Demografııa teńsizdigi – qaýipti úrdis

Halyq sany men turmys sapasyndaǵy teńsizdik

Eger óńirlerdegi halyqtyń tyǵyz­dy­ǵy tómen nemese joǵary bolsa, de­po­­pý­lıasııa, halyq sanynyń shekten tys baqylaýsyz ósýi kemýi jáne eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýynyń stra­tegııalyq maqsattary halyq sanyna sáıkes kelmese, bul demografııalyq teńsizdikke ákeledi. Elimiz sońǵy 10 jylda osyndaı teńsizdikti bastan keship keledi. Ásirese óńirlerde qat­ty baıqalyp jatyr. Statıstıkaǵa sáıkes Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Qostanaı oblystaryndaǵy halyq sany shamamen 2,2 mln adamdy quraıdy, al bul 6,8 mln adam turatyn ońtústiktegi Túrkistan, Jambyl, Qyzylorda, Al­ma­ty oblystarymen salystyrǵanda aı­tar­lyqtaı az. Ǵalymdardyń boljamy boıynsha 2050 jylǵa qaraı soltústik óńirlerdiń halqy 900 myń adamǵa aza­ıyp, ońtústik óńirlerdegi halyqtyń sany 5,2 mln adamǵa kóbeıýi múmkin.

– Biz el óńirlerindegi halyqtyń ty­ǵyz­­dyǵyn anyqtap, osyǵan arnalǵan zertteýimizdi aıaqtadyq. Qazir halyqtyń ósý qarqyny boıynsha ortasha ósim Pavlodar (1,3%), Qaraǵandy (2,7%), Aqtóbe (16,5%), Jambyl (10,7%), Túrkistan (9,1%), Batys Qazaqstan (9,8%), Almaty (14,1%) oblystarynda baıqalyp otyr. Bul aımaqtardy salys­tyrmaly qaýipsizdik aımaǵyna jat­qyzýǵa bolady. Degenmen, perspek­tı­vada Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystary, olardyń halyq sanynyń jyl saıyn tómendeýin eskere otyryp, qy­zyl aımaqqa kirýi múmkin. Al táýe­kel­derdiń sary aımaǵyna halyqtyń ósý qarqyny ortasha respýblıkalyq deńgeıden aspaıtyn Qyzylorda jáne Atyraý oblystaryn jatqyzýǵa bolady, – deıdi «Altaıtaný» ǵylymı zert­teý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylym­da­rynyń kandıdaty Janna Áýbákirova.

Ǵalymnyń aıtýynsha, qazir aýyl halqy údere qalaǵa kóship, áleýmettik máselelerge tap boldy.

– Qyzyl, ıaǵnı qaýip-qater aımaǵynda halyqtyń ósý qarqyny joǵary kórset­ki­shimen Astana (87,7%), Shymkent (68,8%) qalalary kósh bastap tur, odan keıin Mańǵystaý oblysy (44,8%) jáne Almaty qalasy (40,7%). Halyqtyń óte joǵary ósý qarqyny, ásirese halyq tyǵyz qonystanǵan aýmaqtar men megapolısterde, qysqa merzimde sheshilýi qajet kóptegen ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerge alyp keldi. Sol qyzyl aımaqta halyqtyń ósý qarqyny teris kórsetkishteri kórsetetin aımaqtar bar. Bul – soltústik jáne shyǵys aýmaqtar. Aqmola oblysynda halyqtyń kemý qar­qyny – 0,30, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda 2,0 paıyzdy qurady. Halyq sany qysqarýynyń neǵurlym joǵary qarqyny Soltústik Qazaqstan oblysynda baıqaldy (-8,2%), – deıdi ǵalym.

Aıta keteıik, «Altaıtaný» ǵylymı zertteý ortalyǵy áleýmettik-demogra­fııalyq jáne áleýmettik-tarıhı zert­teýler júrgizedi. Bul – eldegi demo­gra­fııalyq ahýaldy baqylap, ǵy­ly­mı turǵyda baǵa berip, úkimetke má­se­­leniń sheshý joldaryn usynyp otyr­ǵan birden-bir ǵylymı ortalyq. El táýel­sizdik alǵaly osy ýaqytqa deıin Qazaq­stannyń basty demografy bolǵan Maqash Tátimov qana halyq­ty kópbalaly bolýǵa shaqyrǵan edi. Ol kezde áleýmettik, óńirlerdegi halyq tyǵyz­dy­ǵy sekildi dúnıeler zerttelmedi. Qazir demografııalyq dısbalansty bastan keshirip otyrǵanymyz sol sebepti bolar.

Memlekettik baǵdarlamalardyń nátıjesi qandaı?

Árıne, úkimet te aı qarap otyrǵan joq. Osy ýaqytqa deıin memlekettik baǵ­darlamalar ázirlenip, tájirıbe jú­zin­de iske asyryldy. Máselen, 2018-2020 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysyna ońtústik óńirlerden 5123 adam qonys aýdarǵan, alaıda óńirden 10 myńǵa jýyq adam kóship ketken. Osyǵan oraı Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Soltústik Qa­zaqstan oblysynda 2021-2025 jyldar aralyǵynda demografııalyq dısbalans pen keri kóshi-qon saldosyn azaıtýǵa baǵyttalǵan biraz jumysty qolǵa aldy. Osynyń nátıjesinde kórsetilgen ýaqyt aralyǵynda óńirge 10 myńnan astam jumys kúshin tartyp, jumyssyzdyq deńgeıin 4,9 paıyzǵa deıin azaıtý jos­par­lanyp otyr. Qolǵa alǵan is-shara­nyń biri – ońtústikten soltústikke qo­nys aýdaratyndarǵa tólenetin bir­jol­ǵy járdemaqy 35-ten 70 AEK-ke deıin kóterildi. Osylaısha, qonys aýdarý­shy­lar­dyń járdemaqysy eki esege ósti. Buǵan qosa, jumys berýshilerdi yntalandyrý úshin qonys aýdarýshylardyń eńbekaqysynyń bir bóligin sýbsıdııalaý, oqytý shyǵyndaryn óteýge qatysty is-sharalar qabyldandy. Osyǵan sáıkes qonys aýdarýshylar jalaqysynyń 35 paıyzyn bir jylǵa deıin sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. Jalpy, Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýynyń keshendi josparyn iske asyrýdyń jalpy somasy 1,8 trıllıon teńgeni quraıdy.

Sondaı-aq 2017-2021 jyldardy qam­tyǵan «Eńbek» memlekettik baǵdar­la­masy júzege asyryldy. Onyń basty baǵyty – jumys kúshi tapshy aımaqtarǵa halqy tyǵyz ornalasqan óńirlerden eńbek etýge qabiletti azamattardy tartý. Osy tórt jyl ishinde ońtústikten soltústik óńirlerge 9 myńnan astam otbasy qonys aýdarǵan, atap aıtsaq Aqmola oblysyna – 464, Shyǵys Qazaqstanǵa – 2414, Qostanaı óńirine – 1264, Pavlodar oblysyna –2777, Soltústik Qazaqstanǵa 2960 otbasy kóshken. Alaıda 250-ge jýyq otbasy týǵan jerine qaıta ketken. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń habarlaýynsha, halyqtyń turaqtamaýynyń basty sebepteri klı­mat­tyń ózgesheligi, densaýlyq jáne otbasylyq jaǵdaılarǵa baılanysty bolǵan. Baǵdarlamany júzege asyrýǵa memleket qazynasynan 20 mlrd teńgege jýyq qarjy jumsalǵan. 2021 jyly bul baǵdarlama aıaqtaldy. Munyń jal­ǵa­sy retinde «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy iske qosyldy. Bul joba 2021-2025 jyldardy qamtıdy. Birneshe mınıstrlik birigip daıyndaǵan jobanyń negizgi maqsaty – árbir óńirdiń damý kórsetkishin, ekonomıkasyn ilgeriletip, Memleket basshysy ustanǵan «turǵyndarǵa jaıly ómir súrý ortasyn qurý» saıasatyn iske asyrý. Qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 7,6 trln teńgeni quraıdy, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten 4 trln teńge, jergilikti bıýdjetterden 786 mlrd teńge bólinedi. Qazir demografııalyq dısbalansty joıý perspektıvasynda osy ulttyq jospar ǵana iske asyrylyp jatyr.

Aýyldar bos qalyp jatyr

Dese de sarapshylar buǵan deıin qabyldanǵan baǵdarlamalar joǵary nátıje bere qoımaǵanyn, qazir aýyl halqynyń ósý qarqyny qalamen salystyrǵanda áli de 5 ese tómen eke­nin aıtady. Taǵy da «Altaıtanýdyń» zert­teýine súıenetin bolsaq, Shyǵys Qazaq­stan oblysynda – 12,7, Aqtóbe oblysynda – 14,5, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 17,8, Qostanaı oblysynda – 18,3, Qaraǵandy oblysynda – 7,7, Pavlodar oblysynda – 7,1, Batys Qazaqstan oblysynda – 2,8 jáne Aqmola oblysynda 2,0 paıyzǵa qysqarǵan.

Etnograf ǵalym Janna Áýbákirova el astanasyndaǵy adam sanynyń shamadan tys kóptigine alańdaýshylyq bil­di­rip otyr.

– Respýblıka boıynsha ortasha kór­set­kishtermen salystyrǵanda elorda halqynyń sany 3,3 ese artyp, jalpy sońǵy on bir jyl ishinde 90 paıyzǵa jýyq ósimdi qurady. Mundaǵy ósimniń asa joǵary qarqynǵa ıe bolýy Astana úshin de, donor-óńirler úshin de táýekel týdyrady. О́ıtkeni aımaqtan ketken adamdardyń esesin toltyrý qıynǵa so­ǵady. Sondyqtan Úkimet tıimdi is-shara qa­byldap, qalyptasqan dısbalans máse­le­sin sheshýdi toqtatpaýy qajet, – dedi ǵalym.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń bıyl­ǵy 1 qańtardaǵy málimeti boıynsha, Qa­zaq­standaǵy halyq sany 19 765 004 myń adamdy qurady. Onyń ishinde qa­la­da – 12 208,2 myń, aýylda 7 556,7 myń adam turady. Tabıǵı ósim esebinen halyq sany 268 791 adamǵa ósken, kóshi-qon saldosy teris – -6 946. 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda halyq sany 261 845 adamǵa ósken.

Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha elge 1 539 qandasymyz oralǵan. Jyl basynan Qazaqstanǵa kelgen qandastardyń 50 paıyzy О́zbekstannan, 16,3 paıyzy –Qytaıdan, 15,9 paıyzy – Reseıden, 8,4 paıyzy – Túrikmenstannan, 4,5 paıyzy – Mońǵolııadan, 4,9 paıyzy basqa elderden kelgen. Etnostyq qazaqtar negizinen Almaty (27%), Mańǵystaý (16,6%), Túrkistan (7,1%), Jambyl (3,6%) oblystaryna, sondaı-aq Astana (10,5%), Almaty (7,6%), Shymkent (6,5%) qalalaryna qonystandy. Jalpy, 1991 jyldan beri 1 mıllıon 108,5 myń qandas tarıhı otanyna oraldy.