Toǵysqan taǵdyrlardy tutastyratyn til

Memleket basshysy da Assam­b­leıa halyqtyń tutasty­ǵyn ny­ǵaı­týǵa, Qazaqstan aza­mattaryn qoǵamdyq-saıa­sı ómirge ju­myldyrýǵa, mem­le­ket­tik til men onyń márte­be­sin il­geriletýge zor úles qos­qa­nyn aıtqan edi. Olaı bolsa, Assam­b­­leıanyń memlekettik tildi damytýǵa qosqan naqty úle­si men memlekettik saıasatty júr­gizý­­degi baǵytyna toqtalsaq. О́ıt­­­keni qazaq tilinde sóıleıtin ózge ult ókilderiniń sany artqan. Bul – Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligine qarasty Til saıa­saty komıtetiniń resmı máli­meti. Olar memlekettik tildegi mátinderdi erkin oqyp, jaza biledi, dıalogte oıyn tolyq jetkize alady.

Qazir «Ashyq NQA» portalynda Qazaqstanda til saıasatyn damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdasyn qoǵam talqylap jatyr. Atalǵan jobada eldegi qazirgi tildik ahýalǵa sıpattama berilgen. «Qazaqstanda azamattardyń tildik quzyrettiligi ártúrli qalyptasyp otyr. Atap aıtqanda, qazaqtildiler, qazaq-orystildiler, orystildiler, etnıkalyq qazaqsha, etnıkalyq orys­sha tildiler nemese etnıkalyq oryssha-qazaqsha úsh tildi biletinder jáne qazaq-orys-aǵylshyn úsh tildi meńgergender», dep jazylǵan tujyrymdama jobasynda. Dese de Til saıasaty komıteti elimizde qazaq tilinde sóıleıtin ózge ult ókilderiniń sany kóbeıgenin aıtady. Komıtettiń statıstıkalyq má­li­meti boıynsha, ózbekterdiń – 72, uı­ǵyr­lardyń – 71,7, qyrǵyzdardyń 58,5 paıyzy qazaq tilinde sóıleı alady, sondaı-aq atalǵan ulttardyń 12 pa­ıyzy qazaqsha oqyp, jazýdy joǵary deńgeıde meńgergen.

Al slavıan dıasporasy ishindegi orystardyń – 25,1, ýkraındardyń – 23,7, belorýstardyń – 22,8, polıaktardyń – 22,1, nemis dıasporasynyń 25,2 paıyzy aýyzeki qazaq tilin túsinedi. «Atalǵan dıasporalar ishinde qazaqsha oqyp, jaza biletinderdiń úlesi 2,9 paıyz­dy quraıdy. Kórsetilgen san­dyq ózgerister memlekettik til qol­da­nysynyń sapasyn áli de bolsa jaqsartýdy talap etedi», dep jazyl­ǵan tujyrymdama jobasynda.

Az ba, kóp pe bul árıne – Qazaq­standaǵy Assambleıanyń da úlesi. Keıingi jyldary Assambleıa qoǵam­daǵy ózekti máselelerdi de qozǵap, onyń sheshimin tabýǵa qomaqty úles qosyp keledi. Máselen, QHA janynda analar, aqsaqaldar keńesi, medıasııa ınstıtýty quryldy. As­sambleıa ókilderiniń aıtýynsha, bul mekemelerdiń barlyǵy zańǵa sáı­kes uıymdastyrylyp otyr. Atal­ǵan mekemelerdiń jıyndary memlekettik tilde ótkizilip, qujat­tary da qazaq tilinde jazylady.

Sondaı-aq ózge ult ókilderi mem­­lekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge zaman talabyna saı jumys uıymdastyryp, júrgizip keledi. Máselen, aqyn, qazaq tili pániniń oqytýshysy Tatıana Valıaeva «kaz-tili.kz» saıtyn jasaǵan, onda ol túrli ulttarǵa qazaq tiliniń grammatıkasyn qarapaıym jolmen túsindiredi.

«Qazaq tilin úırengisi keletin­derge ony tolyq meńgerýi úshin túrli deńgeıdegi aýdıo mátinder men dıalogtar, qazaq sýbtıtrleri bar qazaq tilindegi telehıkaıalar men mýlt­fılmder qajet dep esepteımin. Qazaq elinde turyp jatqan soń, men de memlekettik tildiń damýyna úles qosýym qajet. Osy oraıda 2007 jyly qazaq tiliniń grammatıkasyna arnalǵan «kaz-tili.kz» saıtyn ashtym. Onda qazaq tiliniń grammatıkasyn qarapaıym jáne uǵynyqty túrde túsindiremin, bul árbir oqyrmanǵa jurnaqtar men jalǵaýlardy qosýdaǵy jalpy zań­dylyqtardy kórip, ereje­lerdi tez túsinýge múmkindik beredi. Oqyr­mandarym ýaqyt óte kúrdeli grammatıkany túsindirýimdi surady. Qazirgi ýaqytta saıtty kúnine 4 myń­nan astam adam qaraıdy», deıdi til janashyry.

Sondaı-aq ol qazaq tili muǵalim­derimen jáne tildi damytýǵa múddeli basqa adamdarmen birlesip, saıtta ártúrli bólimder ashqanyn, so­nyń arqasynda tildi úırený úderisi qyzyqty bola túskenin aıtady. On­da áńgimeler, anekdottar, fraze­o­lo­gııalyq birlikter, sózdikter, án mátinderi ornalastyrylǵan.

«Sonymen qatar «Sóıleseıik» Telegram arnasyn jáne birneshe WhatsApp topty júrgizemin, onda biz aýdıtorııalardy qazaq tilin úırenýge shaqyryp, grammatıka negizderin túsinýge kómektesemiz. Qazaq tili­niń grammatıkasyna arnalǵan kitap­tarym 2012 jyldan basylyp keledi, ár basylym saıyn materıaldardy tolyqtyryp, jetildirip otyramyn. О́leńder men sýretterden quralǵan «Balalarǵa arnalǵan grammatıka» kitabym jaryq kórdi. 2017 jyly «kaz-tili.kz» saıty memlekettik tildi damytý qorynyń «Bilim bulaǵy» atalymy boıynsha konkýrsynyń jeńimpazy jáne úzdik bilim berý saıty atandy. Osylaısha, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge barynsha úlesimdi qosyp kelemiz. Bul – azamattyq paryzym», dedi Tatıana Valıaeva.

О́tken jyly QHA Keńesiniń keńeı­tilgen otyrysynda Memleket bas­shysy «Jańǵyrý joly» qozǵa­­lysyn Assambleıa janyndaǵy respýb­lıkalyq jastar uıymy retin­de qaıta qurý múmkindigin qaras­tyrýdy usynyp, jastarmen jumys júrgizýdiń mańyzdy ekenin aıtqan edi. Prezıdent jastar saıasatynyń ózektiligine basa mán berdi.

Memleket basshysy Q.Toqaev se­nim artqan osy Assambleıa jasta­ry qazaq tilin damytýǵa da zor úle­sin qosyp jatyr. Máselen, jýyrda «As­sambleıa jastary» RQB tuńǵysh qazaq tiliniń aýlalyq «Úıde sóıle» jobasyn iske qosty. Alǵashqy is-shara Astana qalasynyń sol jaǵa­laýyn­da ornalasqan «Dream City» turǵyn úı kesheniniń aýlasynda uıymdastyryldy.

Joba qazaq tilin oqytý men qol­danýǵa, sondaı-aq etnosaralyq qa­rym-qatynas tili retinde damytýǵa keń múmkindikter jasaýdy kózdeıdi. Osylaısha «Assambleıa jastary» tur­ǵyndarǵa úıden alystamaı-aq qazaq tilin qoljetimdi jáne qy­­zyq­ty formatta qoldanýǵa múm­­kin­­dik jasap otyr. Senator Gen­na­­dıı Shıpovskıhtiń aıtýynsha, qa­zir­gi zamanaýı tehnologııalar men múmkindikterdi paıdalaný mem­lekettik tildi meńgerýdiń eń tıimdi tásili.

«Úıde sóıle» jobasy sııaqty azamattyq bastamalar qarapaıym azamattar tarapynan tikeleı keri baılanys alady. Bizdiń árqaısymyzdyń mindetimiz – qazaq tilin etnosaralyq qarym-qatynas tili retinde ilgeri­letýge yqpal etý. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jastary mundaı jobalardy tek jastardy ǵana emes, ár­túrli jastaǵy ókilderdi de tarta otyryp, tabysty júzege asyryp jatyr», degen pikirde Gennadıı Shıpovskıh.

«Assambleıa jastary» RQB tóraǵa­sy Tımýr Jumyrbaevtyń aıtýynsha, «Úıde sóıle» jobasy alǵash ret osy aıdyń basynda Almatyda bastalǵan, endi atalǵan bastama elimizdiń ózge óńirlerinde de iske asyrylmaq.

Jalpy, Prezıdent óz Jol­daýyn­da Assambleıanyń el birligin nyǵaıta túsý qajettigine aıryqsha mán bergenin, osy mańyzdy baǵytta QHA basty ról atqaratynyn erekshe atap ótken edi.

«Keıingi ýaqytta Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysy ártúrli etnıkalyq toptardy qorǵaýǵa jáne olardyń múddelerin ilgeriletýge baǵyttalǵan degen pikirler jıi aıtylady. Biraq bul – elimizdegi onyń máni zor ekenine berilgen birjaqty túsinik. Shyn máninde, Assambleıa ult birligin nyǵaıtýdyń naqty quralyna aınaldy jáne barlyq azamatty ortaq memlekettilik ıdeıasynyń tóńiregine jumyldyra aldy. Assambleıany qurý­dyń arqasynda óte kúrdeli prob­lemanyń – etnıkalyq máseleni saıası­landyrýdyń aldyn alý tetikteri paıda boldy», dedi Memleket basshysy.

QHA-nyń qandaı maqsatta qu­ryl­­ǵanyn aıtar bolsaq, bul ıns­tıtýtty qurý qajettiligi saıası tur­ǵydan, sondaı-aq jańadan qu­ryl­­ǵan, táýelsiz, polıetnosty, po­lı­konfessııalyq memlekettiń tu­raqty damýy turǵysy­nan týyn­daǵan edi. Assambleıa qurylǵan 1995 jyly eldegi qazaqtyń sany 50 pa­ıyz shamasynda ǵana bolǵan edi. Osy kezde túrli ult ókilderi kóptep qonystanǵan elimizdegi ultaralyq tatý­lyqty saqtap, jaǵdaıdy turaq­tan­dyrý úshin Qazaqstan halqy As­sam­bleıasy qajet boldy. Bul bastama mádenıetaralyq dıalogty nyǵaı­týdyń jańa kezeńiniń negizin qalap, etnosaralyq qatynastardy damytý máselelerin joǵary deńgeıde sheshýge múmkindik jasaıtyn álem­dik tájirıbedegi tyń baǵyt edi. Jıyr­ma jyldam astam tarıhynda Assambleıa qarqyndy damyp, eleýli óz­geristi bas­tan keshirdi. Onyń da­mýy barysynda etnosaralyq tole­ranttylyq jáne qoǵamdyq kelisimniń erekshe úlgisi qalyptasty. Osy jyl­dar ishinde Qa­zaqstan halqy A­s­sam­bleıasynyń ınstıtýsıonaldyq qu­rylymy ny­ǵaıyp, qoǵamdy uıys­tyrýshy áleýeti tolysty, ol ha­lyq dıplomatııasynyń mańyzdy kúretamyryna aınaldy. Búginde Assambleıa – 2007 jyldan bas­tap el Prezıdenti tóraǵalyq etetin konstıtýsııalyq organ. Bul onyń erekshe mártebesin aıqyndaıdy. Osydan keıin QHA Parlamenttiń tómengi palatasy – Májilistiń toǵyz depýtatyn saılaý quqyǵyna ıe boldy. Bul onyń qoǵamdyq-saıası rólin birshama kúsheıtti.

TÚIIN. Assambleıa músheleriniń basym kópshiligi Qazaq jerine deportasııalanyp nemese basqalaı taǵdyr aıdap kelgen túrli etnostyń ókilderi. Osyǵan qarap bul ınstıtýt etnostyq azshylyq toptardyń quqyǵyn ǵana qorǵaıdy deý – qatelik. Oǵan tereńirek mán beretin bolsaq, Assambleıanyń eń aldymen, eldiń múddesi úshin qurylǵanyn kóremiz. El ishin­degi turaqtylyq, beıbitshilik pen kelisim, onyń órkendeýi máńgilik bolýy úshin qajet, Assambleıa usta­nymy osyǵan saıady.