saıası ózara senimdi nyǵaıtyp, negizgi múddelerin qorǵaýda bir-birin qoldaıdy, dedi ótken jyldyń jetistikterin sóz etken elshi.

Sonymen qatar Chjan Sıao ótken jyldyń aqpan aıynda Prezıdent Q.Toqaev Beıjińdegi qysqy Olımpııa oıyndarynyń ashylý saltanatyna qaty­syp, olımpıadalyq qozǵalysty saıası­lan­dyrýǵa úzildi-kesildi qarsylyq bil­dirgenin atap ótti. Qazan aıynda Memleket basshysy Q.Toqaev Sı Szın­pındi QKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy qyzmetine qaıta saılanýymen shyn júrekten quttyqtasa, qarasha aıynda QHR Tóraǵasy Sı Szınpın Q.Toqaevty Qazaqstan Prezıdenti bolyp qaıta saılanýymen quttyqtap jedelhat joldady.

Statıstıkaǵa súıensek, ótken jyldyń qańtar-qarasha  aılary aralyǵynda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ta­ýar aınalymynyń kólemi 28,2 mıllıard AQSh dollarynan asyp, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 23,1 paıyz­ǵa artyp, rekordtyq kórsetkishke jetti.

– Qytaı Qazaqstannyń ekinshi iri saýda seriktesi bolyp qala bermek. Qazaqstandaǵy Qytaı qarjylandyratyn kásiporyndar kóptegen qıyndyqty jeńip, Atyraý memlekettik munaı-hımııa kesheni, «Qyzylorda memlekettik shyny zaýyty», 60 MVt-tyq «Almaty Shelek» memlekettik jel elektr stansasy jáne Shyǵys Qazaqstan ıadrolyq otyn qurastyrý zaýyty jobalaryn alǵa jyljytyp, damytý ústinde. Sony­men qatar Qytaı-Qazaqstan yntymaq­tastyǵynyń damýyna jańa serpin bergen Qazaqstandaǵy  Jianghuai Automobile jáne Yutong Bus qurastyrý jobasy sııaqty yntymaqtastyqtyń birqatar mańyzdy jobalary boıynsha ilgerileýshilik baıqalady, – dedi Chjan Sıao.

Bolashaqqa jańa qadam

Osylaısha, eki el aradaǵy 30 jyldyq baılanysyn artta qaldyryp, endi jańa 30 jyldyqqa qadam basty.

– 2023 jyldy Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń jańa «altyn 30 jyldyǵynyń» ashylýy dep sanaımyz. Jańa jylda taraptar eki memleket basshysynyń qol jetkizgen mańyzdy kelisimderin júzege asyrýǵa, damý stra­tegııalarynyń túıisýin nyǵaıtýǵa, barlyq deńgeıdegi ózara kelissózderdi jan­dandyrýǵa, ártúrli salalardaǵy yn­ty­maqtastyqty tereńdetýge, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy jan-jaqty stra­tegııalyq seriktestikti birlesip ilgeriletýge basa nazar aýdarady.

Birinshiden, tyǵyz qarym-qatynasty joǵary deńgeıde saqtaý mańyzǵa ıe. Eki el ekijaqty qarym-qatynastardy talqylaý úshin kóp vektorly múmkindikti paıdalanýdy jalǵastyrady, ortaq halyqaralyq jáne aımaqtyq múddelerge qatysty máseleler boıynsha pragmatıkalyq yntymaqtastyq pen kommýnıkasııalardy júzege asyrady, eki tarap arasyndaǵy saıası ózara senimdi turaqty túrde ny­ǵaı­tady jáne túrli salalardaǵy ynty­maq­tastyqty odan ári damytýǵa kómektesedi.

Ekinshiden, bir-biriniń negizgi múddelerin berik qoldaý. Eki el bir-biriniń negizgi múddelerine qatysty máselelerde bir-birin nyq qoldap, ózderiniń ulttyq jaǵdaıyna saı damý jolynda bir-birin tabandy túrde qýattaıtyn bolady. Ekinshi tarapqa onyń táýelsizdigi, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýda tabandy túrde qoldaý kórsetedi, syrtqy aralasýǵa jáne qyrǵı-qabaq qaqtyǵystarǵa sanaly túrde qarsy turyp, ekinshi taraptyń halyqaralyq arenadaǵy rólin arttyrýǵa tabandy túrde qoldaý kórsetedi.

Úshinshiden, eki jaq premer-mınıstr­leriniń, úkimetaralyq yntymaq­tastyq komıtetteriniń turaqty kezdesýleri sııaqty yntymaqtastyq tetikterin tıim­di paıdalanýdy, saıası baılanys pen tájirıbe almasýdy kúsheıtýdi, negizgi sala­lardaǵy yntymaqtastyq jobalaryn turaqty túrde ilgeriletýdi jáne tıisti salalardaǵy yntymaqtastyqty damytýdy jalǵastyrady.

Tórtinshiden, eki halyqqa kóbirek paıda ákelý barysynda yntymaqtastyqty damytý. Eki jaq «Bir beldeý, bir jol» jobasyn joǵary sapaly deńgeıde birlesip qurýdy jalǵastyrady, ekonomıka jáne saýda, óndiristik qýat, ózara baılanys, aýyl sharýashylyǵy jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar salalaryn­daǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdete­di, qarjy, transshekaralyq elektron­dyq kommersııa, jasyl energııa, jasyl ınfraqurylym, jasandy ıntellekt, sıfrlyq tehnologııalardy turaqty túrde keńeıtedi. Eki tarap ta eki memlekettiń halqyna kóbirek paıda ákelý úshin, adamdardyń kóbirek naqty ıgilikter men artyqshylyqtarǵa qol jetkizýi úshin yntymaqtastyq nátıjelerin ilgeriletýdi jalǵastyrady.

Besinshiden, halyqaralyq isterdegi úılestirý men yntymaqtastyqty kúsheıtý. Eki el BUU, ShYU, AО́SShK, Qytaı-Ortalyq Azııa sııaqty kópjaqty tetikter arqyly tyǵyz yntymaqtastyqty jalǵastyrady jáne Qazaqstan Prezıdenti usynǵan Jahandyq damý bastamasy men jahandyq qaýipsizdik bastamasyn tolyq júzege asyrýda belsendi túrde yntymaqtasady, – dedi Chjan Sıao.

«Bir beldeý, bir jol» jobasy jalǵasady

Bıyl eldegi «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna on jyl tolady. Chjan Sıaonyń aıtýynsha eki el osy jyly joba qurylysynyń nátıjelerin tolyqtaı qorytyndylaıdy.

– QHR Tóraǵasy Sı Szınpın 2013 jyly Qazaqstanda «Bir beldeý, bir jol» qurylysyn salýǵa bastamashy bolǵannan beri, bylaısha aıtqanda, búkil álemde aýqymdy jumys beleń aldy. Osy ýaqytqa deıin Qytaı 150 elmen jáne 32 halyqaralyq uıymmen «Bir beldeý, bir joldy» birlesip salý boıynsha 200-den astam yntymaqtastyq qujatyna qol qoıdy. Bul aýqymdy joba halyqaralyq yntymaqtastyq alańyna aınaldy.

Qazaqstan «Bir beldeý, bir jol» jobasy bastalǵan jer jáne alǵashqy qanatqaqty alań, sondyqtan da erekshe jáne mańyzdy oryn alady. Qytaı men Qazaqstan 9 jyldan astam ýaqyt boıy keń aýqymdy konsýltasııa, birlesken jarna jáne ortaq paıda qaǵıdatyn ustandy.

Eń aldymen, «Bir beldeý, bir jol» birlesken qurylysy boıynsha ekijaqty yntymaqtastyq týraly qujattarǵa qol qoıyldy, olar ártúrli salalardaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý men nyǵaı­týǵa yqpal etti jáne naqty nátıjelerge qol jetkizýge kómektesti.

Birinshiden, saıası kommýnıkasııa úz­diksiz alǵa jyljyp keledi. Qytaı men Qazaqstannyń saıası ózara senimi joǵary, «Bir beldeý, bir jol» birles­ken qurylysyn ýaqtyly josparlap, úılestiredi, kólik, ónerkásip, aýyl sharýa­shylyǵy, energetıka, damyp kele jat­qan ónerkásipter men basqa da salalar­daǵy tereń yntymaqtastyqqa, ekono­mı­kalyq ıntegrasııaǵa, ortaq damýǵa yqpal etedi. Eki el de óndiris pen jet­kizý tizbeginiń turaqtylyǵy men úzdik­siz­digin saqtap, eki el arasyndaǵy taýarlar men qyzmetterdiń shekaralyq saýdasyn birlese damytýǵa kúsh salady.

Ekinshiden, ınfraqurylymdyq nysandardy baılanystyrýda tamasha nátıjelerge qol jetkizildi. Eki el avtomobıl, temirjol, avıasııa jáne munaı-gaz qubyrlaryn qamtıtyn keshendi jáne úsh ólshemdi ózara baılanys jelisin sátti qurdy. Eki el arasynda 7 jup kópjyldyq port, munaı men gazdy tasymaldaýǵa arnalǵan 5 transshekaralyq qubyr, 2 transshekaralyq temirjol jelisi jáne 1 shekaralyq yntymaqtastyqtyń halyqaralyq ortalyǵy bar. Eń bastysy, Lıanıýngandaǵy qytaı-qazaqstandyq logıstıkalyq yntymaqtastyq bazasy Qazaqstannyń Tynyq muhıtyna tikeleı shyǵýyna kómektesedi. О́tken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkish boıynsha Alashankoý jáne Qorǵas temirjol porttary arqyly Qytaı-Eýropa (Ortalyq Azııa) baǵytynda 12 myńnan astam poıyz júrip ótti, bul jańashyl tarıhı rekord.

Úshinshiden, saýda men ınvestısııa kólemi artyp jatyr. Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý kezeńimen salystyrǵanda 80 esege jýyq ósti jáne 2022 jyly 30 mıllıard AQSh dollarynan asty. Qazaqstan Qytaıdyń Shanhaı halyqaralyq ımporttyq taýarlar kórmesine bes jyl qatarynan qatysyp, Qytaıǵa eksporttalatyn ónimi úlken suranysqa ıe.

Tórtinshiden, qarjy aınalymy nyǵaıdy. Qytaı men Qazaqstan qarjy­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, eki jaqtyń ulttyq valıýtadaǵy esep aıyrysýy keńeıip, saýdany damytý men ınfra­qurylymdy qarjylandyrýǵa qol­daý kórsetýdi jalǵastyryp jatyr. О́tken jyldyń qyrkúıeginde Qytaı men Qazaqstannyń ortalyq bank­teri Qazaqstanda ıýandyq klırıng meha­nızmin qurý týraly ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy, bul eki tarap­­tyń kásiporyndary men qarjy ıns­tı­­týt­tary úshin transshekaralyq tranzak­sııalar jáne jańa Qazaqstandaǵy jáne Ortalyq Azııadaǵy ıýandy transshe­karalyq paıdalaný deńgeıin kórsetedi.

Turaqtylyqty, halyqtyń ál-aýqatyn saqtaý jáne qamtamasyz etý úshin biz Qytaı men Qazaqstan birlesip salǵan «Bir beldeý, bir joldy» jasyl, ınnovasııalyq jáne salamatty ómir saltynyń dańǵyl jolyna aınaldyrýǵa nazar aýdaramyz jáne jobanyń odan ári sapaly damýyn jalǵastyramyz, dedi elshi aýqymdy joba týrasynda.

Bilim, ǵylym, mádenı baılanys

Qazaqstan men Qytaı arasynda 19 baýyrlas qala men provınsııa quryldy. Qazaqstanda 5 Konfýsıı ınstıtýty ashylyp, jyl saıyn 3 myńnan astam adam qytaı tilin oqyp jatyr. 2021 jyldyń sońyna qaraı eki elden barlyǵy 15 100 stýdent bilim alǵan.

– 2019 jyly álemdik indettiń kenetten órshýi eki el arasyndaǵy kadr almasý­da kedergiler týdyrǵanymen, tulǵa­ara­lyq jáne mádenı almasýǵa degen ynta-jigerdi azaıta almady. Eki eldiń halyqtary bir-birine kómektesip, bir-biriniń kóńilin kóterý úshin beınerolıkter túsirip, indettiń aldyn alý materıaldarymen bólisti, dári-dármek jáne vaksınalar jetkizildi, bul eki el arasyndaǵy tereń dostyqty tolyq kórsetedi. Sondaı-aq bul qıyn kezeńde «Qytaıdyń jazǵy lageri» jáne «Qytaı án baıqaýy» sııaqty birqatar is-sharalar oflaın rejiminen onlaın rejimine aýysyp, eki el arasyndaǵy mádenı almasýdyń «trendtik brendine» aınaldy. «Qytaı fılmderiniń aptalyǵy» eki halyq arasyndaǵy ózara túsinistik pen dástúrli dostyqty nyǵaıtýǵa septigin tıgizdi.  Indet kezinde Qytaı men Qazaqstan halyqtary qıyndyqtardy birge jeńip, halyqtar almasýyn tereńdetip, Qytaı-Qazaqstan gýmanıtarlyq qoǵamdastyǵyn birlesip qurdy.

Eki el tikeleı áýe qatynasyn qalpy­na keltirdi, Qazaqstan Qytaı azamat­tary úshin 14 kúndik vızasyz rejim engizdi. Kelesi kezeńde Qytaı men Qazaqstan saıası baılanysty nyǵaıtýǵa, indetten keıin kadr almasýdy qalpyna kel­tirýge, negizgi salalar­daǵy yntymaqtastyq­ty tereńdetýge, Qazaqstanda Lý Ban sheberhanasynyń tezirek ashylýyna kúsh salady, dedi elshi.