Tamara Dúısenova: Bul qujat – Ádiletti Qazaqstannyń jańa áleýmettik saıasaty

– Tamara Qasymqyzy, elimizde Áleýmettik kodeks alǵash ret qabyl­da­nyp otyr. Jalpy, áleýmettik qam­tamasyz etý máselelerin tutas qam­ty­ǵan mundaı qujat qaı elderdiń táji­rı­besinde bar? Bul Kodekstiń olardan aıyrmashylyǵy nede?

– Áleýmettik sala – memlekettiń damý kórsetkishiniń aınasy desek bolady. Bul rette, árıne, Eýropa elderiniń tájirıbesi mol. Eýroodaq Áleýmettik qamsyzdandyrý kodeksin 1964 jyly qabyldaǵan. Onda áleýmettik qamsyzdandyrý salasynyń negizigi standarttary belgilengen. Búginge deıin Odaqqa múshe elderdiń 21-i ǵana óz zańdaryn kodeks standarttaryna sáıkestendirgen, al qalǵan múshe memleketterde bul úderis áli kúnge jalǵasyp jatyr.

Al bizge jaqyn Túrikmenstannyń Áleý­mettik kodeksi tek zeınetaqy júıesi men halyqtyń az qamtamasyz etilgen sanat­taryn áleýmettik qorǵaý máselesin retteıtin normalardy qarastyrady.

Sondyqtan Qazaqstannyń Áleýmettik kodeksin jalpy TMD memleketteri tájirıbesine engiziletin alǵashqy bir­tu­tas áleýmettik qujat dep aıtýǵa bolady. Kodeks adamnyń búkil ómirlik sıklin qamtıdy. Atap aıtqanda, týǵannan kámeletke tolǵanǵa deıingi áleýmettik qoldaý, eńbekke qabiletti jastaǵy jumyspen qamtý, eńbek qaýipsizdigi, áleýmettik saqtandyrý is-sharalary, ómirlik qıyn jaǵdaı týyndaǵan kezdegi áleýmettik kómek, sondaı-aq jasy ulǵaıǵan shaqtaǵy qoldaýlardyń barlyǵy endi osy bir qujatpen retteledi.

– Al áleýmettik qoldaý meha­nızm­de­ri sol kúıinshe qaldy ma álde ózgeris bar ma?

– Shyn máninde, Áleýmettik kodeks – Ádiletti Qazaqstannyń jańa áleýmettik saıasaty. Sondyqtan onyń aıasynda úlken betburystar jasalady.

Eń aldymen, memlekettik qoldaý paradıgmasy túbegeıli ózgeredi. Endi áleýmettik qoldaý qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa tólem berýge ǵana emes, onyń aldyn alýǵa baǵyttalady. Mysaly, qulaǵynda aqaýy bar balalarǵa estý apparatyn múgedektik alǵanda ǵana emes, syrqaty anyqtalǵan kúnnen bas­tap berý kózdeledi. Bul óz kezeginde bala­lardy tolyq estimeı qalý dárejesine jetkizbeıtin bolady.

Ekinshiden, áleýmettik salany keńinen sıfrlandyrý nátıjesinde, áleýmettik qyzmet kórsetýdiń qazirgi ótinish berý formatynan proaktıvti formatqa kóshemiz. Endi memleket tarapynan kepildendirilgen áleýmettik qoldaý túrleri azamattarǵa SMS-habarlama arqyly jetkizilip, olardy taǵaıyndaý men tóleý aqparattyq júıedegi málimetter negizinde júrgiziledi. Iаǵnı jurt burynǵydaı uzyn-sonar kezekte turmaıdy, qujat jınaımyn dep on shaqty mekemeniń esigin tozdyrmaıdy. О́tken jyly osyndaı proaktıvti qyzmetter 1 mıllıonǵa jýyq azamatqa kórsetildi.

Úshinshiden, azamattardy áleýmettik qamsyzdandyrý jaýapkershiligi memleket, jumys berýshi jáne azamattardyń ózderine júkteledi. Bul mindetteme jańa áleýmettik kelisimshart arqyly júzege asyrylady. Bul rette memleket áleýmettik qamsyzdandyrýdyń bazalyq deńgeıin qamtamasyz etedi, al áleýmettik táýekelder týyndaǵan kezde azamattardyń joǵalǵan tabysyn óteý jumys berýshi men qyzmetkerdiń mindetti jarnalary esebinen atqarylady. Máselen, azamattar zeınetaqyny 3 kózden alatyn bolady. Bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy – bıýdjetten tólenedi. Al jınaqtaý júıesinen alatyn zeınetaqyny Biryńǵaı jınaqtaýshy qorynan jumys berýshi tólegen jarna men azamattyń óz jarnasy esebinen tóleıdi.

Tórtinshiden, azamattardy nátıjeli jáne formaldy jumyspen qamtýdy yntalandyrý úshin Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan beriletin áleýmettik tólemderdi ulǵaıtý qarastyrylady. Iаǵnı eńbek adamdaryn áleýmettik qorǵaý deńgeıi jumys istemeıtin azamattarǵa qaraǵanda, edáýir joǵary bolady. Mysaly, jumys isteıtin analar júktilik boıynsha dekrettik demalysqa shyqqandaǵy 4 aılyq tabysyn jáne bala bir jarym jasqa tolǵanǵa deıingi tólemdi jalaqysynyń 40% kóleminde Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan alyp otyrady. Sondaı-aq osy aralyqta onyń zeınetaqy qoryndaǵy shotyna memleket tarapynan zeınetaqy jarnalary aýdarylady.

Al jumys istemeıtin analar bıýdjetten tek bala bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin beriletin járdemaqyny alady. Onyń mólsheri bala sanyna baılanysty bolady (2023 jyly 19 872 teńgeden 31 705 teńgege deıin).

– Aýqymdy ózgerister kózdelip otyr eken. Aıtpaqshy qujat talqylanyp jatqanda Otbasynyń sıfrlyq karta­syn engizemiz dep edińizder. Sonyń jaıy ne boldy?

– Árıne, engizildi. Kodekstiń negizgi bes jańalyǵy bar, sonyń birinshisi osy Otbasynyń sıfrlyq kartasy.

Otbasynyń sıfrlyq kartasy de­ge­ni­miz – elimizdegi otbasylardyń derbes derekqory. Bul derekqor memlekettik organdardyń qazirgi aqparattyq júıeleri negizinde qalyptastyrylyp jatyr. Ony engizýdegi maqsat – halyqtyń memlekettik qoldaý júıesine teń qol jetkizýin qamtamasyz etý.

Sondyqtan Kodekste birinshiden, Otbasylyq sıfrlyq kartany mem­le­ket­tik áleýmettik saıasattyń orta jáne uzaq merzimdi mindetteri men baǵyttaryn aıqyndaý quraly retinde belgiledik. Iаǵnı memleket kimge, qashan, qandaı kómek qajettigin anyqtap qana qoımaı, áleýmettik táýekelderdiń aldyn alady.

Ekinshiden – karta otbasylar nemese otbasy músheleriniń áleýmettik mártebesine jáne ál-aýqat dárejesine qarap, memlekettik qoldaýdyń qandaı túrin alýǵa quqyly ekendigin jetkizip otyratyn elektrondy jarshy qyzmetin atqarady. Mundaı aqparat ár otbasyna memlekettik organ tarapynan SMS-habarlama túrinde jiberilip otyr.

Úshinshiden, memlekettik qoldaý proaktıvti formatta júrgiziledi. Ol degenimiz – azamattarǵa áleýmettik tólem men kómek aqparattyq júıelerdegi derek­ter negizinde taǵaıyndalady degen sóz. Qoldanystaǵy qaǵaz qujattar kezeń-kezeńimen júıeden shyǵarylady.

– SMS-habarlamany memorgan jiberedi dedińiz. Sonyń qaı mekeme­ eke­nin naqtylaı ketseńiz. Sosyn sıfr­lyq kartadaǵy derekterde qatelik kez­­deskende, azamattar memlekettik qol­daýsyz qalýy múmkin be? Ondaı jaǵ­daıda adam óz quqyǵyn qalaı dálel­deı alady?

– SMS-habarlamany bizdiń mınıstrlik ár otbasy týraly sıfrlyq aqparatty zertteı otyryp, kúndelikti jiberip otyr. Osy jyldyń 1 qańtarynan bas­tap 81 myńnan asa azamat zeınetaqy, járdemaqy, ataýly áleýmettik kómek alý quqyǵy bar ekeni týraly habarlama aldy. Búginde sonyń 53 myńyna memlekettik járdemaqylar taǵaıyndalyp, tólenip otyr.

Árıne, qatelikter kezdesýi múmkin. Sebebi keıbir aqparattyq júıedegi aqparat eski bolady nemese belgili bir salada sıfrlandyrý kesh bastalǵanyna baılanysty otbasy týraly aqparat bolmaıdy.

Mysaly, byltyr kópbalaly otbasy­nyń­ biri bizden habarlama almaǵanyn, jár­demaqy tólenbeı jatqanyn aıtyp, aryz joldady. Teksere kele otbasynda rasynda 4 bala bar ekeni anyqtaldy. Biraq tuńǵysh uldary 2006 jyly týǵan eken. Al AHAJ-dy sıfrlandyrý 2008 jyly bastalyp, bazaǵa osy ýaqyttan bastap týǵan balalardyń derekteri engizilgen. Sondyqtan azamattar mundaı qatelikterdi jergilikti halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary arqyly rastap, sıfrlyq kartaǵa ózgeris engizýine bolady.

Qazir Sıfrlyq damý mınıstrligi osyndaı qatelikterdi túzetýge múmkindik beretin servıstik qosymsha daıarlap jatyr. Osy jumys aıaqtalǵan soń ózgeristerdi uıaly telefon arqyly habarlasyp, engizýge bolady.

– Memlekettik qoldaýdyń jańa paradıgmasy dedińiz. Osyny tarqatyp aıtsańyz?

– Iá, bul – Kodekstiń ekinshi jańa­­lyǵy. Jańa paradıgmaǵa sáıkes mem­le­kettik qoldaý aldymen áleýmettik táýekelderdiń aldyn alatyn ataýly is-shara, odan keıin ǵana ataýly áleýmettik kómek retinde qarastyrylady. Túsinikti bolýy úshin mysal keltire keteıin. Otbasynyń sıfrlyq kartasy jyl basynda áleýeti joǵary bolǵan otbasynyń 5 aıdan soń  áleýeti tómen otbasy kategorııasyna ótkenin kórsetti. Taldaý  nesıeni alǵan adamǵa 3 aıdan beri zeınetaqy jarnasynyń túspegenin, ıaǵnı jumyssyz qalǵanyn aıqyndady. Sondyqtan biz ol azamattyń mamandyǵyn eskere otyryp, jumysqa turý múmkindigi týraly  SMS  habarlama jiberdik. Qazir bul azamat jumysqa turdy, nesıeni qaıtarýǵa qatysty da problemasy joq. Kórip otyrǵanyńyzdaı, memleket qarjylaı kómek emes, ataýly is-sharany qoldana otyryp, áleýmettik táýekeldiń aldyn aldy. Mundaı múmkindikti bıyl Otbasynyń sıfrlyq kartasy arqyly tájirıbege engizdik. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta otbasylardyń áleýeti jónindegi taldaý jumystary kúsheıtilip, memlekettik organdar men otbasylar arasyndaǵy baılanys jańa deńgeıge kóteriledi degen úmittemin.

– Sonda bul ataýly áleýmettik kómek joıylady degen sóz be? Ol negizi aýyldaǵy halyqqa úlken qoldaý bolyp otyr edi...

– Joq, eger otbasy qıyn jaǵdaıda bolsa, onda ataýly áleýmettik kómek ataýly is-sharamen bir mezgilde beriledi. Mysaly, otbasyna aı saıyn ataýly áleýmettik kómek, al otbasynyń jumysqa jaramdy múshelerine oqý, jumys, grant jáne jeńildetilgen nesıe sııaqty memlekettik qoldaý is-sharalary kórsetiledi.

Osy baǵyttaǵy taǵy bir mańyzdy ózgeris ataýly áleýmettik kómek berý úshin kedeılik shegi búgingi kúnkóris deńgeıi arqyly emes, medıandyq kiris deńgeıi arqyly anyqtalady.

Bul rette, Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jáne damý uıymy elderiniń tájirıbesi zerdelendi. Uıymǵa kiretin 8 memleket osy tásildi paıdalanady. Búginde AQSh-taǵy kedeılik shegi medıandyq kiristiń 40 paıyzyna, Kanadada 50, Shvesııa, Norvegııa, Danııa, Aýstrııa, Germanııa jáne Fransııada 60 paıyzyna para-par. Biz de osy tájirıbeni engizýdi kózdep otyrmyz.

Eger kúnkóris deńgeıi adamnyń fızıo­lo­gııalyq qalpyna kelýin qamtamasyz etetin bolsa, medıandyq kiris jalpy,­ ha­lyqtyń naqty tutynýshylyq shy­ǵyn­da­ryn­ jabatyn ortasha kúnkóris tabysy sanalady.

2025 jyldan ataýly áleýmettik kómek medıandyq nemese jalpy­ha­lyq­tyq ortasha kiristen tómen kirisi bar azamattarǵa beriledi. Árıne, onyń somasy qomaqty jáne ataýly is-sharalarmen birge berilip, otbasylardyń turmys qıyndyǵynan shyǵý múmkindigin qamtamasyz etedi.

– Rahmet, bul is-shara da quptarlyq eken. Osal toptyń taǵy biri – múge­dek­ti­gi bar azamattar. Olardyń kópshiligi aýylda turady. Solarǵa memlekettik qol­daýdyń keıbir túri áli jete qoımaǵan sııaqty. Osyǵan pikirińiz qandaı? Bul baǵytta Kodekste qandaı ózgeris bar?

– Múgedektigine baılanysty mem­­­le­kettik járdemaqy azamattyń turǵan jerine jáne tabysyna qaramaı tólenedi.

Bıyl 1 shildeden bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes járdemaqylar mólsheri 14,5%-ǵa artady. Sonda jyl basyndaǵy 8,5% ósýmen qosa eseptegende, bul tólem mólsheri 23%-ǵa ulǵaıady dep aıta alamyz.

Al arnaýly áleýmettik qyzmetterge kelsek, sizdiń paıymyńyzben kelisemin. Qazir múgedektigi bar azamattardyń 43%-y – aýyl turǵyndary. Olarǵa jalpy arnaýly qyzmetterdi jergilikti ákimdikterdiń áleýmettik qyzmetkerleri kórsetedi, al mamandandyrylǵan arnaý­ly áleýmettik qyzmetter áli de bolsa qoljetimsiz bolyp otyr.

Sondyqtan Kodekste áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin tolyq transformasııalaý qarastyrylǵan. Bul – Kodekstiń joǵaryda aıtqan úshinshi jańalyǵy.

Mundaǵy negizgi maqsat – múgedektigi bar azamattardyń arnaýly áleýmettik qyzmetterge degen qoljetimdiligin memlekettik emes uıymdar, jeke sektor jáne otbasy múshelerin tartý arqyly arttyrý.

Osy ózgeristerdiń birnesheýine toq­ta­lyp ótsem.

Birinshiden, múgedektigi bar adamdarǵa qyzmet kórsetý isine olardyń otbasy músheleri barynsha tartylady. Bul rette otbasy múshesi jeke kómekshi nemese áleýmettik qyzmetker retinde rásimdeledi. Bul jumysqa eńbekaqy tólenedi jáne kirisinen áleýmettik jáne zeınetaqy jarnalary aýdarylady. Osylaısha, otbasynyń eńbek jasyndaǵy jumyssyz músheleri jumysqa ornalasady. Sóıtip, áleýmettik táýekel týyndaǵan jaǵdaıda áleýmettik qamsyzdandyrý is-sharalarymen qamtylady.

Ekinshiden, múgedektigi bar azamat­tar­ǵa memleket tarpynan beriletin protezder jáne kompensatorlyq tehnıkalyq quraldardyń standarttary tolyq qaıta qaralady. Negizgi másele – beriletin árbir qural, meıli ol qolarba nemese estý apparaty bolsyn, azamattyń jeke qajettiligine sáıkes kelýi jáne sapaly bolýy kerek. О́kinishke qaraı, jergilikti ákimdikter tarapynan berilip jatqan quraldardyń sapasyna qatysty problemalar bar ekeni ras.

Sondyqtan qazir mınıstrlikte 6 jumys toby jumys istep jatyr. Olar 1 shildege deıin barsha tehnıkalyq quraldar tizbesin, olardyń túrlerin, qoldaný merzimin jáne memleket tarapynan kepildendirilgen baǵalaryn qaıta qarap, usynys engizedi.

Úshinshiden, jan basyna shaq­qan­da­ǵy normatıvti engizý. Onyń mólsheri qyzmetter úshin jeke normatıv, al kompensatorlyq tehnıkalyq quraldar úshin shekteýli baǵalar túrinde jikteletin bolady.

Bul ózgerister bir jaǵynan, keıbir qyzmet nemese taýar túrlerin aldaǵy ýaqytta monetızasııalaýǵa alyp keledi. Ekinshi jaǵynan, arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetýge jeke sektordy keńinen tartý arqyly salanyń ınfrastrýktýrasyn aýyldyq jerge deıin jetkizýge múmkindik beredi.

Atalǵan is-shara 1 shildeden bastap 5 óńirde qanatqaqty rejimde, bilim berý salasynda tabysty júzege asyrylǵan «Balapan» baǵdarlamasy tájirıbesine saı júrgizile bastaıdy.

– Ana men bala qashanda memleket qorǵaýynda bolyp kelgen. Bul baǵytta Kodekste qandaı ózgeris qarastyrylǵan?

– Balaly otbasylardy qoldaýdyń qoldanystaǵy júıesi halyqaralyq standarttarǵa saı keletinin atap ótken jón. Naqtyraq aıtsaq:

a) júktilikke jáne bosanýǵa, sábıdiń dúnıege kelýine, bala kútimine baılanys­ty tólemder bar;

á) kópbalaly otbasylarǵa, 6 jáne odan kóp balany bosanǵan analarǵa jáne múgedek balasy bar otbasylarǵa beriletin járdemaqylar qarastyrylǵan;

b) turmysy tómen otbasylarǵa ataý­ly áleýmettik kómek beriledi.

Sondyqtan Áleýmettik kodekste balaly otbasylardy áleýmettik qol­daý­dyń qoldanystaǵy júıesin saqtaı oty­ryp, onyń negizgi parametrlerin ózger­tý qarastyryldy. Bul jańa para­metrler otbasylarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaýdyń aýqymyn keńeı­týdi kózdeıdi.

Atap aıtqanda, Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha 2024 jyldan bastap Ulttyq qordyń ınves­tı­sııa­lyq tabysynyń teń jartysy 18 jasqa deıingi balalarǵa berile bastaıdy. Bul qadam balalar kámelettik jasqa tolǵan kezde ómirge joldama beretin bastapqy kapıtal ispetti qosymsha qoldaý bolmaq.

Bala kútimine baılanysty tólem­der­diń merzimi 1 jastan 1,5 jasqa deıin uzar­tyldy. Bıylǵy jyly mundaı tólemder 760 myńnan asa otbasylarǵa tólenedi.

Az qamtylǵan otbasylardaǵy 1 jas­tan 6 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan natýraldy paket qarjylaı, ataýly áleýmettik kómekke qosymsha tólenedi.Mundaı qarajat jyl basynan bólinip, úsh aıda 115 myńǵa jýyq bala qamtyldy.

Kópbalaly analarǵa beriletin járdemaqy qaıta saralanyp, 90 myńnan asa «Altyn alqa» ıegeri atanǵan analarǵa beriletin járdemaqy mólsheri 1-shildeden kóterilmek.

Sonymen qatar 200 myńǵa jýyq asyraýshysynan aırylǵan otbasyǵa tólenetin járdemaqy mólsherleri jyl basymen qosa eseptegende 23 paıyzǵa arttyrylady.

–  Sońǵy kezde kóp kóterilip júrgen másele – zııandy jumysta isteıtin azamattardyń saqtandyrý júıesinen alatyn tólemderi jáne olardyń erte zeınetke shyǵýyna qatysty qandaı sheshim usynylady?

– Bul da – ózekti másele. Jalpy, eli­mizde óndiriste jáne zııandy jumysta eńbek etetin azamattardy qosymsha áleýmettik qorǵaýdyń arnaıy eki túrli júıesi bar.

Birinshisi – qyzmettik mindetterin atqarý kezinde bolýy múmkin jaza­ta­­ıym oqıǵalardan mindetti saq­tandyrý júıesi. Ol 2005 jyl­dan engizilgen. О́zińizge málim, óndiriste jumys isteıtin azamattar kásibı aýrý­larǵa shaldyǵýy múmkin nemese jaraqat alyp, eńbek etý qabiletin 5 paıyz­dan 100 paıyzǵa deıin joǵaltýy múmkin. Bul sanattaǵy azamattardyń densaýlyǵyna zııan kelse, ótemaqyny jumys berýshi, al múgedek bolyp qalǵan jaǵdaıda tıisti tólemderdi saqtandyrý kompanııalary zeınetkerlik jasqa tolǵanǵa deıin tóleıdi.

Ekinshisi – zııandy jumysta isteıtin aza­mattarǵa erte zeınetke shyǵý múm­kin­digin qamtamasyz etetin kásibı zeı­net­aqy júıesi.

Osy júıe boıynsha jumys berýshiler 2014 jyldan bastap 600 myńǵa jýyq jumyskerge óz esebinen aı saıyn 5% mindetti kásibı zeınetaqy jarnalaryn aýdaryp keledi.

Memleket basshysy zııandy­ ju­mys­ta eńbek etetin azamattar úshin halyq­­aralyq tájirıbeni eskere­ otyryp,­ arnaıy tólem engizý másele­sin qarastyrýdy tapsyrdy.­ Biz bul baǵyt­taǵy halyq­aralyq tájirıbeni zerde­le­dik.­ Kóptegen el­ zııandy jumystarda eńbek­ etýdiń shekti merzimin belgileıdi. Sonymen qatar saqtandyrý jarnalaryn­ úsh baǵytqa – profılaktıkalyq, rea­bı­lı­ta­sııa­lyq jáne kompen­satorlyq shara­lar­ǵa paıdalanady. Shveısarııa, Fınlıandııa, Fransııa, Belgııa, Reseı, Belarýs, Italııa elderinde saqtandyrý kompanııalary 5-10 paıyzdan bastap kásibı eńbek etý qabiletinen aıyrylǵan azamattarǵa arnaıy tólemder jasaıdy.

Sonymen elimizdiń jáne shet memle­ketterdiń tájirıbelerin salystyra otyryp, tapsyrmany oryndaý maqsatynda biz mynadaı usynystar jasadyq:

Birinshi. Jalpy 35 jyl eńbek etken, onyń ishinde zııandy jumysta 25 jyl ótili bar jáne keminde 7 jyl boıy kásibı zeınetaqy jarnalary tólengen azamattarǵa zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý usynylady. Bul zeınetaqyny azamattardyń atyna túsken 5% mindetti kásibı zeınetaqy jarna­larynyń esebinen tóleý qaras­­tyrylady.

Ekinshi. Atalǵan sanattaǵy aza­­mat­tarǵa 5 paıyz ben 29 paıyz aralyǵynda kásibı eńbek etý qabiletinen aıyrylý dárejesi belgilenetin bolsa, joǵaryda aıtylǵan kásibı zeınetaqyǵa qosymsha arnaıy tólem taǵaıyndaý usynylady. Bul tólemderdiń mólsheri kásibı eńbek etý qabiletinen aıyrylý dárejesi men tabysty kóbeıtý arqyly anyqtalady.

Bul tólemder zeınetkerlik jasyna jetkenge deıin  tólenetin bolady. Zeınet jasyna jetken kezde arnaıy tólem somasy men zeınetaqy tólemderiniń aıyrmashylyǵy retinde tólem jalǵasatyn bolady.

Úshinshi. О́ndiris jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda profılaktıkalyq sharalardy júzege asyrý usynylady. Ol úshin jumys berýshilerdiń belgilengen shyǵyndaryn óteý qarastyrylyp jatyr. Bul maqsatqa jumys berýshilerdiń aı saıyn saqtandyrý kompanııalaryna tóleıtin jarnalarynyń 6 paıyzyna deıin jumsaý kózdeledi.

Tórtinshi. Kásibı aýrýǵa shaldyqqan nemese óndiristik jaraqat alǵan azamattardyń densaýlyǵyn qalpyna keltirý úshin reabılıtasııalyq sharalardy kúsheıtý usynylady. Osy maqsatqa jarnalardyń taǵy 6 paıyzyna deıingi túsimin joldaý qarastyrylmaqshy.

Osyndaı keshendi sharalardyń nátıjesinde zııandy jumysta eńbek etetin jumyskerdiń áleýmettik qorǵalý deńgeıi jáne olardyń jumys oryndarynyń jaǵdaıy jaqsarady dep paıymdap otyrmyz.

Qaıtalaı keteıin, bul tek usy­nys, jumys toby áli qarastyryp jatyr. Sondyqtan top músheleriniń usynystaryna sáıkes basqa da ózgerister engizilýi múmkin.

– Taǵy bir ózekti másele azamattardy zeınetaqymen qamsyzdandyrý máselesine qatysty. Qandaı ózgerister kútýge bolady?

– Zeınetaqy júıesine qatysty ózge­rister Kodekstiń tórtinshi jańalyǵy dedik.

Qazirgi qoldanystaǵy júıe zeınet­ker­lerdiń 3 býynyn qamtıdy.

Birinshisi – aǵa býyn. Bul sanatqa 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin zeınetke shyqqan, tolyq eńbek ótili bar zeınetkerler kiredi. Osy sanattaǵy 300 myńnan astam adam bazalyq jáne eńbek zeınetaqysyn memlekettik bıýdjetten alady. Olardyń basym kópshiligine 120 myńnan 160 myń teńgege deıingi aralyqta zeınetaqy tólenedi.

Ekinshisi – búgingi býyn. Bul – zeınet jasyna 1998 jylǵy 1 qańtardan keıin jetken azamattar. 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin eńbek ótili bolǵandyqtan, olar da eńbek jáne bazalyq zeınetaqylaryn memlekettik bıýdjetten alady. Qazir osy topta 1,9 mıllıon zeınetker bar. Olardyń sany 2030 jylǵa qaraı 2,6 mıllıonǵa jetedi dep mejelep otyrmyz. Bolashaqta osy sanatqa kiretin, zeınet jasyna áli jete qoımaǵan azamattardyń 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi eńbek ótili azaıýyna baılanysty eńbek (yntymaqty) zeınetaqy mólsheri tómen bolǵaly tur. Bul aıyrmanyń ornyn toltyratyn Qordaǵy zeınetaqy jınaqtary áli jetkiliksiz. Onyń sebepteri ózderińizge málim.

Úshinshisi – bolashaq zeınetkerler. Olar zeınetke 2038 jyldan keıin shyǵady. Bul sanattaǵy azamattar memleket tarapynan bazalyq zeınetaqy jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy qorynan ózderi jınaqtaǵan qarjynyń esebinen zeınetaqy alady.

Osynyń bárin zerdelep qarasaq, búgingi býyn men bolashaq zeınetkerler máselesine qatysty túıitkilder týyndaıtynyn baıqaýǵa bolady.

Sondyqtan Kodekste búgingi býyn zeınetkerleri úshin aldaǵy 5 jylda bazalyq zeınetaqy mólsherin kezeń-kezeńimen kóbeıtý qaraldy. Onyń eń tómengi mólsheri kúnkóris deńgeıiniń 54%-nan 70%-yna deıin, al joǵary mólsheri 120%-ǵa deıin arttyrylady.

Sondaı-aq eńbek zeınetaqysynyń kólemin esepteý úshin qoldanylatyn eń joǵary tabystyń kólemi 46-dan 55 aılyq eseptik kórsetkishke deıin nemese ortasha jalaqynyń 70 paıyzyna deıin ulǵaıatyn bolady.

Bul ózgerister búgingi býyn zeınet­ker­leri zeınetaqy tólemderiniń negizgi bóligin memleketten alatynyn jáne tolyq memlekettik qoldaýda bolatynyn kórsetedi.

Atalǵan sharalar 1-qańtardan bas­tap iske asyryla bastady, nátıjesinde 2,3 mln. zeınetkerlerimizdiń eń tómen­gi mól­sherdegi bazalyq zeınet­a­qy mól­sheri 21%-ǵa, ortasha mólsheri – 16%-ǵa, al joǵary mólsheri – 8,5%-ǵa artty. Al buǵan qosa ala­tyn eńbek zeınet­aqysynyń mólsheri barlyǵyna birdeı 10,5%-ǵa kóbeıtildi.

Bıyl zeınetaqynyń ortasha mólsheri 120 myń teńgeden asty, al jınaqtaqtaýshy zeınetaqy alatyndar úshin 147 myń teńge bolyp otyr.

Al zeınetaqysy óz jınaqtary esebinen qalyptasatyn bolashaq zeınetkerler úshin 2024 jyldyń 1-qańtarynan bastap jumys berýshiler tarapynan qosymsha zeınetaqy jarnalary engiziledi.

Bul jarna qoldanystaǵy zańda kózdelgen shartty jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi úshin baza qalyptastyrady. Osylaısha, bul toptaǵy azamattar da zeınet jasyna jetkende qazirgi zeınetkerler sııaqty zeınetaqynyń 3 túrin (memleket esebinen – bazalyq zeınetaqy, jumys berýshiler esebinen – shartty-jınaqtaýshy zeınetaqy, óz jınaqtary esebinen– jınaqtaýshy zeınetaqy) alady.

Atalǵan sharalar azamattardy­ laıyq­ty­ zeınetaqymen qamtýǵa múmkindik beredi dep paıymdaımyz.

Budan bólek, Kodeks jobasyna­ óz aktıvterin basqarý boıynsha salym­shy­lardyń quqyǵyn keńeıtýge qatysty ózgerister engiziledi.

Endi azamattar belgilengen jet­ki­­lik­tilik sheginen asqan zeınetaqy jınaqtaryn tek emdelýge jáne turǵyn úı satyp alýǵa jumsaı alady.

Sondaı-aq salymshylarǵa zeınetaqy jınaqtarynyń 50 paıyzdan aspaıtyn bóligin aktıvterdi basqarý kompanııasyna berý jáne mundaı kompanııany ózderi tańdaý quqyǵy beriledi.

Bul rette, memleket zeınetaqy jınaqtarynyń saqtalýyna kepildikti jınaqtyń Ulttyq bank basqaratyn bóligine ǵana beretinin atap ótken jón.

Al jeke basqarýǵa beriletin zeınetaqy jınaqtarynyń saqtalýyna jáne onyń tabystylyǵyna salymshy tańdap alǵan kompanııa jaýapty bolady.

Sondyqtan árbir salymshy basqarý jónindegi jeke kompanııany tańdaǵan kezde yqtımal táýekelderdi muqııat eskerýge tıis.

– Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jumyspen qamtý máselesine basa nazar aýdardy. Bul baǵyt Kodekste qarastyrylǵan ba?

– Áleýmettik kodeks jobasynda 3 baǵyt boıynsha jańa jumys tásilderin engizý kózdelgen.

Birinshisi – ıkemdi jumyspen qamtýdyń barlyq túrin, sonyń ishinde platformalar arqyly jumysqa tartýdy formaldy jumys dep taný qarastyryldy.

Bul ózgerister negizinen ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardy áleýmettik táýekelderden saqtandyrýdy, al táýekel bolǵan jaǵdaıda áleýmettik qoldaý kórsetýdi qarastyrady.

Osy maqsatta bul sanattaǵy azamattardy «táýelsiz jumysker» dep ataý, olardyń jarııa sharttaryn eńbek sharty retinde taný, platforma operatorlaryn salyq agenti retinde belgileý sııaqty jańa tásilder engizý kózdelgen.

Aıta ketetin bir jaıt engiziletin ońtaıly rejimder búgingi «táýelsiz jumyskerlerden» qosymsha tirkelýdi qajet etpeıdi jáne olarǵa qosymsha qarjylaı júkteme bolmaıdy. Aýdarylatyn jarnalar olardyń búgingi platforma operatorlaryna aýda­ryp júrgen tólemdik paıyzdarynyń esebinen júrgiziledi.

Ekinshisi – jumys kúshiniń daǵ­dy­laryn arttyrý. Búgingi tańda dıplomnyń bolýy jumysqa qabyldaý kezinde biliktilik deńgeıiniń dáleli bola almaıtynyn moıyndaý kerek. Sondyqtan jumys berýshilerdiń kópshiligi naqty tájirıbe bolǵanyn talap etedi. Bul jastardyń jumysqa ornalasýyna kedergi bolyp otyr.

Daǵdylar men quzyretterdi baǵalaý úshin sertıfıkattaý júıesi engiziledi. Bul negizinen elimizdegi jumys kúshiniń biliktiligin kóterý jáne jumysqa qabyldaýda qoldanyp júrgen eńbek ótiliniń mindettiligi jónindegi shekteýlerdi qysqartý maqsatynda qarastyrylyp otyr.

Úshinshisi – jumyspen qamtýdyń sıfrlyq ortalyqtary. Búginde azamattardyń jumys izdeýi, jumyssyz retinde tirkelýi, jumysynan aıyrylǵan kezde arnaıy tólemderge ótinish berý úderisteri tolyq sıfrlanyp, Elektrondyq eńbek bırjasy arqyly júzege asa bastady.

Osyǵan baılanysty, aımaqtardyń ereksheligin eskere otyryp, óńir­lik eńbek naryqtaryn damytý jónindegi barlyq bastamalar men baǵ­dar­la­malardy úılestiretin óńirlik mobıldi ortalyqtar jáne jumyspen qamtýdyń sıfrlyq ortalyqtaryn engizý qaras­ty­rylyp otyr.

Budan bólek, Kodekste jańa kóshi-qon saıasatyna da kóńil bólingen. Onyń maqsaty – Qazaqstan ekonomıkasyn suranysqa ıe jáne bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý. Munda da birqatar másele sheshimin tappaq.

Birinshiden, suranysqa ıe sheteldik kadrlardy eńbek naryǵyna tartý qolǵa alynady. Ekonomıkada suranysqa ıe tehnologııalardy ıgergen úzdik oqytýshylarǵa, myqty ǵalymdarǵa jáne bizde tapshy mamandarǵa ońaılatylǵan vızalar men el aýmaǵynda 10 jylǵa deıin turý quqyǵyn berip, elimizge tartý usynylady.

Ekinshiden, Qazaqstanǵa 300 myń AQSh dollarynan kem emes ınvestısııa salǵan shetel kásipkerlerine «ınvestor vızasyn» berý usynylady.

Úshinshiden, shetelde turatyn qazaqtardyń áleýetin de el ıgiligine paıdalanýǵa mańyzdy qadam jasalady.

Ol úshin amerıkalyqtardyń Grın-kartasy sııaqty «Atameken kartasyn» engizý usynylyp otyr. Ol joǵary deńgeıdegi kásibı maman nemese ózi turatyn elde tabysty bıznes jobalary bar jáne ony Qazaqstanda júzege asyrǵysy keletin sheteldegi qazaqtarǵa beriledi.

Mundaı azamattar merzimi 10 jyl­dyq jeńildetilgen vıza rásimdep, Qazaqstanda óz kásibin júrgizýge múmkindik alady.

Bul rette qandastardy qabyldaý tetigi de qaıta qaralady.Mundaǵy bas­ty shart – kóship keletin azamattardyń jumysqa ornalasýyna jáne baspanaly bolýyna jaǵdaı jasaý.

Baspana máselesin sheshý úshin turǵyn úı qunynyń 50% shyǵynyn óteý quqyǵyn beretin ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkattaryn berý (jumys orny bar ekendigin rastaǵan jaǵdaıda) kózdelip otyr.

Tórtinshiden, biz shetelde jumys isteıtin Qazaqstan azamattarynyń eńbek quqyqtaryn da qorǵaýymyz kerek. Ol úshin kóptegen azamatymyz baryp jumys isteıtin memleketterde qazaqstandyq eńbek mıgranttarynyń quqyqtaryna kepildik beretin memleketaralyq kelisimder jasaýdy usynamyz.

Jumyspen qamtý salasyndaǵy bul ózgerister Kodekstiń 5-shi jańa­lyǵy.

Kodekstiń barlyq usynylǵan jańa novellalary eń aldymen taraptardyń ózara jaýapkershiligin iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Memleket ýaqtyly áleýmettik qoldaý kórsetýi, jumys berýshi óz qyzmetkerleriniń áleýmettik qamsyz­­dandyrylýyn arttyrýǵa qatysýy, azamattar jumysqa ornalasý­ nemese óz isin ashý arqyly ómirlik qıyn jaǵdaıdan shyǵý úshin memlekettik qoldaýdy paıdalanýǵa tıis.

Qoryta aıtqanda, Ádiletti Qazaq­stan­dy qurý úshin ádil áleýmettik saıa­sat­ júrgizýimiz kerek. Biz qolǵa alǵan Áleý­­mettik kodeks osy saıasatty tabys­ty júzege asyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolmaq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»