Perzent qaryzy jáne Prezıdent paryzy

Bodan eldiń bostan bolýy ońaı emes. Al ony ustap turý, bekemdeý, baıandy etý odan da qıyn. Adamzat tarıhynda basy buǵaýǵa túspegen elder sırek, kóbi bodandyqta bolyp, azattyq alǵan elder. Azattyq alǵanymen, bodandyq qamytyn moınynan birjola sypyryp tastaı almaı júrgen elder de kezdesedi. Bulardyń qaı-qaısysyn alsaq ta, úırenerimiz de, úlgi alar tustarymyz da jeterlik. Talaıǵy tarıhynda irgeli qaǵanattar qurǵan, jeke handyq kóterip, derbes memleketke ıe bolǵan, tarıhtyń taǵy bir alasapyran sátterinde eriksiz bodandyqqa bas ıgen halqymyzdyń óz Táýelsizdigin jarııalap, ózindik damý arnasyna túskenine shırek ǵasyrǵa jýyq qana ýaqyt ótti. Alaıda osynaý az ǵana ýaqyttyń ishinde elimiz ǵasyrǵa tatıtyn jol júrgendeı kúı keshtik desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Basyn ashyp alar bir jaıt bar. Qazaqstan – qazaq halqynyń tól memleketi, tól jeri, tól murasy bolǵanymen, baıtaq jerimizde tarıhtyń qalaýy, taǵdyrdyń jazýymen bir ǵasyrdan astam kezeńnen beri túrli ult ókilderiniń de mekendep jatqanyn, jan-jaǵymyzda jan sany jaǵynan bolsyn, jer kólemi turǵysynan alǵanda da bizdi on orap alatyn alyp memleketterdiń ornalasqandyǵyn esepten shyǵara almaımyz. Ári bul elderdiń ejelden sanasyna sińisti bolǵan ımperııalyq pıǵyldan aryla qoımaǵandyǵyn da, oraıy kelgende bas kóterip, basymdyq tanytý, tize batyrý yqtımaldylyǵyn da joqqa shyǵara almaıtyn bolsaq, onda asa sarabdal da salqynqandy, tórt qubylasy teń saıasat júrgizýdiń asa qajet te dilger másele ekendigin moıyndaýǵa, memleket tarapynan osy baǵytta qolǵa alynyp jatqan isterge túsinistikpen qaraýǵa tıispiz. Sóz joq, tarıhty oqý, odan taǵylym alý jaqsy, al tarıhty jasaý odan da jaqsy. Qazir bizdiń kóz aldymyzda Qazaqstannyń jańa tarıhy jasalyp jatyr. Bul Qazaqstannyń táýelsiz tarıhy, ózindik damý arnasyna túsý tarıhy. Onyń bastaýynda árıne, Elbasy Nursultan Nazarbaev tur. Álbette, qazaq tarıhynyń dańqty betteri az emes. Biraq ony qaıtalaý shart emes, másele halyqtyń jańa tarıhyn, jasampazdyq tarıhyn jasaýda. Osy jaǵynan kelgende Elbasynyń tarıhı aýyr mindetti, zil batpan jaýapkershilikti óz moınyna alyp, sony abyroımen atqaryp kele jatqandyǵynyń kýási bolyp otyrǵanymyzdy aıtýǵa tıispiz. Ol – Uly iske ózin baǵyshtaǵan jan. Osy kezge deıin adamzat tarıhynda Túrik qaǵanaty, Altyn Orda ımperııasy, Keńes Odaǵy, Brıtan, Osman ımperııalary dáýirlegen zamandar boldy. Alaıda, ýaqyty jetkende, kúni tolǵanda olardyń barlyǵy da ydyrap, tarıh qoınaýyna ketip otyrdy. Endi osynaý alyp keńistik Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ıdeıasy ortaǵa shyqty. Bul ıdeıanyń da túp basynda Elbasy tur. Mundaı aýqymdy da órshil muratty usyný jáne sony iske asyrýǵa batyl kiri­sý ońaı sharýa emes. Bolashaqty bar kelbetimen kóre alý, kórgenine jurtty ılandyra bilý jáne jurtshylyqty sol maq­satqa jumyldyra bilý – zamanynan moıny ozyq týǵan, dara kóshbasshylarǵa ǵana tán qasıet. Biz osy qasıetterdiń Elba­synyń boıynda toǵysqanyn kórip otyrmyz. Munyń barlyǵy da Elbasynyń máse­leni keń aýqymda kóre alatyndyǵyn kór­setedi. Qazaq eliniń derbes damýyn qam­tamasyz etý, jarqyn bolashaǵyn baıan­dy etý maqsatynda Elbasynyń qolǵa alǵan qadaý-qadaý qadamdaryna kókteı sholý jasasaq, biraz máseleniń basyn ashyp, baıybyna barýǵa múmkindik týatyn sekildi. Ádette, el táýelsizdiginiń til táýelsiz­di­ginen bastaý alatyny belgili. 1989 jyly Til týraly tuńǵysh zańnyń qa­byldanǵanyn, onda qazaq tiliniń mem­lekettik til mártebesine ıe bolǵan­dy­ǵyn qazir jıi aıtamyz. Alaıda, buǵan ońaılyqpen qol jetken joq. Sol tusta orys tili men qazaq tiline bir­deı memlekettik mártebe bereıik deı­tin­der ózge ult ókilderi turmaq, óz azamat­tarymyzdyń ishinen de shyqty. Bul máseleni qaıta-qaıta qozǵap, ózeýreý­shiler budan keıin de kópke deıin tolas tapqan joq. Tilge memlekettik mártebe berý máselesi Joǵarǵy Keńes májilisinde talqyǵa túsip, kópshilik depýtattarymyz qos tildilikke yńǵaı bildirgen kezde ony qaıta daýysqa saldyrýdy qoldap, qazaq tiline memlekettik mártebe bergizýge tikeleı Elbasynyń aralasqany tarıhı qujattarda qattaýly. Osydan keıin-aq til táýelsizdigi el táýelsizdigine bas­ta­ǵan qadamdar qarqyn ala bastaǵan bolatyn. Sol jyly akademık Ábdýálı Qaıdarovtyń bastamasymen «Qazaq tili» qoǵamy qurylyp, bul buqaralyq uıymnyń bólimsheleri elimizdiń túkpir-túkpirinde ashyldy. Ulttyq sanany oıatý, baıyrǵy salt-dástúrlerimizdi jań­ǵyrtý, tarıhymyzdy túletý, qazaq tili­niń qoldanys aıasyn keńeıtý sekildi zaman qajettiliginen týyndaǵan dilger máse­lelerdi talmaı kóterip, óz mańyna elim, tilim, dilim, dinim degen otanshyl aza­mattarymyzdy toptastyrǵan «Qazaq tili» qoǵamynyń qyzmeti kún ótken saıyn kúsheıe tústi. Qoǵamnyń tikeleı uıym­dastyrýymen ashylǵan «Ana tili» basy­lymynyń taralymy 100 myńnan asty. Nursultan Ábishulynyń qat-qabat jumysynyń kóptigine, ýaqytynyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, «Qazaq tili» qoǵamynyń II Quryltaıyna tikeleı ózi qatysyp, baıandama jasaýy «Qazaq tili» qoǵamy men qazaq tiline kórsetilgen qurmet qana emes, qazaq tiliniń elimizdi uıystyrýdaǵy ornyn jete tanyp, tereń túsingendiginiń kórinisi dep bilemiz. Elbasynyń 1992 jyly qarasha aıynda ótken «Qazaq tili» qoǵamynyń osynaý Quryltaıynda sóılegen sózderi búgingi kúni de óz ózektiligin joımaǵandyǵyn kóremiz. Mysaly: «Búkil ulttyń mereıin tasytyp, aıbynyn asyrǵan ıgi istiń biri – bizdiń ana tilimizdiń, baı da qunarly, áserli de áýezdi qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýy, onyń ómirdiń san salasynda keńinen qoldanylýyna jol ashylýy. Atasy men nemeresi eki tilde sóılep, ár urpaq ókilderi bir-birin túsinýden qala bastaǵan, ana tilimizdiń basynan baǵy taıyp, negizinen aýyzeki áńgimeniń quraly deńgeıine deıin tómendegen tusta ulttyq sana-sezim oıandy da, qoǵam ómirinde jańa qanat jaıa bastaǵan demokratııalyq úrdister arqasynda respýblıkada til týraly Zań qabyldandy, til taǵdyryn el taǵdyry dep qaraǵan abzal azamattardyń arqasynda «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. ...Keshe bolmaǵannyń búgin bolýy múmkin, búgin bolmaǵannyń erteń bolýy múmkin, biraq ana tiline mán bermeýshiliktiń, ony qurmettemeýdiń orny tolmas olqylyqtarǵa soqtyratyny sózsiz. Eger erteńgi keler urpaq myna saıyn dala tósinde boıyńdy balqytyp, jan dúnıeńdi shymyrlatatyn qazaq tilinde sóılemeıtin bolsa, onda ol kúnge umtylýdyń da máni shamaly shyǵar dep te oılaıtynbyz. Shúkir, ondaı qaýiptiń beti aýlaq. Táýbe, el esin jıdy, tilden artyq qazyna, tilden artyq qasıet joq ekenin keshteý bolsa da túsindik. Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdi­gin shyn máninde baıandy ete bilsek, qa­zaq tiliniń taǵdyry baıandy bolady. Memlekettiń ózi memleket bolmaı turyp onyń memlekettik tili de óz dárejesine kóterile almaıdy. Qalaı degende de til – qural, qarym-qatynas quraly, maqsatty oryndaýdyń quraly. Al, eger quraldyń ózin maqsatqa aınaldyryp jibersek, túpki maqsattyń aýyly alystaı beretin bolady» – degen oılary máseleniń baıybyn naqty ańǵaryp, soǵan saı salmaqty baǵytty durys tańdaı alǵandyǵyn kór­setip tur. Toqsanynshy jyldardyń basynda halqymyzdyń sany elimizde 40 paıyzǵa jeter-jetpes qana bolǵany belgili. Táýelsizdik bizge osyndaı almaǵaıyp kezeńde óz elinde turyp azshylyqqa ushyraǵan, tilinen, dininen ajyraýǵa shaq qalǵan sátte kelgen edi. Elbasy áýel bastan shatqaıaqtaǵan osy máseleni túzeýge kiristi. Dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashyraǵan qazaq balasyna saýyn aıtyp, elge, atajurtqa oralýǵa shaqyrdy. Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizip, Dúnıejúzi qazaq­tary­nyń qaýymdastyǵyn qurdy. Osy uıymǵa ózi tikeleı jetekshilik jasap keledi. Osynyń arqasynda álemniń túkpir-túkpirinen bir mıllıonǵa jýyq qan­dasymyz elge oraldy. «Elge el qosyl­sa, qut» degen emes pe, sóıtip, bul kósh Táýelsizdiktiń býynyn bekitýge úlken sep boldy. Qandastarymyzben birge qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan salt-dástúri, qunarly sózi, asyl tegi keldi. Halqymyzdyń sany artyp, búginde alpys bes paıyzdan asyp otyrmyz. Budan bylaıǵy kezeńde kóshtiń betin qazaǵy az soltústik oblystarǵa burý saıasaty da Elbasynyń kóregendigin, máseleni baıyppen, júıeli túrde iske asyryp kele jatqanyn kórsetedi. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, eli­mizde júzden astam ulttyń ókili tura­dy. Bul faktordy eskermeý, ózim­bi­lermendikke salyný memlekettili­gimiz­di baıandy etemiz, irgeli memleket bolamyz degen elge jaraspaıtyn, jarǵa uryndyratyn jol. Sondyqtan Elbasy alǵashqy kezeńnen-aq bul má­se­lege jiti mán berdi. Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, eldegi búkil ult pen ulys ókilderin bir shańyraqtyń astyna biriktirip, tatýlyq pen qoǵamdyq kelisimge qol jetkize aldy. Osylaısha bereke basy – birlikte degen halyq danalyǵyna den qoıǵan parasatty basshy ekendigin taǵy da dáleldeı aldy. Bile bilgen adamǵa taǵdyrdyń jazýymen elimizde tútin tútetip otyrǵan túrli ult pen ulys ókilderi zor qazyna. Retin taýyp olardyń kúsh-qýaty men bilim bilikterin, ulttyq ár alýandyǵy men rýhanı qazynasyn ortaq eldik maqsatqa jumyldyryp, paıdalana alsaq, budan utarymyz mol bolmaq. Búgingideı jahandaný zamanynda munyń qandaı ıgilikterge jol ashatynyn aıtyp jatý artyq. Elbasy Assambleıanyń árbir jıynynda Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde ekendigin qadap aıtyp, eldiń barsha azamaty qazaq tilin bilýge mindetti ekendigin táptishtep keledi. Sóıtip, el Úkimeti men halqynyń aldyna 2020 jylǵa deıin Qazaqstan azamattarynyń 90 paıyzy memlekettik tildi meńgerýi tıis degen naqty mindet qoıdy. Bul nátıjesiz de emes. Sońǵy jyldary qazaq tilinde bilim alyp jatqan ózge ult ókilderiniń sany artty. Bul úrdis budan keıin qarqyn almasa, kemimeıdi dep senemiz. Maqsat aýqymdylyǵy oı aýqymdy­lyǵyn da kórsetedi. Jeke adamnyń ǵana emes, búkil eldiń aldyna órshil maqsat qoıyp, soǵan búkil eldi jumyldyrý –dara basshylardyń ǵana enshisindegi dúnıe. Elbasy osyndaı tańdaýlylar sanatyndaǵy saraman tulǵa. О́ziniń jeke memlekettik tili bolmasa, onda ondaı eldi táýelsiz el dep aıtýǵa bola ma? Ondaı elmen basqa memleketter qalaı sanaspaq, qalaı halyqaralyq qarym-qatynas jasaspaq? Memlekettik tilin tıisinshe qoldanbaıtyn, óz aýmaǵyndaǵy azamattarynan, memlekettik qyzmetkerlerinen, óz eliniń azamattyǵyn alǵysy keletin sheteldikterden, osy elge jumys isteımin, bilim alamyn dep kelgen ózge eldiń azamattarynan memlekettik tildi úırenýin talap etpeıtin eldiń táýelsizdigi de baıandy bolmaıdy. О́zin ózi syılamaıtyn, ózin-ózi qurmetteı almaıtyn eldi kim qurmettemek, kim sanaspaq? Sondyqtan da el bolamyn, ózgelermen terezem teń bolsyn deıtin memleketter eń aldymen, óz memlekettik tilin zań arqyly qorǵaıdy, tıisinshe qoldanady jáne óz aýmaǵynda qoldanylýyn talap etedi. Osy jaǵynan kelgende Elbasynyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlarynda, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jıyndarynda, buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen, jastarmen kezdesýlerinde únemi memlekettik til máselesin kóterýi máseleniń mánin jete túsingendiginen, el táýelsizdigin bekemdeýden týyndap jatqan eren áreketter ekendiginde sóz joq. 1999 jyly Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevqa Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń «Ana tildiń aıbary» atty altyn belgisiniń tapsyrylýy saltanatynda Elbasy: «Ár adam balasy atasy men anasynan dúnıege kelgende eń alǵashqy qadirlisi onyń tili bolady. Eger de biz Qazaqstannyń táýelsiz memleket bolǵanyn úlken altyn kúmbez dep sanasaq, sol altyn kúmbezdiń basyndaǵy aıshyǵy menen juldyzy bizdiń táýelsizdigimiz dep sanaıtyn bolsaq, sol kúmbezdiń nyq turýyna qyzmet etetin tórt negizgi dińgegi bolýy kerek: ol – eltańbasy, el urany, bizdiń týymyz jáne qazaq tili. Qazaq tilin tipti, óz tilimizdi, ana tilimizdi birinshi orynǵa qoıýǵa bolady», – dep tebirene sóılep «qazaq tilin órkendetýdiń eki máselesi bar dep sanaımyn. Birinshi másele, ol búkil halyq bolyp ózimiz qazaq halqy qazaq tiline qamqor bolýymyz kerek. Baıaǵydaı on qazaq otyrsa, ishindegi bir adam bóten bolsa, sony renjitpeıik dep barlyǵy oryssha sóıleıtin zamannan ótkenbiz. Sony qoıý kerek. Jasqanshaqtyqty qoıý kerek. Bizdiń, álgi, denemizdegi ábden quldyqqa úırengen minez-qulqymyzdan ajyraýymyz kerek», – degen edi. Shúkir, sodan bergi kezeńde bul eki másele de sheshimin taýyp kele jatyr. Elbasy eldikke qatysty, memlekettiń bolashaǵyna baılanysty qandaı másele kóterse de, qandaı sóz sóılese de túıinin tilge – qazaq tiline ákelip tireıdi. Isharalap ta, uqpaǵandarǵa soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip te únemi qaıtalap aıtyp keledi. «О́z tilimizben ómir súreıik! – budan artyq qalaı ataýǵa boldy? Qajet deseńizder, odan da ońaılatyp aıtaıyn: «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin!» – deıdi. Sanasynda sańylaýy joq adam bolmasa, muny túsinbeý múmkin be?! Endi bir sózinde «Ana tilin armansyz boıǵa sińirińizder, óıtkeni, babalarymyzdyń ǵumyr tájirıbesi, dúnıetanymy, minez-qulqy, ózindik bolmys-bitimi osy tilde qattaýly jatyr» dese, kelesi bir sózinde «Tilge degen kózqaras – shyndap kelgende, elge degen kózqaras» ekendigin alǵa tartady. Ana tiliniń adam ómirindegi, el taǵdyryndaǵy orny men mańyzynyń qanshalyqty zor ekendigin elimizdiń árbir azamaty, ásirese, is basyndaǵy atqaminerlerimiz Elbasydaı túsinip, sol kisishe áreket etse, búginde ózimiz qoldan jasap júrgen kóptegen kedergilerdiń biri de bolmas edi dep bilemin. Elbasy aıtqandaı, «Ana tilin ardaqtaý – eshqashan eskirmeıtin uran». Sondyqtan Ana tiliniń aıbaryna aınalǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osynaý ustanymy Qazaqstannyń árbir azamatynyń betke ustar temirqazyǵy bolýǵa tıis dep bilemin. О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık. ALMATY.