Aqańnyń dárisi, Smaǵuldyń tóreligi, Mirjaqyptyń daýysy

Altyn balyq úıirindeı kósem­derdiń telegeı tájirıbesine kýá bolǵandar, kózin kórgender, ke­meń­gerlik keńes-ǵıbrattaryn kó­ki­­regine toqyǵandar naqaqtan ıt­jekkenge aıdaldy, atyldy, kel­mestiń kemesine minip kete bardy. Az-kem tiri qalǵandardyń estip-kórgenderi ishterinde tunshyqty... Desek te, aýdarmashy, jýrnalıst Hasen Ýahıtuly О́zdenbaevtyń (29.09.1904 – 02.07.1992) «О́tken ómir belesteri» deıtin memýarlyq shyǵarmasy Prezıdent arhıvinde (F.223 – IL. Opıs 1. Za 1920-2006 gg., 57 d.) saqtalǵan. Atal­mysh qoljazbada Ahmet Baıtur­synuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Smaǵul Sadýaqasuly, ózge de Alash arystary jaıynda mol derek bar. Sonymen qatar Hasen О́zdenbaevtyń 1924 jyly Oryn­borda ult kósemi Ahańmen birge túsken fotosy bar.

Hasen О́zdenbaev 1911-1920 jyldarda Troısk tatar medre­se­sinde, oryssha, tatarsha gımnazııa­da, Orynbor muǵalimder kýrsynda, Máskeýdegi oblystyq gazet redaktorlaryn daıarlaıtyn kýrs­ta (1934), Qostanaı pedagogtik ınstıtýtynda oqyǵan. 1920-1928 jyldary zań oryndarynda, 1929-1931 jyldary Qostanaı okrýgtik «Aýyl» gazetinde feleton, ocherkteri jarııalanǵan. 1931 jyldyń tamyz aıynan bastap «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııasyna aýysyp, 1929-1973 jyldary gazet qyzmetinde bol­ǵan. M.Sholohovtyń «Tynyq Don» epopeıasy men «Kóterilgen tyń» romanyn, O.Balzaktyń «Shegiren bylǵary», I.Gon­cha­rovtyń «Oblomov» romandaryn tárjimelegen.

Qazaqstannyń astanasy ­Oryn­­borda Qazaqtyń úlgi-táji­rıbe mektebinde (Neplıýevskaıa kóshesi 34, burynǵy Neplıýev kadet korpýsy) muǵalimder kýr­sy uıymdastyrylǵan-dy. Munda kýrs tyńdaýshylaryna Qazaqstan Ortalyq atqarý ko­mı­tetiniń tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshev, ult ustazy Ahmet Baı­tursynuly, Halyq aǵartý komıssary Nuǵman Zalıev, jan-janýarlardyń bilgiri, profes­sor Sakovskıı, Aspandııar Ken­jın, Esenǵalı Qasabolatov, Losh­karev, Lozovoı sekildi maı­talmandar leksııa oqyǵan. Olar jas­óspirimderge barynsha dúnıe qubylystaryn uqtyrýǵa, or­nyq­tyrýǵa, túsindirýge umtylady. Tujyrymdary kelisti, oılary óristi, «sóılep turyp, kózderin aınala júgirtip, aýdıtorııany ýysynda ustaıdy».

Hasen О́zdenbaev Qudaı ja­rylqap, kúndeı jarqyrap ult maq­tanyshy, ilim-bilimniń qazy­nasy Ahmet Baıtursynuly ortamyzda dep bylaısha jazady:

«Aqqubanyń zory, dáý dene­li, jalpaq jaýyryndy, shashy qara, bir qyryn bólinip, ekige jara, mańdaı tusyndaǵysy tik qaıyrylǵan, biraq aq qylaý ara­las­qan ásem, qoıý murty men shoq­sha saqaly sarǵysh ekenine tańyr­qadym. «Er muryndy keler, at erin­di keler» degendeı, etjeń­di, qyr mur­nynyń keńsirigine do­ǵasha­ly kóz áınek qystyrylǵan, oń ja­ǵyndaǵysynyń shetki bir múıi­sinen ádemilep órilgen ji­ńish­ke qara baýy salbyrap, bir ushy saǵat qaltasyna bekitilgen. Qos qara kózi jaltyldap ta, jar­­­qyldap ta turǵan joq, baısal­dy, tipti muńdy derlik, tuń­ǵıyq, tereń. Áıteýir, áınek as­ty­nan maǵan osyndaı sııaqty túı­sinildi. Sózi de baıaý, baısaldy. Shań­qyldaq ta, shińkildek te emes, bar­qyl­daq ta, gúrildek te emes, maı­da qońyr daýysy jup-jumsaq esti­ledi. Sózdi «Iı-ıa!», dep bastaıdy eken de, sóz arasynda sheginis retinde sóılemdi úzip, qaıtadan: «ıı-ıa!», dep jalǵaıdy eken.

– Iı-ıa, joldastar! – dep sóz bastady Aqań. – Muǵalim ataý­lynyń daǵdysy boıynsha, balalar, – dep ún qatýǵa aralaryńda ózim qatarlylar da, saqa jigitter de, tipti tym jap-jastaryń da bar kórinedi. Aldymen bilisip ala­ıyq. Men qatarlylaryń erte­den kele jatqan, orys tilindegi mek­tepterde sabaq beretin muǵa­limder bolsańdar kerek. Orta jas­taǵylaryń medrese bitirip, el­de muǵalim bolǵan shyǵarsyńdar. Jastar jaǵyń keıingi kezde ashyl­ǵan mektepterde oqytyp júr­gen shyǵarsyńdar. Bul jaǵy túsinikti. Al oqý-quraldaryńnyń jaıy qandaı? Oryssha kitaptar jetkilikti ǵoı. Qazaq mektepterine arnap shyǵarylǵan oqýlyqtar aýyl mektepterine baryp jete aldy ma eken? Mektep úıleriniń jaıy qandaı? El halqynyń oqý-aǵartý isterine yntasy, jergilikti ókimet oryndarynyń kómegi, qolǵabysy qandaı degen sııaqty suraqtar qoıyp, ábden tanysyp aldy. Bizder qalaı oqytyp júrgenimizdi, kitaptardan oqý quraly men til quraly ǵana, esep kitaby, oryssha «Býkvar» ǵana bar ekenin aıttyq. «Til quralynan» oqytqandaryń este­rińde me? – dep birazymyzdy eptep tekserip te qaldy.

– Án sabaǵy óte me senderde, án aıta bilesińder me? Dombyra sherte, kúı tarta bilesińder me? – dep suraǵanynda sál jymıyp ta qoıdy.

– Aralaryńda súgiret salýdy úıretetin muǵalimder bar ma? Iı-ıa, bizde bul ónerge áýes bolǵan, jetilgen sheber súgiretshi joqtyń qasy ǵoı. Áne, anaý qabyrǵada ilýli súgiret Alekseı Vasılevıch Kolsovtyń súgireti. Bul – foto emes. Muny qolmen salǵan súgiretshi Torǵaı eliniń qazaǵy Omar Almasov. Súgiret­tiń aıaq jaǵynda O.Almasovtyń qoltańbasy da tur. Osyndaı súgiretshi muǵalimder de bizde kóp bolýǵa tıis.

Men qol kóterdim.

– Troıski gımnazııasynda oqyp júrgen kezinde súgiret salý­ǵa áýestenip, jaqsy súgiretshi bolyp shyqqan Ahmetqazy Chýtaev Qostanaı ýezindegi Meńdiqara bolysyndaǵy mektepte muǵalim. Shákirtterine ol súgiret salýdy da úıretip júrgen kórinedi, – dedim tynysh otyrmaı.

Aqań sodan keıin dáriske kiristi. Áýeli qazaq tili grammatı­kasyna jaqynda ǵana ózgerister engizgenin aıta kelip, olar qandaı ózgerister ekenin, Aqańnyń óz sózimen aıtqanda, baına-baına túsindirip berdi. Qara taqtaǵa jazyp kórsetti. Dápterlerge jazyp alýymyzdy ótindi. «Til quraly» 1924 jyly dereý bas­tyrylyp, aldaǵy oqý jylyna jetkizip beriledi, – dedi».

Teńdesi joq tulǵanyń «ǵaja­ıyp tereń leksııalarynyń» mán-maǵynasy ólsheýsiz. Máseleniń tórkininen bastaıdy, tereńnen tolǵaıdy. «Jaqsynyń sózinen – tas balqıdy» degen sóz aqıqat eken ǵoı...

Pedagogıkalyq sheberlik pen sheshendiktiń qyr-syryn minsiz meńgergen Ahmet Baıtursynuly óziniń 1924 jyldyń shildesinde toltyrǵan jeke anketasynda «halyq muǵalimimin», «ǵylymı ádistemeshimin» dep kórsetipti.

Hasen О́zdenbaev 1921 jyly jat qolynda ketken ata dáýletin daýlap, Qazaqstan Ortalyq At­qarý komıteti men Halyq Komıs­sarlary keńesiniń Qostanaı gýber­nııasyndaǵy tótenshe ókili Sma­ǵul Sadýaqasulynyń qabyldaýyn­da bolypty. Smaǵuldyń túr-tulǵasyn ol bylaısha baıandaıdy: «Men ózim kishkentaı adam bolǵanǵa ma, Smaǵuldyń boıy stoldan edáýir asyp, maǵan óte uzyn adam sııaqty kórindi. Basy dáý, qara shashy qalyń, keıin qaıyrylǵan. О́ńi qońyrqaı, álde qara sur, qara qasy qoıý, qaba­ǵy tompaqtaý, eki kózi de úlken (qysyq kóz maǵan solaı kórinýi de múmkin), murny qońqaqtaý, tanaýy deldıińkireýli tárizdi. Joǵarǵy erni qalyńdaý».

Qaıratker sharýamnyń mán-jaıyna qanyqqan soń, aryzym­dy aldy da: «Nachalnıký Fedo­rov­­skoı ýezdnoı mılısıı. Kalym, ýplochennyı do ızdanııa Kaz­SIKa, vozvratý ne podlejıt. Ver­nýt nemedlenno ı besprekoslov­no. Chrezvychaınyı ýpolnomochen­nyı SIK ı Sovnarkoma Kazahskoı ASSR S.Sadvakasov» dep, ary­zym­nyń bir shekesine qııa jazdy.

– Malyńdy qaıtyp alasyń, – degennen basqa eshteńe aıtqan joq. Ádemi qońyr daýysy jup-jumsaq estildi».

Hasen О́zdenbaev Smaǵul Sadýaqasulynyń bilgirligine (memleketter tarıhynan mol bilimine), sheshendigine mynadaı sıpattama beredi: «Smaǵuldyń uzaq, asa sheshen tilmen, halyqty uıyta, aýzyna qaratqan baıandamasynan osyndaı ózime tanys jaılardy uǵyp qala aldym, basqa sózderi oń qulaǵymnan kirip, sol qulaǵymnan shyǵyp ketip jatty. Áıteýir, baıqaǵanym: áýeli jaılap, qońyr daýyspen bastap, qyza kele kómeıi búlkildep, daýysy sańqyldaı shyǵyp, jeldeı esip ketse, odan ári alqymy isinip, aǵyny qatty sýdaı aryndap ketedi eken. Iаpyr-aı, oryssha osynsha sheber, ásem etip, múdirmeı sóı­leıtin qazaqty ómirimde tuńǵysh kórip otyrǵanym! Gýbernııalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy she­shen de shaqar neme eken. Qyza­raqtap, dyzalaqtap, daýysyn kóterińkireı, aıtysqa basty. Dá­lelder keltirip, gýbernııalyq mekemedegilerdiń, óziniń istegen isterin aqtap, toıtarys bergensip jatty ǵoı deımin. «Siz jeke óz betińizben bılep-tóstep, eshkimge yryq bermeı qoıdyńyz ǵoı» dep, Smaǵulǵa tap bere, soqtyǵa sóıledi».

Oı-parasaty, aqyl qýaty artyqsha jaratylǵan tuıǵyndaı túlegen Smaǵul Sadýaqasov tó­tenshe tapqyrlyq tanytyp, aıbarlanyp:

– Tyńda, Rıahov! Men talaı buqanyń múıizin syndyrǵanmyn, al sen olarmen salystyrǵanda buzaýdaı ǵanasyń dedi.

Maǵjansha aıtqanda, «Baı­taq eldiń asqar taýdaı panasy, aǵasy» saıyp qyran Smaǵul Sadýaqasulynyń túr-tulǵasy, óń-álpeti, maǵynaly oı-tolǵaýy, oı mazmunyna sóz kestesiniń oraılas týyndaýy, daýysy, tapqyrlyǵy barynsha kemel, tolyq aıtylǵan deýge bolady.

Hasen О́zdenbaev Orynborda 1924 jyldyń 12-17 maýsymynda uıymdastyrylǵan Bilimpaz­dar sezine qatysqan Álıhan Bókeıhan, Halel Dosmuhamed­uly, Ábilqaıyr Dosov, Smaǵul Sadýaqasuly, Názir Tórequlov, Moldaǵalı Joldybaev, Sáken Seıfýllın, Erǵalı Aldońǵarov, Rahym Súgirov syndy ult zııalylaryn kórgenin keltirip, Mir­jaqyp Dýlatulyna toqtalady: «1920 jyldyń kókteminde Troıski qalasyndaǵy tatar kitapha­nasynan Mirjaqyp Dýla­tov­tyń «Oıan, qazaq!» óleń kita­bynyń ishki muqabasyndaǵy súgi­retin kórip, basyndaǵy tatar ta­qııasyn, qara shash, aq jaǵa, kóbelek galstýgin, qara kostıýmin súısine, qyzyǵa qaraǵan bolsam, endi tiri ózin, jandy adamdy kó­rip suqtandym. Orta boıly, ıyqty, shymyr deneli, qońyrqaı júzdi, jalańbas, qara shashyn shekesine taman eki aıyryp, mańdaı tusyndaǵysyna qarsy qaıyrǵan. Tip-tik murnynyń qos tanaýy sál deleńdeý, qap-qara eki kózi ótkir, jaınap tur, murt joq. Ústinde qara kostıým (troıka). Sózi jumsaq, qońyr daýysy aqyryn estiledi».

Paı-paı, sabazdar-aı! Ar­tyna Alataýdaı ardaqty kórkem is, altyn iz, asyl sóz, danalyq pen ǵıbrat qaldyrǵan Ahmet Baı­tursynulynyń, Mirjaqyp Dýlat­ulynyń, Smaǵul Sadýaqasuly­nyń jarqyn jaısań tulǵasy, qaıratkerlik, qaharmandyq bolmysy, qımyl-áreketi, sóıleý mádenıeti, kúmbir qaqqan daýysy, rýhanı bolmysy tirilgendeı áserge bólenesiz.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor