Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazirdiń ózinde Qazaqstanda 3 myńnan astam eýropalyq kompanııa jumys isteıdi. Olardyń qatarynda «Shell», «Eni», «Total», «Amazonen-Werke», «Air Liquide», «Alstom» jáne «Carlsberg» sııaqty álemdik alyptar bar. Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenkonyń aıtýynsha, aımaqtaǵy geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty kóptegen eýropalyq kompanııa elimizge kelýge aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
«Búgingi tańda Ulybrıtanııa, Lıtva, Danııa, Chehııa elderiniń iri kompanııalarymen Qazaqstanda jańa óndiris ashý nemese olardyń óńirlik keńselerin aýystyrý týraly naqty ýaǵdalastyqtar bar», dedi mınıstrdiń orynbasary.
Jalpy, Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń 30 paıyzǵa jýyǵy EO úlesine tıesili. Osylaısha, Eýroodaq eldiń iri saýda jáne ınvestısııalyq seriktesi bolyp otyr, qazirde sheteldik ınvestısııalardyń jalpy kólemi 160 mlrd dollardan asady.
«2022 jyldyń 9 aıynda eýropalyq ınvestısııalar aǵyny 10 paıyzǵa ósip, 8 mlrd dollardan asty. Al taýar aınalymynyń kólemi 2021 jylǵy kórsetkishten 27,6 paıyzǵa ósip, 40 mlrd dollarǵa jetti. Bul – Ulybrıtanııa EO quramynan shyqqannan bergi rekordtyq kórsetkishter. Bıyl da qarqyndy ósý jalǵasyp jatyr», dedi Roman Vasılenko.
Sondaı-aq SIM ókiliniń aıtýynsha, Qazaqstan «ekinshi býyn» kelisimine – EO jáne oǵan múshe memlekettermen keńeıtilgen áriptestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan jáne ony ratıfıkasııalaǵan aımaqtaǵy jalǵyz el bolyp qala beredi. Osy rette Qazaqstan sırek kezdesetin metaldar, «jasyl» sýtegi, akkýmýlıatorlar, kólik-logıstıkalyq áleýetti damytý, sondaı-aq taýarlardy jetkizý tizbegin ártaraptandyrý sııaqty jańa salalarda yntymaqtastyq ornatqan. Onyń biri retinde Batys Qazaqstanda jel men kún elektr stansalary salynady, buǵan qosa 2030 jyldan bastap 3 mln tonna «jasyl» sýtegin óndirý boıynsha quny 30-40 mlrd eýro bolatyn iri eýropalyq «Svevind» kompanııasymen mańyzdy kelisim jasalǵan. Al Fransııa kompanııasy elimizdiń 4 óńirinde elektrovoz óndirisin ashady.
«Total Energies» Fransııa kompanııasynyń Jambyl oblysynda salyp jatqan qýaty 1 gıgavatt bolatyn jel elektr stansasy jobasy bar. Bul nysandy 2026-2027 jyldary paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Onyń quny – 1,9 mlrd dollar. Budan basqa, «Alstom» kompanııasy Astana, Almaty qalalary men Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda elektrovoz óndirisin jáne olarǵa qyzmet kórsetetin ortalyqtardy qurýdy josparlap otyr. Bul jobany iske asyrý kezinde 1 myńnan astam jergilikti mamandar daıarlanady», dedi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary.
Eýropa elderine munaı, gaz jetkizýdiń máselesine kelsek, sarapshylardyń aıtýynsha, munda da Qazaqstan EO úshin mańyzdy ról atqarady. Negizi Eýropa osy ýaqytqa deıin Reseı gazynyń tutynýshysy bolyp keldi. Alaıda Reseıge qarsy salynǵan aýqymdy sanksııalar jetkizilimdi edáýir qysqartty.
«Reseıden energııa jetkizý qıyndyq týyndatqannan keıin Eýropa elderi Iran, Venesýela sııaqty memleketterdi balama kózder retinde qarastyrdy. Sonymen qatar osyndaı jaǵdaıdan soń Eýroodaq pen Qazaqstan arasynda energııany jetkizý týraly ekijaqty kelisim negizinde qazir bizdiń eldiń energııa jetkizýshi retindegi úlesi artyp keledi. О́z kezeginde Eýropalyq odaqtyń energııa óndirýshi elderge degen qyzyǵýshylyǵynyń artýy Qazaqstan úshin tranzıttik logıstıkalyq salada, sondaı-aq el ekonomıkasyna ozyq Eýropa tehnologııalary men ınnovasııalardy tartý turǵysynan qosymsha múmkindik ashady. Qara teńiz arqyly Eýropaǵa munaı tasymaldaý problemalaryn, Baký-Tbılısı-Djeıhan baǵyty boıynsha jetkizilimderdi ulǵaıtý arqyly sheshýge bolady. Osy oraıda Qazaqstan Kaspıı teńizi arqyly Ońtústik Kavkazdan, Qytaıdan Germanııaǵa jańa júk kemeleriniń jol baǵytyn tartý arqyly júzege asyrýǵa bolady. Osylaısha, Qazaqstan men Eýropa arasynda ózara múddelilik bar» degen pikirde «Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Amankeldi Tajenov.
Ekonomıkalyq baılanystardan ózge Eýropa elderimen bilim salasynda da yntymaqtastyq artady. Máselen, Majarstanda bilim alatyn el stýdentteri úshin «Stipendium Hungaricum» stıpendııalyq baǵdarlamasynyń merzimi uzarady.
«Syrtqy ister mınıstrligi halyqaralyq akademııalyq baılanystardy keńeıtý, birqatar birlesken bilim berý jáne mádenı bastamany iske asyrý jónindegi jumysty jalǵastyryp keledi. Osylaısha, majarstandyq tarappen qazaqstandyq stýdentter úshin «Stipendium Hungaricum» stıpendııalyq baǵdarlamasyn uzartý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Sondaı-aq Qazaqstan «Erasmus+» jáne «Horizon Europe» sııaqty akademııalyq jáne ǵylymı almasýdyń mańyzdy baǵdarlamalaryna odan ári qatysýǵa múddeli», dep málimdedi Roman Vasılenko.
Qazir Qazaqstanda 5 sheteldik joǵary oqý ornynyń fılıaldary jumys isteıdi. Al jýyrda Shotlandııanyń Herrıot-Ýott ýnıversıtetiniń Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti bazasynda fılıaly ashylmaq.
Sonymen qatar Eýroodaq elderi beldi ókilderiniń Qazaqstanǵa kelý jospary bar. Aldymen elge Eýropalyq komıssııanyń tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen jumys saparymen keledi. Syrty ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenkonyń aıtýynsha, ótken jyldyń qarashasynda EO bastamasymen Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov pen Eýropalyq komıssııa jetekshisi Ýrsýla fon der Lıaıen shıkizat materıaldaryn jetkizýdi ártaraptandyrý boıynsha memorandýmǵa qol qoıǵan. Bul óz kezeginde qarjylyq jáne tehnologııalyq salada EO-nyń ónerkásiptik alıansymen yntymaqtastyq ornatýǵa yqpal etpek. Buǵan qosa bıyl maýsym aıynda Qazaqstanda Astana halyqaralyq forýmy ótedi. SIM ókili málimdegendeı, birqatar Eýropa eliniń úkimet basshylary, iri transulttyq kompanııalar men akademııalyq toptar forýmǵa belsendi qatysýǵa qyzyǵýshylyq bildirip otyr. Al jaqynda Ulybrıtanııa, Chehııa, Italııa, Aýstrııa elderi ókilderiniń elimizge joǵary deńgeıdegi saparlary josparlanǵan.
Desek te mundaı tyǵyz qarym-qatynasqa qaramastan Eýropanyń bir eli Qazaqstandy Shengen boıynsha «qara tizimge» engizýge usynys jasaǵan. Osy máselege qatysty pikir bildirgen Roman Vasılenko Shengen kelisimi aıasynda bir eldiń bastamasymen kelesi bir memleketti «qara tizimge» engizý tártibi qarastyrylǵanyn rastady.
«Mundaı sheshim kúntizbelik 7 kún ishinde qaralady. Shynynda da bul tizimde uzaq jyldar boıy bolmaǵan Qazaqstan Eýropa elderiniń biriniń bastamasymen «qara tizimge» endi. Ázirge qandaı memlekettiń usynysy ekenin bilmeımiz. Olar bizge qaı eldiń qandaı sebeppen jasaǵanyn aıtýǵa, aqparat usynýǵa mindetti emes. Biraq biz kelissóz júrgizý arqyly málimetti anyqtaımyz dep úmittenemiz», dedi ol.
Osy oraıda vedomstvo basshysynyń orynbasary aıtylyp otyrǵan «qara tizim» anyǵynda qara, qyzyl, sary dep te atalmaıdy, túr-túske jiktelmeıtin «tizim» ǵana ekenin aıtyp ótti. Al buǵan deıin EO ókildiginiń resmı saıtynda Eýropalyq Odaq elimizdi mundaı «tizimge» engizbegeni kórsetilgen habarlama jarııalaǵan bolatyn. Roman Vasılenkonyń aıtýynsha, munyń anyq-qanyǵyn SIM jýyq arada anyqtaıdy.
Eýropa elderi aldaǵy parlamenttik saılaýǵa da eleýli úlesterin qospaq. SIM habarlaǵandaı, saıası dodany EQYU-nyń 400-den astam ókili baqylaıdy. О́tken aptada EQYU mıssııasynyń aralyq esebi jarııalandy, onda halyqaralyq sarapshylar Qazaqstanda júzege asyrylǵan saılaý júıesiniń reformasyn oń baǵalaǵan. EQYU-dan osy saılaýǵa EQYU/DIAQB baıqaýshylar mıssııasynyń basshysy retinde Irlandııa saıasatkeri Oýen Merfı, bıýro dırektory Matteo Mekachchı, EQYU Parlamenttik Assambleıasy delegasııasynyń basshysy retinde aýstrııalyq depýtat Raınhold Lopatka, EQYU qysqamerzimdi baıqaýshylar mıssııasynyń basshysy retinde Kıpr Respýblıkasynyń depýtaty Iren Haralambıdes jáne EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵasy Margaret Sederfelt sııaqty joǵary dárejeli halyqaralyq sheneýnikter keledi.
«EQYU tarapynan munshalyq nazar aýdarylýy – Qazaqstannyń osy uıymmen belsendi ári nysanaly jumysynyń nátıjesi, sondaı-aq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Ádiletti Qazaqstan qurý maqsatynda júrgizilip jatqan elimizdegi aýqymdy reformalarǵa halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan úlken qyzyǵýshylyq pen qoldaýdyń bar ekeniniń dáleli», deıdi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko.
