Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Elde eńbek zańnamasyn buzǵany úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Ákimshilik quqyq buzýshylyq boıynsha jumysshy quqyǵyn taptaǵan laýazymdy tulǵalarǵa – 70, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerge – 150, orta kásipkerlerge – 200 jáne iri kásiporyndarǵa 300 AEK aıyppul tóleý mindetteledi. Al Qylmystyq kodeks boıynsha on bes táýlikten úsh jylǵa deıin temir torǵa qamaý kózdelgen.
Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, ótken jyly eńbek ınspektorlary 20,2 myń jumyskerdiń quqyǵyn qorǵaǵan. Olardyń basym kópshiligi jumys ornynda qyzmetkerlerge beriletin ústemeaqy, qosymsha qural-jabdyqtar, tamaqpen qamtý sekildi mindettemelerdiń bar ekendiginen habarsyz.
Osy oraıda zańger, Májilis depýtaty Marat Báshimov «Ár adam eńbek quqyǵyn jáne ony qorǵaýdyń negizgi zańdaryn bilýi qajet, ol úshin túsindirý jumystaryn jandandyrý kerek», degen pikirin ortaǵa saldy.
– Eńbek quqyǵyna qatysty zańda aıtylǵan adamdardyń bilip júretin birneshe baby bar. Máselen, zań boıynsha májbúrli eńbekke tyıym salynady. Bul Eńbek kodeksiniń 7-babynda kórsetilgen. Májbúrli eńbek adamnan qandaı da bir jaza qoldaný qaterimen talap etiletin, ony oryndaý úshin bul adam erikti túrde óz qyzmetterin usynbaǵan kez kelgen jumysty nemese qyzmetti bildiredi. Májbúrli eńbekke jumys memlekettik organdardyń qadaǵalaýymen jáne baqylaýymen júrgiziletin jáne ony oryndaıtyn adam jeke (nemese) zańdy tulǵalardyń bıligine berilmeıtin nemese tapsyrylmaıtyn jaǵdaıda sottyń zańdy kúshine engen úkimine baılanysty, tótenshe nemese soǵys jaǵdaıynda ǵana jol beriledi. Eger jumys orny qyzmetkerdi erkinen tys mindetinen bólek jumysqa tartatyn bolsa, qyzmetker osy baptyń negizinde aryzdanýǵa quqyly, – dep túsindirdi zańger.
Sonymen qatar osy kodekstiń 6-babymen eńbek salasyndaǵy kemsitýshilikke tyıym salynady. Ár adamnyń eńbek salasyndaǵy óz quqyqtary men bostandyqtaryn iske asyrýǵa teń múmkindikteri bar. Eshkimniń eńbek salasyndaǵy quqyqtaryna shek qoıylmaıdy. Máselen, jumys ornynda qyzmetkerdiń shyǵý tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine, jasyna nemese dene kemistikterine, sondaı-aq qoǵamdyq birlestikterge qatystylyǵyna baılanysty eshqandaı kemsitýge bolmaıdy. Eńbek salasynda kemsitýshilikke ushyradym dep esepteıtin adamdar zańda belgilengen tártippen sotqa nemese ózge de oryndarǵa júginýge quqyly.
Al eńbek zańnamasyn buzǵan jumys berýshiler Qylmystyq kodekstiń 152-babymen jazaǵa tartylady. Jumyskermen eńbek shartyn zańsyz toqtatqan ne sottyń jumysqa qaıta ornalastyrý týraly sheshimin oryndamaǵan jumys berýshiler belgili bir laýazymdardy atqarý nemese qyzmetpen aınalysý quqyǵynan aıyrylady nemese bir júz alpys saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartylady ne qyryq táýlikke deıingi merzimge qamaýǵa alynady.
Májilis depýtaty Marat Báshimovtiń aıtýynsha, eńbek quqyǵy buzylǵan jaǵdaıda ol adamnyń ózge de mindetterine keri áser etedi.
– Adam quqyqtarynyń biri buzylsa, ol avtomatty túrde basqa quqyqtardyń buzylýyna ákep soǵady. Eńbek quqyǵy buzylsa, máselen, bekitilgen 8 saǵattyq jumysty biz 10, tipti 12 saǵat isteýge májbúr bolsaq, onda bizdiń otbasymyzdaǵy mindetimiz ben quqyǵymyzǵa nuqsan keldi degen sóz. Onyń ústine 10, 12 saǵat jumysta otyryp, úıge jetemiz degenshe birtalaı ýaqyt ótedi. Ásirese Astana, Almaty sekildi iri qalalardaǵy keptelisti eseptesek, úıge kelýimiz eki-úsh saǵatqa deıin sozylady. Sondaı-aq balalardy balabaqshadan, mektepten alyp ketý kerek, satyp dúkennen kerekti zattaryn satyp alý úshin taǵy ýaqyt qajet. Al úıde ata-ana otbasyna, bala-shaǵasyna kóńil bólip, salt-dástúrdi, otbasy qundylyqtaryn qasterleýge baýlý qajet. Oǵan ýaqyt qaıda? Sondyqtan, mine, bir ǵana eńbek quqyǵynyń buzylýy qandaı kemshilikke alyp keletinin kórip otyrmyz. Sondyqtan eńbek quqyǵynyń saqtalýyna jumysker de, jumys berýshi de muqııat bolǵan jón, – dedi zańger.
Depýtat sonymen birge Qazaqstan zańdaryn halyqaralyq sharttarǵa sáıkes keltirý kerek dep esepteıdi.
– BUU-da adam quqyǵy týraly 14 ındıkator bar. Solardyń ındıkatorlaryna ózimizdiń ulttyq ındıkatorlardy sáıkes keltirsek, bizdiń memlekettik saıasat joǵary deńgeıge jetedi. Bul óte mańyzdy. Adam quqyǵy salasynda jeke quqyǵy, saıası áleýmettik quqyǵy, mádenı, eńbek quqyǵy bolsyn barlyq jerde birinshi orynda bolýy kerek. Biz osy oraıda BUU-nyń standarttaryna qaraýymyz kerek. Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartyp, halyqaralyq uıymdarmen birge bolýy mańyzdy. Muny dúnıejúzi qoldap otyr. Al ákimshilik ıýstısııaǵa kóńil bólgenimiz qarapaıym halyqtyń jaǵdaıyn kóterýdi bildiredi. Advokattardyń deńgeıin kóterý, áıel men bala quqyn joǵary qoıý – bári adam quqyqtarymen baılanysty, – dedi Marat Báshimov.
Májiliske jańadan kelgen zańger adam quqyǵy máselesin únemi kóterip keldi. Endi Parlamentte Konstıtýsııalyq sottyń rólin arttyrýǵa kúsh salmaq.
– Ártúrli salada adam quqyǵyn birinshi orynǵa qoıý kerek. Máselen biz zorlyq-zombylyqqa qatysty zańnyń baryn bilemiz. Qazir ózekti bolyp turǵany da sol. Parlamentke de osy turǵyda jumysty jandandyrý kerek. Parlament Májilisi osy baǵytta jumys isteıdi. Osy jumystardy Konstıtýsııalyq sotpen birlesip jalǵastyrý kerek dep esepteımin. Konstıtýsııalyq sottyń rólin kúsheıtýde Parlamenttiń de jaýapkershiligi artaıyn dep otyr. Sonymen qatar ákimderdiń jaýapkershiligin kúsheıtýdi atap ótý qajet. Basa nazar aýdaratyn máselelerdiń kelesisi – turǵyndardyń bılikpen qarym-qatynasy. Ol da mańyzdy, – dedi Májilistegi negizgi qyzmetine toqtalǵan Marat Báshimov.
TÚIIN. Adam quqyǵy – el Konstıtýsııasynyń basty prınsıpine aınalǵan joǵary mártebege ıe qundylyq. Memleket aýmaǵyndaǵy kez kelgen adam memleket tarapynan qorǵaýǵa alynady, al onyń quqyqtary men bostandyqtaryna memleket kepildik beredi. Konstıtýsııanyń «Adam jáne azamat» dep atalatyn II bólimindegi 24-babynyń 1-tarmaǵynda «Árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna quqyǵy bar» delingen. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda: «Men adam quqyqtaryn qorǵaý baǵytyna erekshe nazar aýdaramyn, óıtkeni onyń jaı-kúıi, saıyp kelgende, bizdiń qoǵamnyń damý deńgeıine áser etedi», dep atap ótken edi. Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary ekenin umytpaýymyz kerek.
