Saılaý: Saıası reformalardyń qorytyndy kezeńi

Eske salsaq, buǵan deıin Qazaq­stannyń konstıtýsııalyq reformasy aıasynda Májilis jáne máslıhat depýtattary proporsıonaldy úlgimen saılanyp keldi. Bul óz kezeginde eldegi partııalyq júıeni ǵana damytýǵa úles qosty. Osyny eskergen Memleket basshysy aralas saılaý júıesindegi Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy – proporsıonaldyq, 30 paıyzy – majorıtarlyq tásilmen jasaqtalatynyn aıtty. Nátıjesinde, jergilikti jerlerde básekege qabiletti saıası orta qalyptasyp, eldiń aldynda bedeldi, jańa tulǵalardyń saıasatqa kelýine jol ashylmaq.

«Partııada joq azamattar Májiliske ǵana emes, jergilikti ókildi organdarǵa da saılana almaıtyn boldy. Sonyń saldarynan halyqtyń saılaý naýqany­na qyzyǵýshylyǵy kúrt tómendedi. Saılaýdy kerek qylmaıtyn adamdardyń qatary kóbeıdi. Olar ózderiniń daýysy mańyzdy ekenine, el ómirin jaqsartýǵa yqpal ete alatynyna senbeıtin boldy. Ashyǵyn aıtsaq, qazir jurt depýtattardy asa tanı bermeıdi. Osyndaı jaǵymsyz jaıttardy eskere otyryp, men aralas saılaý júıesine kóshýdi usynamyn. Sol kezde barlyq azamattyń quqyǵy tolyq eskeriledi», degen edi Prezıdent Q.Toqaev.

19 naýryzda Májilis jáne máslıhat depýtattary osy Prezıdent usynǵan aralas saılaý júıesimen saılanyp, halyq óz tańdaýyn jasaıdy. Jańa jáne Ádiletti Qazaqstannyń bul saılaýyn otandyq sarapshylar «saıası betburystyń bastaý alǵan kezeńi» dep atap, «saıası transformasııanyń aıqyn kórinisi» dep baǵalady. «Al saıası reformalar eldegi saılaý mádenıetiniń túrlenýi men azamattyq belsendiliktiń artýyna jol ashady», degen pikirde saıa­sattanýshylar.

Sondaı-aq olar bul naýqandy «mem­le­kettik ınstıtýttardy jańǵyrtý­dyń túpkilikti kezeńi» dep te atady. Keshendi túrde júrgizilgen saıası reformalar ókildi bılik tarmaqtarynyń barlyq deńgeıine yqpal etip, jańarýy­na múmkindik berdi. Mundaı pikirler­di saıasattanýshylar Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty  uıymdastyrǵan «Saıası reformalar: jańa saıası modelge kóshý» atty sarapshylar talqylaýynda aıtty. Is-sharada Prezıdent qabyldaǵan saıası reformalardy júzege asyrý aıasyndaǵy saılaýdyń mańyzy men Qazaqstannyń saıası restrýktýrızasııasy keńinen sóz boldy. Jıynǵa qatysqan sarapshylarǵa arnaıy saýal qoıyp, oı-pikirlerin bilgen edik.

– Memleket basshysy qabyldaǵan saıası reformalardy júzege asyrýdyń basty aspektileri qandaı?

Alýa JOLDYBALINA,

Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary:

– Birinshiden, saıası partııalardy tirkeýdiń tyń erejeleri jańa partııa­lardyń paıda bolýyna básekelestik orta qalyptastyrdy. Al qazirdiń ózinde zańnamalyq jańalyqtarǵa sáıkes eki jańa partııa paıda boldy.

Ekinshiden, osy saılaý sıkli aıasynda azamattardyń saılaný quqyqtary júzege asyryldy. Bul aýyl ákimderin tikeleı saılaýdy engizýdiń arqasynda múmkin boldy. Sondaı-aq aralas saılaý júıesine kóshýdiń arqasynda árbir azamat Parlament pen máslıhat saılaýyna qatysý quqyǵyna ıe boldy.

Úshinshiden, bul saıası ınstıtýttardy jańǵyrtý. Bul jerde sóz tek sandyq ózgerister týraly emes, sonymen qatar Parlament pen jergilikti máslıhattardyń quramy men jumy­syndaǵy eleýli ózgerister týraly bolyp otyr. Mańyzdy jańashyldyq – depýtattyq mandatty keri qaıtaryp alý ınstıtýty. Sózsiz bul zań shyǵarýshy organnyń jumysyna áser etedi.

– Qazirgi saılaý bılik pen qoǵam arasynda jańa qoǵamdyq kelisim qura ala ma?

Talǵat QALIEV,

Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory:

– Saılaýǵa saıası kúshterdiń barlyǵy qatysyp jatyr, onyń ishinde jańasy da bar, tájirıbesi moly da bar. Sondaı-aq syndarly pikir almasý da bar. Saıası úderisterdiń evolıýsııalyq prınsıpi jáne bul úderisterdiń dınamıkasy men turaqtylyǵy saqtalyp otyr. Áleýmettik jelilerdegi pikirtalastar saılaýda joǵary belsendilikke túrtki bolatynyn kórsetedi. Bul elektorattyń joǵary kórsetkishine sebep bolady degen úmit bar. Sonymen birge bizge daýys berý men saılaý mádenıetin sińirýdi úırený kerek. Keıbir saılaýshylar úshin bul alǵashqy daýys berý tájirıbesi bolady. Jastardyń kóbi majorıtarlyq júıe qoldanylǵan kezde dúnıege keldi. Sondyqtan bul rette aınalamyzǵa saılaýdyń qalaı jumys isteıtini jáne onyń nátıjesi elimizdiń bolashaǵy úshin qalaı áser etetini týraly aıtyp, túsindirý jumystaryn júrgizý mańyzdy.

– Jalpy aldaǵy parlamenttik saılaýdyń ereksheligi nede?

Andreı ChEBOTAREV,

«Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory:

– Bir jaǵynan bul 2021-2022 jyldardaǵy saıası reformalarǵa baılanysty bolsa, ekinshi jaǵynan saılaý jańa aınalymǵa yqpal etip, saıası reformalarǵa sony qarqyn beredi. Qazirgi tańda 29 mandat bolsa da, úlken básekelestikti baıqaýǵa bolady. Bul jańa ıdeıalardyń, jańa aqpa­rat­­tyq saıası kún tártibiniń paıda bol­ǵanyn bildiredi. Sonymen qatar bar­lyq deńgeıdegi Májilis pen máslı­hattardyń jańa quramdaryn saılaý jáne qalyptastyrý saıası júıeni, áleý­mettik jáne ekonomıkalyq salalardy odan ári reformalaýǵa negiz bolady. Eger Parlament Májilisiniń aldyńǵy shaqyrylymynyń qaraýynda bolǵan zań jobalaryna qarasaq, áleýmettik kodeksti, BAQ, jergilikti ózin ózi basqarý týraly zańdardy kóremiz. Osy jáne basqa da zań jobalar jańa shaqyrylym­da qarastyrylady. Budan bólek jańa Májilistiń aldynda Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrýdy qamtamasyz etý mindeti tur. Onda ekonomıkalyq, áleýmettik baǵyttarǵa basymdyq beriledi.

– Prezıdent usynǵan aralas saılaý júıesi is júzinde qandaı nátıje beredi?

Tatıana LIPINA,

QSZI jetekshi sarapshysy:

– Qazaqstan – «kópshiliktiń» eli. Búginde elimizde kóptegen etnos tatý-tátti ómir súrip jatyr. Buǵan sebep – geografııalyq aýmaqtyń keńdigi. Bul ár aımaqtyń ornalasqan jerine baılanysty ekonomıkalyq, áleýmet­tik, ekologııalyq qajettilikterine nazar aýdartady. Mysaly, bir aımaqta kedendik jáne basqa da saýda-sattyq quqyqtyq retteý qatynastarǵa qatysty naryqqa tek belgili bir ónimdi shyǵarý kerek bolsa, endi bir jerde aımaqtyń óndiristik erekshelikterine baılanysty ekologııalyq retteýge qyzyǵýshylyq tanytýy múmkin.

Proporsıonaldy-majorıtarlyq jú­­ıe áleýmettik-geografııalyq repre­zen­tatıvtilik tepe-teńdiginde tıimdi jumys isteýge qabiletti. Ol saılaýdyń traektorııasyn aıqyndap, partııalardyń saılaý aldyndaǵy strategııalaryna jáne saılaýshylardyń qatysýyna aı­tar­lyqtaı áser etedi.

Mundaı júıede partııalar ózde­rin jetkilikti aýqymdy perspektıva­da kórsetýge múmkindik alady. Ara­las saılaý júıesiniń proporsıonal­dy quramdas bóligi saılaýaldy tuǵyrnamany naq­tylaý arqyly partııalarǵa ortaq da­ýys jınaýǵa, qoldaýǵa ıe bolýǵa múm­kindik beredi. Partııalar úshin bul ma­ńyzdy, sebebi mundaı senim partııanyń ózektiligin, saıası kún tártibin jáne zań­namalyq saladaǵy áreketter algorıtmin rastaıdy.

Ekinshi jaǵynan, partııanyń bir mandatty okrýgter arqyly qatysýy onyń jergilikti múddelerdi qorǵaýǵa, jaǵdaıǵa qaraı áreket etýge, qoǵammen tikeleı jumys isteýge daıyn ekenin kórsetedi. Aýdan­daǵy depýtat mandatyn qaıtaryp alý tetigi partııalyq depýtattardy bel­sendi baqylaýǵa múmkindik beredi. Bul da proporsıonaldy-majorıtarlyq júıeniń bir artyqshylyǵy.

Sondaı-aq partııalar halyqtyń pikirin, olardyń áleýmettik kóńil kúıi men suranystaryn baqylaý tetik­­terin bildiretinin eskersek, par­tııa­lyq ókildiktiń áldeqaıda keń bolýy mańyzdy. Bul burynnan bar jáne jańa partııalarǵa da qatysty. Bul ókildik saılaýaldy baǵdarlamalardyń sapasy men ózektiligine áser etedi. Barlyq deńgeıde úlken resýrstardy paıdalana otyryp, partııalar saılaýdy belsendi aqparattyq qamtýǵa yqpal etedi. Qoǵamdy qyzyqtyryp, saılaýshylardy tartý úshin de jumys isteı alatyn belsendi dıskýrsıvti óristi qalyptastyrady.

Osylaısha, proporsıonaldy-majo­rıtarlyq júıe birqatar artyq­shylyqqa ıe bola otyryp, Qazaqstannyń saıası órisin kúsheıtip, halyq múdde­leriniń keń kólemde jınaqtalýyna yqpal etedi.

– Qazirgi saılaý naýqanynyń saıa­sı reformalarǵa qatysty kúmándi tustary bar ma? О́ıtkeni halyq áli de bolsa saılaýǵa senimsizdikpen qaraı­tyny jasyryn emes.

Janar TО́LENDINOVA, saıasattanýshy:

– Endi partııalardyń, kandıdat­tardyń bıylǵy saılaýdaǵy úgit-nasıhat kezeńine saraptama jasap aıtatyn bolsaq, olardyń ýádeleri saıası reformalarǵa qatysty skepsısti joq­qa shyǵarady. О́ıtkeni aralas saılaý júıesin engizý, bir mandatty okrýgter boıynsha saılaný múmkindigi – azamattardyń senim deńgeıin arttyryp, olardyń azamattyq, saıası belsendiligin kórsetýge serpin berdi dep aıtýǵa bolady.

– Álem elderiniń tájirıbesindegi aralas saılaý júıesi boıynsha ótkiziletin saıası naýqandy alyp qarasaq, qatysýshy kandıdattar sany aıtarlyqtaı kóp ekenin kóremiz. Elde ótetin Májilis pen máslıhat saılaýyna partııalyq tizim jáne bir mandatty okrýgtar boıynsha 700-den astam kandıdat dodaǵa túspek. Úmitkerlerdiń kóptigi halyqtyń tańdaý jasaýyna qalaı áser etedi?

Álisher TASTENOV,

QSZI bas sarapshysy:

– Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası reformasynyń negizgi baǵyttarynyń biri – partııa qurylysyn yryqtandyrý. Ony júzege asyrý aıasynda saıası partııalardy tirkeý tártibi aıtarlyqtaı jeńildetilip, tirkeý shegi 20 myńnan 5 myń múshege deıin qysqartyldy. Partııalardyń aımaqtyq ókildikteriniń tómengi mólsheri 600-den 200 adamǵa deıin qysqardy. Bul rette partııalardyń Parlament Májilisine ótýine shekteý 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin tómendetildi. Bul sharalar partııalardyń qurylýyna da, sondaı-aq olardyń óz saıası maqsattaryn júzege asyryp, saılaýshylardyń múddelerin qorǵaý úshin Parlamentke kirý múmkindikterin de aıtarlyqtaı keńeıtti. Sonymen qatar bul partııanyń damýyn belsendirip, jańa partııalardyń qurylýyna yqpal etti.

Bıylǵy saılaý naýqanyna 7 saıası partııa qatysyp jatyr. Olardyń arasynda jaqynda qurylǵan 2 jańa partııa bar. Jańa partııalardyń qurylýy qoǵamnyń barlyq áleýmettik qajet­tiligin qanaǵattandyrý múm­kindikterin keńeıtedi. О́tken Parlament saılaýy­na 5 partııa qatysqany belgili. Bul partııalyq básekelestikti arttyryp, saılaý aldyndaǵy daýys úshin kúresti kúsheıtedi. Buǵan ózin ózi usynǵan kandıdattardyń saılaýǵa qatysýy da yqpal etedi.

Partııalyq tizimge sáıkes proporsıonaldy júıe boıynsha 69 depýtat, al 29 depýtat bir mandatty okrýg boıynsha saılanady. Oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń máslıhattarynyń saılaýy da aralas saılaý júıesi boıynsha 50/50 qatynasymen ótedi.

Májilis saılaýynda partııalyq tizim boıynsha barlyǵy 281 kandıdat tirkeldi. Bir mandatty 29 okrýg boıynsha Májilis depýtattyǵyna 435 kandıdat (orta eseppen bir mandatqa 15 kandıdat) tirkelgen. Kandıdattardyń mundaı kóp bolýy saılaý úderisine, tıisinshe, ádil saılaýǵa degen senimniń artýyna baılanysty bolyp otyr.

– Elde júrip jatqan iri reformalar aldaǵy Májilis pen máslıhat saılaýynyń tártipteri men ótý úderisine ózgeris ákelgenin aıtady sarapshylar. Osyǵan qarap saılaýda básekelestik joǵary bolady deýge bola ma?

Ermek TOQTAROV,

QSZI Strategııalyq taldaý bóliminiń basshysy:

– 2021 jyly parlamenttik saılaý karantın jaǵdaıynda ótti. Biraq bul saılaý konstıtýsııalyq merzimde ótti. Aldaǵy saılaý saıası júıeniń jańa erejeler boıynsha múmkindiginshe shuǵyl júzege asyrý úshin merziminen buryn bolady. Saıası reformalar saılaý ótetin jaǵdaılardy aıtarlyqtaı ózgertti. Mysaly, saıası partııalar Májiliske ótý úshin saılaýshylardyń 5 paıyz daýystaryn jınaý kerek. Bul partııalarǵa jeńildik bolyp kórinedi. Biraq jańa partııalar paıda boldy, al keıbir partııalar rebrendıngten ótip, olarǵa jańa kóshbasshylar keldi. Bul saılaýdyń eń mańyzdy ereksheligi – majorıtarlyq júıe boıynsha depýtattardyń bir bóligin saılaý. Olar tek partııa músheleri ǵana emes, sonymen qatar uıymdardyń ókilderi, sondaı-aq ózin ózi usynyp, saılaýǵa shyǵa alady. Mundaı júıe buryn bolǵan, biraq 2021 jylǵy saılaýda barlyq máslıhat partııalyq tizimder boıynsha quryldy. Negizinde biz aralas saılaý júıesine qaıta oraldyq. Saılaýda ózin ózi usynǵan kandıdattarǵa daýys berý halyqtyń saıası úderisterge tikeleı aralasýyna, olardyń mańyzdy sheshimder qabyldaýda ózindik ún qosýyna yqpal etpek. Iаǵnı bir mandatty okrýgter bo­ıynsha saılanǵan depýtat azamattardyń múddesin minberde kóterýge múmkindik alady.

О́zin ózi usynǵan úmitkerler depýtat bolyp saılanǵan jaǵdaıda qoǵamdyq saıasattyń mańyzdy qatysýshylary bolady. Olar okrýgten kelgen óz saılaý­shy­larynyń múddelerin qorǵaýǵa min­detti. Bul depýtattar azamattar ja­ǵy­­nan muqııat qadaǵalanady, óıtkeni olar­dyń mandatyn qaıtarýǵa múmkindik bar. Jergilikti turǵyndar úshin bul óz múddelerin Májilis deńgeıinde de, más­lıhattar deńgeıinde de qorǵaýǵa úlken múmkindik. Mundaı jaǵdaı azamattardy qyzyqtyrady jáne olardyń saıası qatysýynyń tıimdiligin arttyrady dep senemin.

TÚIIN. Sarapshylar aıtyp ótkendeı, eldegi júrip jatqan túrli refor­malardyń iske asýyna eldegi saılaý aıtarlyqtaı áser etedi. Elde referendým ótip, qabyldaǵan reformalardy iske asyrý jumysy birden qolǵa alyndy. Prezıdent saılaýyn ótkizdik, Ulttyq quryltaı quryldy. Qazaqstanda júrgizilip jatqan reformalar el ishinde ǵana emes, shet elderde de talqylanyp jatyr. Prezıdent aıtqandaı, elimiz damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Aldaǵy májilis jáne máslıhattar saılaýy reformalar úshin mańyzdy ári sheshýshi kezeń bolmaq. Muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jýyrda ótken ákimder jáne memlekettik organdardyń basshylarymen ótken keńeste aıtqan edi.

«Bizdiń bolashaǵymyz – aıqyn, naqty josparymyz bar. Májilis jáne máslıhattar saılaýy – bılik ınstıtýttaryn jańartý jumysynyń qorytyndy kezeńi. Osylaısha, bılik jan-jaqty reformalardy jalǵastyrý úshin jańa senim mandatyna ıe bolady. Elimizdi damytý jolynda tyń bastamalar kóterip, ony tabysty júzege asyrý – basty mindet. Qazir jetistikke máz bolyp otyratyn zaman emes. Jumysty tyń qarqynmen jalǵastyrý kerek», dedi Prezıdent.

Osylaısha, Prezıdent bastamalary is júzinde nátıje berip, ár turǵyn armandaǵan Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy qadamǵa serpin beretin bolady. El turǵyndarynyń 71,7 paıyzy elimiz durys baǵytta damyp kele jatyr dep esepteıdi. Bul – Prezıdent janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty júrgizgen saýaldamanyń negizinde jarııa bolǵan derek. Aqpan aıyndaǵy óńirlik monıtorıng boıynsha aýyl turǵyndary arasynda – 75,1, jastar arasynda 78,4 paıyz nátıje saıası jańarýǵa oń baǵa bergen. Al aımaqtar úlesi boıynsha Qyzylorda oblysynyń – 81,8, Soltústik Qazaqstan jáne Abaı oblysynyń – 79 jáne Batys Qazaqstan oblysynyń 78 paıyz turǵyny elimizdegi saıası ózgerister men keleshektegi damý strategııasyna joǵary baǵa berip, oń nátıje kútetin aıtqan.