Azamattyq qoǵam: Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy

«Biz  elimizde azamattyq belsendilikti jandandyrýymyz kerek. Memleket pen qoǵamnyń  sanaly ári syndarly seriktestigine jol ashýymyz qajet. Sol sebepti ortalyq jáne jergilikti organdardyń, kvazımemlekettik sektordyń janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdi damytyp jatyrmyz. Men birneshe ret olardyń qyzmetine qatysty  syn aıtqan bolatynmyn. Degenmen, bul keńesterdiń orasan zor ınstıtýsıonaldyq áleýeti bar. Sony tolyǵymen júzege asyrý kerek», dedi Memleket basshysy.

Endeshe, qazirgi azamattyq qoǵamnyń bet alysy qandaı? Jańa Qazaqstan zań­dy­lyqtaryna saı ma? Aldymen Qazaq­standaǵy azamattyq qoǵamnyń qalyp­tasý tarıhyna toqtalsaq, derekter boıynsha atalǵan qoǵamnyń qurylyp, damýy eki kezeńnen ótkenin kóremiz. Onyń alǵashqysy ótken ǵasyr­dyń 90-jyldary paıda bolǵan táýel­siz kásipodaq uıymdary. Olar ekono­mıkanyń úkimettik emes sektory jumys­shylarynyń múddesin qorǵady. Odan soń áleýmettik qorǵaý koalısııasy qu­ryldy. Bul koalısııada 28 túrli uıym, partııa, qozǵalystar birigip áleý­mettik máselelerdi qozǵady. Sóıtip, 2000 jyl­dyń sońynda «Qazaqstan Respýblı­kasyn­daǵy áleýmettik áriptestik týraly» zań qabyldanyp, úshjaqty – bılik, jumys berýshiler men jumysshylar zańdy túrde áleýmettik áriptestik qurdy.

Al 2005 jyly ÚEU-nyń túrli áleýmettik jobalardy júzege asyrýyna múmkindik beretin «Mem­le­kettik áleýmettik tapsyrys týra­ly» zań kúshine endi. Kóp uza­maı, 2006 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynda 2006-2011 jyldary Azamattyq qoǵamdy damytý tujyrymdamasy» qabyldandy. Zańdy qujatta azamattyq qoǵam ınstıtýtyn damytý tetikteri men joldaryna baǵyttalǵan is-sha­ra­lar qamtyldy. BAQ-taǵy derekterge súıensek, 2006 jyly eldiń azamattyq sektorynda resmı túrde 5820 úkimettik emes uıym tirkelgen. Buǵan 12 saıası partııa, 3340 qoǵamdyq qor, 1072 zańdy tulǵalar qaýymdastyǵy, 471 ulttyq mádenı ortalyq, 3340 dinı uıym kirdi. Olar atalǵan tujyrymdama boıynsha jumys istep keldi. Ýaqyt óte kele 2015 jyldan bastap «ÚEU derekter bazasy» normasy engizilip, úkimettik emes uıymdar qyzmeti boıynsha esep tapsyrý mindetteldi. Osylaısha, úkimettik emes uıymdardyń esep berý jú­ıe­si qalyptasyp, olar ýákiletti organǵa qyzmetiniń baǵyty, kólemi týraly arnaıy bazada esep berip otyrdy.

Dese de, osy ýaqytqa deıin ÚEU jumysy zańdas­ty­ryl­ǵa­nymen, olardyń tolyqqandy qyzmet etýine jaǵdaı jasaı­tyn mańyzdy tetikter qalys qaldy. Onyń ústine azamattyq qo­ǵam­nyń bir bóligi volonterlik qyzmet te júıelenbeı, jekelegen adamdar men volonterlik kishigirim uıymdar óz betterinshe qaıyrymdylyq jasap, muqtaj turǵyndarǵa kómek kórsetti. 

– Qoǵamdyq uıymdardyń qyz­­meti elimizdi ornyqty jáne jan-jaqty damytýdyń taǵy bir ma­­ńyzdy faktory sanalady. Úkimettik emes uıymdar ma­ńyz­dy áleýmettik máselelerdi udaıy kóterip, olardy keshendi túrde sheshýge septigin tıgizip keledi. Qazir Qazaqstannyń aldynda turǵan mindetter memleket pen úkimettik emes uıymdardyń tyǵyz yntymaqtastyqta ju­mys júrgizýin, azamattyq qo­ǵam ıns­tıtýttaryn júıeli túrde jań­ǵyr­týdy talap etedi. Refor­ma­lardy ázirleý jáne ony júzege asyrý isine qoǵamdyq uıymdar men belsendi azamattardy barynsha tartý qajet, – degen edi ótken jyly halyqqa arnalǵan Joldaýynda Prezıdent Q.Toqaev.

Al memleket pen úkimettik emes uıymdardyń tyǵyz ynty­maq­tastyqta bolýy árıne memleket kórsetken qoldaýǵa baılanysty ekeni sózsiz. Memleket basshysynyń Joldaýynan soń Úkimet iske kiristi. Búginde úki­mettik emes uıymdar memleket tarapynan beriletin áleýmettik tapsyrystar men memlekettik granttar esebinen kún kórip jatqany belgili. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi aldymen osy granttyq qarjylandyrý aıasyn­da­ǵy máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrdy. Mınıstrlik halyqaralyq tájirıbeni zerttep, sarapshylarmen birge grant­tyq qarjylandyrý salasynda zańnamany jetildire túsý baǵytynda jumystar júrgizdi. Ná­tıjesinde, «Volonterlik qyz­met, qaıyrymdylyq, mem­le­kettik áleýmettik tapsyrys, úkimettik emes uıymdarǵa ar­­nal­ǵan granttar men syılyqaqy­­­lar máseleleri» jónindegi zań­ǵa Prezıdent 2022 jyldyń 4 shildesinde qol qoıdy, Zań osy jyldyń 5 qyrkúıeginen bastap kúshine endi.

Volonterlik qyzmet, qaıy­rym­dylyq, úkimettik emes uıym­dar­ǵa qatysty zań Memleket bas­shysynyń atalǵan salalarǵa memlekettik qoldaýdy nyǵaıtý sheńberinde qoldanystaǵy zań­na­­many jetildirý jónindegi tap­syrmalaryn oryndaý maqsa­tyn­da ázirlendi. Zańda aldymen «volonterlik qyzmet», «qa­ıy­­rymdylyq volon­te­ri», «vo­lon­terlik qyzmet sala­syn­daǵy ýákiletti organ» uǵymdary naqtylanǵan. Son­daı-aq zańda memlekettik grant­tar­dyń tıim­diligine baǵalaý jú­r­gizý jónin­de­gi normalar kúsheı­tilgen.

«Koro­na­vı­rýs ınfek­sııasy­nyń taralýy beleń alǵan kezde kóptegen volonter men vo­lon­terlik uıymdar halyq­qa, dári­ger­ler men áskerı qyz­met­kerlerge kómekteskeni bar­­shaǵa aıan. Biraq olar bir prob­le­maǵa tap boldy: olarda jeke bólmeleri men keńseleri ǵana emes, sonymen qatar qor saqtaý oryndary bolǵan joq. Osyǵan baılanysty azyq-túlik pen medısınalyq jıyntyqtardy qalyptastyra almady. Bizde iz-túzsiz joǵalǵan adamdardy iz­deýmen aınalysatyn birqatar turaqty volonterlik uıymdar bar. Olarda da jabdyqtar men múl­ikterin qoıatyn jer joq. Se­bebi olar kommersııalyq qyz­met kórsetpeıdi jáne qarjy­lan­dyrylmaıdy. Osyǵan baılanys­ty depýtattar túzetýler engizdi», dedi jumys tobynyń jetekshisi Vera Kım.

Al endi jańa zańǵa sáıkes volonterlerge úı-jaılar satyp alý quqyǵynsyz uzaq merzimdi jalǵa beriledi. Budan basqa, memlekettik tapsyrysty ornalas­tyrý, granttyq qarjylandyrý jáne kommersııalyq emes uıym­dar úshin syılyqaqylar berý salalary keńeıtilgen. Atap aıt­qanda, zań jobasyna eki jańa tarmaq engizildi: volonterlik bas­tamalardy damytý jáne qoldaý (buryn bolmaǵan), sondaı-aq janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraýdy qalyptastyrý, sonyń ishinde janýarlardyń baspanalaryn qoldaý. «Meniń oıymsha, bul jaqsy norma, janýarlardy qorǵaý uıymdary úshin qýanyshty jańalyq», dep atap ótti Vera Kım.

Sondaı-aq qaıyrymdylyq volonterleriniń qyzmeti retke keltirilgen. Osy zań sheńberinde qaıyrymdylyq uıymdarynyń nemese kómekke muqtaj naqty jeke tulǵanyń paıdasyna qara­jat jınaý jónindegi qyzmet endi qaıyrymdylyq uıymynyń ózi men volonter arasynda nemese volonter men muqtaj jeke tulǵa arasynda jasalǵan azamattyq-quqyqtyq shart bolǵan kezde ǵana júzege asyrylatyn bolady. «Qaıyrymdylyq volon­terleriniń jasy 18-den tómen bolmaýy kerek. Búginde volonterlik qyzmet, qaıyrymdylyq túrinde jáne halyqtan aqsha suraıtyn kóptegen adam bar ekenin kórip otyrmyz. Dúkenderde, túrli mekemelerde adamdar qaıyrymdylyq kómek kórsetýdi nemese qandaı da bir operasııa jasaýdy suraıtyn jáshikter tur. Bul qyzmet ret­telýi kerek. Bizdiń zańda bul nor­malar qarastyrylǵan», dedi Vera Kım.

Sondaı-aq zańda azamattardy qaıyrymdylyq jáne volonterlik qyzmetpen aınalysýǵa tartý úshin memlekettik marapattar, ataq­tar­ǵa usyný sekildi máseleler de qa­ralǵan.

– Zańda úkimettik emes uıym­dar­ǵa arnalǵan syılyq­aqylar berý de engizilgen. Olardyń jo­balaryn grant jaǵynan qar­jy­landyrýdyń júıesin saralaý qarastyrylǵan. Jańa tá­sil­der halyqqa qajetti sala­ǵa grant bólýge jaǵdaı jasaıdy. Máselen, Zań aıasynda grant­tar­dyń tıimdiligin baǵalaý tetigi bar, ol úkimettik emes uıym­dar kórsetetin qyzmetterdiń sa­pa­­syn, bıýdjet qarajatynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi jáne keıinnen grant berý úshin negizdeme bolady, – dedi Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Azamattyq qoǵam is­teri komıtetiniń tóraǵasy Madııar Qojahmet.

Buǵan qosa jańa zańǵa úki­mettik emes uıymdarmen ózara is-qımyldyń jańa tetigi – stra­te­gııalyq áriptestikti engizý usy­nylǵan. Mamandardyń aıtýynsha ol halyqaralyq táji­rı­­be negizinde ázirlengen. Má­se­len, Ulybrıtanııada memleket asa bedeldi úkimettik emes uıymdarmen uzaq merzimdi yn­ty­maqtastyqty júzege asyratyn strategııalyq áriptestik dep atalatyn tájirıbe bar. «Mem­lekettik organdardyń stra­­­­tegııalyq áriptester pýlyn beıindi, ári keń ókildik bazasy bar úkimettik emes uıym­dar qatarynan qalyp­tas­tyrý – qoǵammen jumysty jan­dan­dy­rýǵa, qoǵamdyq sura­nys­tar­dy der kezinde memlekettiń kún tártibine qoıyp otyrýǵa múm­kin­dik beredi. Bul tetiktiń kelesi tásilderi bekitildi: strate­gııa­lyq áriptestiktiń baǵyttaryn memlekettiń jalpyulttyq ba­sym­dyqtaryn negizge ala otyryp, memlekettik organdardyń usy­nystary negizinde el Úki­me­ti aıqyndaıtyn bolady. Stra­­tegııalyq áriptestikti iske asy­rý uzaq merzimdi negizde mı­nıstrlikter deńgeıinde ǵana bolady. Strategııalyq seriktesterdi memlekettik organdar konkýrs arqyly anyqtaıtyn bolady. Ár baǵyt boıynsha bir úkimettik emes uıym anyqtalady», dedi ÚEU jumysyna toqtalǵan Madııar Qojahmet.

Mınıstrliktiń málimetine súıensek, memleket jyl saıyn 2 myń áleýmettik mańyzy bar jobany ÚEU-men ózara baılanys arqyly iske asyryp keledi. Júrgizilgen jumys nátıjesinde, 2022 jyly 500-den astam jumys orny qurylǵan. Qazirgi ýaqytta elimizde 22 myńnan astam ÚEU tirkelgen, onyń 17 myńynan astamy belsendi jumys isteıdi.

Osylaısha, úkimet volon­ter­lik jáne úkimettik emes uıym­dar­dyń qyzmetin yntalandyryp, zań­men rettedi. Bul azamattyq qo­ǵamnyń derbestigin aıqyndaı tústi.