Halyqaralyq baıqaýshylar bergen baǵa

Jalpy, halyqaralyq sarap­shylar Qazaqstanda júzege asy­rylǵan saılaý júıesiniń reformasyn oń baǵalady. EQYU-dan osy saılaýǵa EQYU/DIAQB baı­qaýshylar mıssııasynyń bas­shysy retinde Irlandııa saıasat­keri Oýen Merfı, bıýro dırektory Matteo Mekachchı, EQYU Par­lamenttik Assambleıasy dele­gasııasynyń basshysy retinde aýstrııalyq depýtat Raınhold Lopatka, EQYU qysqa merzimdi baıqaýshylar mıssııasynyń basshysy retinde Kıpr Respýb­lıkasynyń depýtaty Iren Hara­lambıdes jáne EQYU Parla­menttik Assambleıasynyń tór­aǵasy Margaret Sederfelt sııaq­ty joǵary dárejeli halyq­aralyq sheneýnikter keldi.

Sarapshylardyń aıtýyn­sha, EQYU jáne ózge de ha­lyq­­aralyq uıymdardyń ta­rapy­nan Qazaqstanǵa mun­sha­­­lyq nazar aýdarylýy – Qazaq­­stannyń halyqaralyq uıym­darmen belsendi ári nysana­ly jumysynyń nátıjesi, son­daı-aq Prezıdent Qasym-Jo­mart Toqaevtyń bastamasymen Ádiletti Qazaqstan qurý maqsatynda júrgizilip jatqan elimizdegi aýqymdy reformalarǵa halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan úlken qyzyǵýshylyq pen qoldaýdyń bar ekeniniń dáleli.

Saılaý kezinde uıymdas­tyrylǵan halyqaralyq baıqaý­shylarǵa qolǵabys kórsetý orta­ly­ǵynda túrli sheteldik uıym ókilderiniń pikirin bilgen edik.

Rızvan GÝSEINOV,

Kavkaz tarıhı ortalyǵynyń dırektory (Ázerbaıjan):

– Astanada qar jaýyp, aýa raıy qubylmaly boldy. Degen­men tańǵy saǵat 8.00-de halyqtyń 10-12 paıyzy daýys berdi. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Maǵan jalpy eldegi saılaý úderisi unady. О́zim Ázerbaıjanda pre­zıdenttik, parlamenttik saı­laýlarǵa qatys­tym, biraq «bar­ly­ǵyna qarsy­myn» degen grafany osy saılaýda ǵana kórip turmyn. Bul baǵalaýǵa turarlyq nárse, demokratııalyq eldiń kórsetkishi. Máselen, eshbir partııanyń usta­ny­mymen, qadamymen kelispeıtin turǵyndardyń bolary haq, olarmen de sanasý kerek. Osy jerde adamdardyń barlyq sanatyna tańdaý jasaýǵa múmkindik bar, tipti ol kelispeıtin pozısııada bolsa da.

Vahtang MAISAIа,

saıasattanýshy, qaýipsizdik máseleleri jónindegi sarapshy, Kavkaz Halyqaralyq ýnıversıtetiniń professory (Grýzııa):

– Aldymen qazaq hal­qyn Naýryz merekesimen qut­tyqtaı­myn. Saılaý kúni tús­ke deıin turǵyndardyń belsen­dilik deńgeıi joǵary boldy. Men Qa­zaqstanda ótken prezıdenttik saılaýǵa qatysqan edim, sol kezde de turǵyndar bel­­sendiliginiń joǵary eke­nin baıqaǵanmyn. Jalpy, qazaq elin­de saıası refor­malar bolyp jatyr, eldegi bul ózgeris­terge adamdar beıjaı qa­ramaı, pikirlerin ashyq bildirip júr. Bul meni tańqaldyrdy. Saı­laý­ǵa ásirese jastar kóp keldi. Volonter jastardyń is-áre­ketteri, belsendiligi tipti qýan­tady. Bul joǵary saılaý máde­nıettiligin kórsetedi. Men óz elime barǵan soń osylardy min­detti túrde aıtyp, úlgi etemin. Grýzın ortalyq saılaý komıssııasyn bul úrdisten habardar etemin.

Tańǵy saǵat 7.00-den bastap 11 saılaý ýchaskesinde boldym. О́reskel quqyq buzýshylyqtardy baıqamadyq. Jaı ǵana qate­lik­­ter boldy, biz eskertken soń bir­den durystaldy. Jergi­lik­ti baıqaýshylarǵa oryn­dyq je­tis­pedi, bul mańyzdy aspek­ti­ler­­diń biri ǵoı. Baıqaýshy­lar­­d­yń barlyǵy teń dárejede jumys isteýleri qajet. Muny eskert­tik. Sonymen qatar saılaý ýchaske­sinde saılaýshylar fotoǵa túsip jatty, alaıda bul zańmen tyıym salynbaǵan, mundaı áreketter durys. Tek kimge daýys berip jatqany taspalanbasa bolǵany.

Jalpy alǵanda, saılaý úderisi, reformalardyń oryn alýy, saıası sheshimder qabyl­daýda Qazaqstan birqatar TMD elderiniń aldyna shyqty desem artyq bolmas, onyń ishinde Grýzııany da basyp ozdy. Máselen, birqatar olqylyqqa baılanysty Grýzııa áli Eýroodaqqa múshe bola almaı keledi. Osynyń ornyn áli de bolsa toltyra almaı turmyz. Al qazaq eliniń betalysy óte jaqsy, saıası ómiri joǵary deńgeıde ekenin atap ótkim keledi.

Erhan TIýRBEDAR,

Túrki akademııasynyń vıse-prezıdenti:

– Tańǵy saǵat 7.00-den bas­tap túske deıin 10 saılaý ýchas­kesin araladym. Men barǵan ýchaske­lerde quqyq buzýshylyq tirkelmedi, bastapqyda halyq­tyń belsendiligi tómen boldy. Bir-birden, otbasymen birge kelgenderdi kórdim. Biraq túske taman turǵyndar kóptep kele bastady. Saılaýǵa daıyndyq óte joǵary deńgeıde. Saılaý ýchas­kelerindegi komıssııa músheleri jumystaryn jaqsy atqardy.

Men bul saılaýǵa deıin Bol­­­garııa, Kosovo, Bosnııa men Ger­­sogovına saılaýlarynda baı­qaýshy boldym. Bul meniń halyq­aralyq tájirıbemdi kórse­­-
­t­edi. Osy jınaqtaǵan táji­rı­bemniń aıasynda men Qazaq­stan­daǵy mıssııamdy eń sátti ótken kezim dep aıtqym kelip otyr. О́ıtkeni bári joǵary deńgeı­de, asa jaýapkershilikpen, daıyn­dyqpen ótti. Árıne, usaq-túıek kem­shilik mindetti túrde bol­maı qoımaıdy. Olar lezde túz­e­letin jaǵdaılar. Jalpy, Qazaq­stan saılaý naýqanyn ótkizýde tájirıbe jınaqtaǵan dep aıta alamyn.

Fan ChI,

AО́SShK hatshylyǵy Bas dırektorynyń orynbasary:

– Tańerteń AО́SShK Hatshy­lyǵynyń baıqaýshylarymen birge birqatar saılaý ýchaskesinde boldyq. Búgin Astanada aýa raıy qolaısyz, ári jeksenbi bolsa da, qazaqstandyqtar daýys berýge kóptep keldi. Keıbireýleri otbasymen daýys berdi. Bul – saıası dodaǵa qyzyǵýshylyqtyń joǵary bolýynyń belgisi. AО́SShK baı­qaý­shylary Qazaqstanda saılaý­dy baqylaýǵa buǵan deıin de sha­qyrylǵan edi. Osy saılaýǵa bizdiń uıymnan eki-aq baıqaýshy qatysty AО́SShK shtab-páteri Astana qalasynda ornalasqan. Qyzmetkerlerdiń basym bóligi Qazaqstan azama­ty bolǵan soń, olar saıası ke­zeńge qatysýlary qajet, son­dyq­­tan baıqaýshy bola almaýy zańdy. О́zim Qytaı eliniń aza­­maty retinde jáne meniń túrik áriptesim ekeýmiz saılaýda baıqaýshy bolýǵa múm­kindik aldyq.

Jalpy, Qazaqstanda demokratııa deńgeıi jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn atap ótkim keledi.

Dýshan PROROKOVICh,

Halyqaralyq saıasat jáne ekonomıka ınstıtýtynyń Eýrazııalyq zertteýler ortalyǵynyń basshysy (Serbııa):

– Men birneshe saılaý ýchas­kesinde boldym. Zań talap­taryn buzý derekterin anyqta­madyq. Alaıda, bir nazar aýdar­ar­lyq nárse, adamdardyń barlyǵy saılaý ýchaskesinde sýretke túsýge qumar eken. Bul men úshin kútpe­gen ári qalypsyz jaǵdaı boldy. Selfıletken halyq qarasy óte kóp, barlyǵy derlik deýge bolady. Bul jaqsy ma, jaman ba bilmeımin, baǵa da bere almaımyn. Áriptesterimnen surap edim, mundaǵy qalypty jaǵdaı zańǵa qaıshy emes ekenin aıtty. Buryn-sońdy kórmep edim, ózge elderdegi tájirıbemde mundaı jaǵdaı kezdespedi.

Stefano VERNOLE,

Jerorta teńizi Eýrazııalyq zertteýler qaýymdastyǵy (CeSEM) dırektorynyń orynbasary, «Eýrazııa» Geosaıası zertteýler jýrnalynyń úılestirýshisi (Italııa):

– Bul meniń Qazaqstanǵa ja­saǵan ekinshi saparym. О́tken jyly birneshe qalada bolǵan edim, osy joly Astanada ǵana jumys istedim. Tańnan bastap №329, 365, 372 saılaý ýchaskelerine baryp shyqtym. Daýys berý bir­qalypty, merekelik atmosferada ótti. Halyqtyń kóńil kúıi joǵary boldy. Belsendiligi de joǵary. Negizi postkeńestik keńistikte kóptegen eldegi saı­laý­da baqy­laýǵa qatystym, bul baǵytta tá­jirıbem mol. Men baıqaǵan bárine ortaq bir nárse: daýys berý merekelik atmosferada ótti. Biz Qazaqstanda jaqsy jumys istedik dep senimmen aıta alamyn.

Doktor Martın SAIDIK,

Aýstrııa eýropalyq saıasat jáne qaýipsizdik saıasat ınstıtýtynyń basqarýshy múshesi jáne keńesshisi (Aýstrııa):

– Meniń baıqaýshy retinde tájirıbem aıtarlyqtaı kóp emes. Alaıda eldiń saıası jaǵdaıyna jalpy saraptama jasaı alamyn. О́ıtkeni eýropalyq saıasat jáne qaýipsizdik saıasat ınstıtýty Aýs­trııadaǵy jetekshi mekemeniń biri. Bizdiń ınstıtýt álemdegi, ásirese postkeńestik elderde oryn alyp jatqan transformasııalardy, reformalardy únemi baqylap otyrady.

Qazaqstannyń transforma­sııalyq áleýeti óte joǵary. Osy jerde keńes odaǵyndaǵy saıası oqıǵalarǵa kýá bolǵanymdy aıtyp ótkim kelip otyr. 1972-1973 jyl­dary Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde magıstratýrada bilim aldym. 1985-1989 jyl­­dary Aýstrııa elshiliginde qyz­­met ettim. Andropov, Brej­nev, Gorbachevtiń basqarý saıasa­tyna kýá boldym. Sondaı-aq post­keńestik elderdiń táýel­sizdik alyp, gúldengen shaqtaryn da kórdim. Osylardyń ishinde Qazaqstan erekshe damydy. Keńes odaǵynyń quramynda bolǵan 12 el áli de bolsa ishki, syrtqy qaq­tyǵystardan arylǵan joq. Beı­bitshilikti qazaq eli ǵana saqtap tur. Árıne, Qazaqstan da ishki qaqtyǵys jaǵdaılaryn ótkerdi, alaıda onyń sheshimin taýyp, eldegi tatýlyqty saqtap qaldy.

Álemniń túrli elderinen kel­gen halyqaralyq baıqaý­shylardyń kóptigi Jańa jáne Ádiletti Qazaqstandaǵy jańa memlekettik modelge degen halyq­aralyq qyzyǵýshylyq bar ekenin kórsetedi. Menińshe, búgingi saılaý el halqyna qajet ózara senim týǵyzatyn osy memlekettik modeldi iske asyrýdaǵy naqty kezeń bolady dep oılaımyn. Osy saılaý – qazaqstandyq qoǵam men demokratııany damytýda, bılik pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynasta ilgeri jasalǵan qadam dep senemin.

Peter KMES,

Slovak Respýblıkasy Halyq Radasynyń depýtaty, Eýropalyq ister komıteti tóraǵasynyń orynbasary (Slovakııa):

– Qazaqstan – Ortalyq Azııa elderiniń ishinde biz úshin mańyzdy memleketterdiń biri. Son­daı-aq Eýroodaq úshin saıa­sı oıynshy retindegi el. Soń­ǵy kezde eldiń Eýroodaqpen ynty­maqtastyǵy damyp, ásirese energetıka salasynda alys-beris nyǵaıyp keledi.

Saılaýǵa keler bolsaq, óte joǵary deńgeıdegi progress baı­qalady. Qazaqstan qura alǵan aralas saılaý osynyń dáleli. Saılaý kezinde kelisim men úılesim baıqalady. Saılaý­shylardyń mádenıeti, belsendiligi joǵary. Jańa Parlament quramy saıla­nyp, belgili bolǵan soń qazaq, slovakııa depýtattary arasynda áriptestik ornaıtynyna senemin.

Borıs VOLOSATYI,

Rýmynııa Parlamentiniń depýtaty, Qazaqstan-Rýmynııa Parlamentaralyq dostyq tobynyń múshesi:

– Men Qazaqstanda 45 jyl bu­ryn bolyppyn. El, árıne, bi­raz ózgergen, damyǵan. Saılaý ýchaskesinde men bir saılaýshyny toqtatyp «Siz ne úshin daýys berdińiz», dep suradym. Ol maǵan esh daıyndyqsyz, múdirmesten «Men demokratııalyq jáne táýelsiz elim úshin daýys berdim», dep jaýap berdi. Osy sózimen el turǵyny saılaýǵa baǵa berip tur.

Qazaqstan bul saılaýǵa mańyz berip, erekshe daıyn­dal­ǵan. Saı­laý ýchaskelerindegi qyz­­met­­kerlerdiń jaýapkershi­ligin erek­she atap ótý kerek. Min­det­­te­rin minsiz atqardy. Baı­qaý­­­­syz qatelesip, meken-jaıyn ózgert­ken turǵyndar kelip óz aty-jónin tizimnen tappaı jatty. Qyzmetkerler saılaý ýchas­kele­rin taýyp berip, jol siltedi. Bul úılesimdi qyzmet kórsetýdi kórsetedi.

Qazaqstan mańyzdy saıası ómirge qadam basty. Bul mem­­le­ketke ózge elderdiń qyzy­ǵýshylyǵy artyp, ynty­maqtas­tyqqa umtylyp keledi.

Danıel Robert KAVChINSKII,

Ulybrıtanııa Parlamentiniń múshesi, Ulybrıtanııa Premer-mınıstriniń Mońǵolııadaǵy saýda ókili (Ulybrıtanııa):

– Keńes odaǵy ydyraǵan soń Qazaqstan qysqa ýaqyt ishinde táýelsiz, demokratııalyq elge aınaldy. Bul – memlekettiń úlken jetistigi. Saılaý kezeńi de erekshe. Jeksenbi kúni ótkiziletinine tań qaldym, Ulybrıtanııada, máselen, beısenbi kúni ótkiziledi. Bul jumys kúni bolǵan soń, kóp adam bos bola bermeıdi. Osyny biz eskermeppiz. Al Qazaqstan bolsa, utymdy jol taýypty. Sondaı-aq men saılaý ýchaskelerinde medısına qyzmetkerlerin kórdim. Bul halyq densaýlyǵyna nazar aýdaryp otyrǵanyn kórsetedi. Qazir kóktem mezgili bolǵanymen Astanada qar jaýyp turdy. Úl­ken kisiler keldi daýys berýge, al olardyń aıaq astynan densaý­lyqtary syr berýi múm­kin. Sol kezde medısına qyz­met­kerleri der kezinde tabyla qoıady. Bul da mańyzdy eskerer nárse. Sonymen qatar saılaý ýchaskelerinde mýzyka oınap turdy. Bul kelgen adamdarǵa jaqsy áser qaldyryp, kóńil-kúı syılaıdy eken. Biz qansha damyǵan el bolsaq ta, osyndaı mańyzdy ári adamı faktorlardy eskere bermeıtinimizdi moıyndaýymyz kerek.

Grıgorıı LOGVINOV,

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Bas hatshysynyń orynbasary, mıssııa basshysy:

– Baıqaýshylar mıssııasy óz jumysyn jaqsy atqaryp shyqty. Astanada besinshi kún júrmiz. Osy ýaqyt ishinde Ortalyq saılaý komıssııasy basshylyǵymen kezdesý ótkizdik. Biz birneshe saılaý ýchaskesinde boldyq, jaq­sy áserdemiz. Saılaýǵa daıyn­­dyqtyń jan-jaqty ári ká­sibı deńgeıde ekenin atap ót­kim kele­di. Ásirese tehnıkalyq sát­terge erekshe mán berilgen.

Bizde óte optımıstik jáne oń kózqaras qalyptasty. Qazaq­s­tan – ShYU-nyń eń jaýapty músheleriniń biri. Biz beıtarap pozıtıvti kózqarasty bas­shylyqqa alamyz. Sonymen qa­tar, memlekettiń ishki isine ara­las­paımyz jáne saılaý zańna­masyna baǵa bermeımiz. Bul ShYU-­nyń ne­gizgi qaǵıdattaryna úzildi-kesil­di qaıshy.

Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy atynan saılaý barysyn 18 baıqaýshy qadaǵalady. Olar baıqaýshy mindetterin elorda jáne Aqmola oblysynda júrgizdi.

Gleng Agýng HOLE,

Ońtústik Shyǵys Norvegııa ýnıversıtetiniń lektory, Molde ýnıversıtetiniń dosenti, «Procuratio Consulting» kompanııasynyń keńesshisi (Norvegııa):

– Qazaqstan demokratııaǵa jetýge qadam jasap jatyr. Árıne, oǵan kóp ýaqyt qajet, uzaq joldan ótý kerek, birden demokratııa ornaı qoımaıdy. Alaıda qazaq eliniń oǵan degen umtylysy joǵary, qadamy durys dep esepteımin.

Tańnan bastap saılaý ýchas­kelerin araladyq. Biz baqy­laǵan ýchaskelerde quqyq buzýshylyq baıqalǵan joq. Barlyǵy óz ornymen, óz ere­je­si­men ótkizildi. О́zge de halyq­aralyq baıqaýshylardan eskertpe túspedi.

Ejı OLENDZKII,

«Boıma» atyndaǵy Azııa jáne jahandyq zertteýler ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesiniń múshesi (Polsha):

– Qazaqstandaǵy tarıhı sátke kýá bolǵanyma qýanysh­tymyn. Bul eldiń demokratızasııa úderisindegi óte mańyzdy qadamnyń biri. Men túske deıin birneshe saılaý ýchaskesine bardym. Atap aıtar bolsam, «Qaz­munaıgaz» kompanııasynda, 84-mek­­tepte, shtab páterde boldym. Barlyǵy standart boıynsha durys, anono­nımdik ereje saqtalǵan. Daýys berýshiler emin-erkin tańdaý jasap, lebiz­derin de bildirip jatty.

Halyqaralyq baıqaýshylar­dyń basym bóligi Qazaqstandaǵy saıası naýqan barysynan habardar, buǵan deıingi saılaýlardy baqylaǵan. Sol sebepti olar bul saılaýǵa baǵa berýden esh qınalǵan joq. «Bul jolǵy saılaý ózgeshe, sebebi ózin-ózi usynyp jatqan úmitkerler sany kóp. Jastar daýys berýdegi jaýapkershilikti jaqsy sezinedi. Halyq óte belsendi», degen sekildi pikirler kóp aıtyldy. Sarapshylardyń aıtýynsha, halyqaralyq baıqaýshylardyń kóptep qatysýy naýqannyń ashyqtyǵy men jarııalyǵyna, memleket tarapynan halyqaralyq mindettemelerdiń saqtalýyna yqpal etedi.