Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Sarapshy Rýsıf Hýseınov maqalasynda eki eldiń saıası, ekonomıkalyq, mádenı baılanystarynyń bastaýyn túp tarıhynan jiti qarastyrady. Onyń málimetine súıensek, keńes odaǵy ydyramas buryn Ázerbaıjan delegasııasy Qazaqstanǵa saparmen kelgen. 1991 jyldyń 1 qazanyndaǵy sapar nátıjesinde eki el 10 jyldyq kelisimge qol qoıady. Onda bir-biriniń aýmaqtyq tutastyǵyn moıyndap, qorǵanys pen qaýipsizdik salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń perspektıvalary kórsetilgen.
Alaıda Qazaqstan-Ázerbaıjan qarym-qatynasy Kaspıı teńiziniń áleýetine baılanysty tereńdeı túsedi. О́ıtkeni Ázerbaıjan Respýblıkasy Qazaqstan úshin Túrkııa men Eýropaǵa shyǵatyn kópir, al Qazaqstan Ázerbaıjan úshin Ortalyq Azııa men Qytaıǵa jol ashady. Osyndaı perspektıvalardyń negizinde elder Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly kelisimge tez arada qol jetkizdi, al mundaı kelisim jaǵalaýdaǵy ózge elderde áli joq. Eki el de kontınentter arasynda kópir bola alatyn qolaıly geosaıası jaǵdaıǵa ıe bola otyryp, Shyǵys-Batys kólik-energetıkalyq dálizin damytýǵa múddeli. Osylaısha, eki eldiń arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanys órkendeı túsedi.
2003 jyly Ilham Álıev Ázerbaıjan prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin ekonomıkalyq jobalardyń aýqymy keńeıe tústi. Munaı, energetıkalyq jáne kólik dálizin damytý eki tarap úshin de zor mańyzǵa ıe boldy. 2006 jyldyń maýsymda Ilham Álıevtiń Qazaqstanǵa jumys sapary barysynda Qazaqstan munaıyn Kaspıı teńizimen Ázerbaıjanǵa «Baký-Tbılısı-Djeıhan» munaı qubyry arqyly tasymaldaýǵa qatysty eki negizgi qujatqa qol qoıyldy. Al 10 jyldan soń eki el arasynda jasalǵan kelisim 100-den asty. Árıne, olardyń ishindegi Strategııalyq áriptestik jáne odaqtastyq qatynastar týraly kelisim eń mańyzdysy bolyp qala bermek.
Energetıka jáne kólik jobalary 1990 jyldardan beri Ázerbaıjan-Qazaqstan qarym-qatynastarynyń negizgi baǵyttary boldy: Qazaqstannyń basty maqsaty – kómirsýtegi resýrstaryn eksporttaý úshin Batys naryqtaryna qaýipsiz qol jetkizý edi. Osy baǵyttaǵy tranzıttik kópir bola alatyn Ázerbaıjan ózin senimdi el retinde usyndy. Ortaq energetıkalyq jobanyń alǵashqysy 1997 jyly eki el basshylary qazaqstandyq munaıdy álemdik naryqqa tasymaldaý boıynsha yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıǵan kezde jasaldy. Bul bastama Ázerbaıjan-Grýzııa-Túrkııa munaı qubyryn salǵan kezde kúsheıe tústi.
«Kóptegen sarapshy, ásirese Ázerbaıjan tarapy, memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardy strategııalyq dep esepteıdi. Qazaqstandy Ázerbaıjannyń Ortalyq Azııadaǵy eń jaqyn odaqtasy dep ataýǵa da bolady. Bul baılanystar 30 jylda eshqandaı quldyraý kórgen joq, eki el arasynda aıtarlyqtaı problemalar da oryn alǵan joq», deıdi Rýsıf Hýseınov.
Eki el arasyndaǵy qarym-qatynas halyqaralyq uıymdar aıasynda da damydy. Ázerbaıjan men Qazaqstan – BUU men onyń agenttikteri, TMD, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy jáne Túrki keńesin qosa alǵanda, birneshe ámbebap jáne aımaqtyq qurylymdarǵa múshe jáne qatysýshy memleketter.
2010 jyly Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi «Eýropaǵa jol» arnaıy baǵdarlamasyn ázirledi, onyń basymdyqtary EO-Qazaqstan ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy jáne qazaqstandyq basqarý júıesin jetildirý edi. Batys elderi men ınstıtýttary óz kezeginde Qazaqstanǵa jáne barlyq Ortalyq Azııaǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Sebebi Batys elderine Reseı nemese Irandy aınalyp ótetin jalǵyz kópir Ázerbaıjan boldy.
Osy oraıda ázerbaıjandyq sarapshy «Qazaqstan Reseı basqaratyn uıymdarǵa qosylý arqyly eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterdiń bir bóligi bolýdy uıǵarǵanymen, onyń Ázerbaıjanǵa qatysty saıasaty túbegeıli ózgeristerge ushyramady, óz kezeginde Ázerbaıjan da birqalypty qarym-qatynasty saqtaýǵa umtyldy», deıdi.
Negizi táýelsiz qos memleket arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar 1992 jyly 30 tamyzda quryldy. Qazaqstannyń Ázerbaıjandaǵy elshiligi 1993 jyly 9 qańtarda, al Qazaqstandaǵy Ázerbaıjan elshiligi 2004 jyly 1 naýryzda ashyldy. 2008 jyly 6 qyrkúıekte Aqtaý qalasynda Ázerbaıjannyń bas konsýldyǵy qyzmetin bastady.
Rýsıf Hýseınov sonymen qatar eki memlekettiń túp-tamyryna úńiledi. Onyń aıtýynsha, shyn máninde Ázerbaıjan men Qazaqstannyń tıtýldy etnostyq toptary – ázerbaıjandar men qazaqtar úlken túrki otbasynan shyqqan. «Dili bir, dini bir» nemese «tilderi bir, dini bir» dep atalatyn ázerbaıjan-qazaq baýyrlastyǵy Altaı taýynan taraǵan jáne ıslam dinimen nyǵaıǵan túrki halyqtarynyń túp-tórkininen bastaý alady. Ázerbaıjan jáne qazaq tilderi túrki tilderiniń túrli toptaryna jatatynyna jáne bir-birin túsinbeıtinine, sondaı-aq ázerbaıjandar ıslamnyń shııttik tarmaǵyn, al qazaqtar sýnnıttik hanafılik mazhabyn ustanytynyna qaramastan, eki eldi kóptegen ortaq faktor baılanystyrady. Olar bir-birin seriktes el bolýdan da artyq sanaıdy.
Qazaqstan Ázerbaıjannyń aýmaqtyq tutastyǵyn moıyndaǵan eldiń biri, al bul kórshi Armenııamen qazirgi qaqtyǵys jaǵdaıynda Ázerbaıjan úshin mańyzdy bolyp otyr. Onyń ústine Qazaqstanda kem degende 100 myń ázerbaıjan ulty qonystanǵan, olar da eki eldiń baýyrlastyq jáne dostyq qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa úlesterin qosyp keledi.
