janyńdy jabyrqatady. Qaıda ketip baramyz?
Sońǵy kezde meni osy bir kesek-kesek oılar jıi-jıi mazalaıtyn bolyp júr. Ol úshin, árıne, birinshi kezekte ulttyq rýhymyz meılinshe joǵary bolýy kerek. Biz sol bir rýhty joǵary baǵalap, shańyraǵymyzdy shaıqaltpaı ustaýǵa tıispiz. Qazaq halqynyń osylaı óz ultyna degen jany adal, qany taza, sezimi qashanda móldir bolýǵa tıis. Jas urpaq, Otany men ultyn sheksiz súıe biletin adal azamat bolyp qalyptasýy kerek. Bul qasıet urpaqtan urpaqqa berik jalǵasyp jatatyndaı bıik dárejede bolýy tıis. Qaısar, óz ultyn ulyqtap ustarlyqtaı parasat paıymy joǵary, jigeri myqty, asa meıirimdi eldiń urpaǵy bolyp qalǵanǵa ne jetsin!
Qazaq degen qasterli atymyz ben teńdesi joq ulttyq ataýymyzdy saqtap qalý úshin ata-baba dástúrine berik bola bilý. Ony jas óskeleń urpaǵymyzdyń qanyna myqtap sińire bilý. Iá, bul – bir úlken mindet. Sonymen birge, túrli qoǵamdyq uıymdarǵa da syn. Qysqasy, boıymyzdaǵy namys oty qashan da óz qyzýynan arylyp qalmaýy qajet.
Jýyrda men teledıdardan jeti ataǵa baılanysty berilip jatqan arnaıy habardy kórip otyryp, júregim syzdap sala berdi. Nege deısiz ǵoı? О́ıtkeni, jeti ataǵa deıin qyz alyspaýǵa baılanysty ata-dástúrimizdiń tamasha bir asyl qasıetteri jaıly aıtylyp jatqan árbir sóz, qyzý pikirtalas meniń esime osy jaqynda ǵana aýdanymyzda oryn alǵan ımansyzdyqty túsirdi. «Bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi» degen osy shyǵar.
Aýdanymyzdyń bir eldi mekeninde nebári 7 synypta oqıtyn qyzbala aıy-kúnine jetip, perzentti boldy. Biz bul oqıǵaǵa alǵashqy kezde: «Oıpyrmaı, qalaı bardy eken? On ekide bir gúli ashylmaǵan bul qarshadaıdyń etegin erte túrýge ne sebep boldy?» dep túńildik. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresinniń» keri sońynda bolyp shyqty.
Masqara degenimizdiń mánisi álgi kámeletke tolmaǵan qyzdyń jel kóterip úlgermegen etegin óz ákesi túripti degendi estigende, jaǵasyn ustamaǵan jan qalmady. El kúńirenip, halyq túńilip ketti. Shirkin, burynǵy dástúr bolsa ǵoı, álgindeı arsyz, ımansyz ákeni esekke teris mingizip, el-jurt, kópshiliktiń kózinshe tasatqynyń astyna alyp, halyqtyń ózi-aq oǵan tıisti jazasyn berer edi. Jaraıdy, burynǵy dástúr bolmasa da qazirgi zań qylmystyny der kezinde quryqtap, temir tordyń arǵy jaǵyna jiberdi.
Oılap qarasaq, temir torǵa túsken qyzdyń ákesi, ol bir ózi ǵana. Al, jalpy qazaq degen atymyzǵa jaǵylǵan qara kúıe men ar-namysymyzǵa túsken óshpesteı qara daqty qaıtemiz? Álgi áńgime barysynda sózimizge tuzdyq etip bastaǵan jeti ata urpaǵyna degen adal uǵymdy bir ǵana ar-uıattan bezgen ákeniń ózi tárk etip tastady emes pe? Arsyz áke bul sııaqty ult namysyna tas laqtyrǵan teris is-áreketimen óziniń ǵana emes, búkil aýyl-aımaq, qala berdi bir rýly el-jurttyń atyna batpandaı etip kir jaǵyp ketti emes pe?
Aýyldyń, turǵylyqty halyqtyń atyna kir keltirip, ulttyq namysymyzǵa nuqsan túsirgen jaǵdaı aýdanda bir bul ǵana emes, budan buryn da ata saqaly aýzyna bitken bir arsyz óz nemeresin, dál osyndaı jaǵdaıǵa aparǵan qarabettiligi úshin elden kóshirilip, alastatylǵan edi. Taǵy da, osy bıyl ǵana qarshadaı jıen qaryndasyn tek abyroıyn tókpegeni degeni bolmasa, oǵan odan basqanyń bárin istep oıynshyq etip kelgen jantúrshigerlik oqıǵa estigen qalyń jurtty taǵy da tereń kúrsiniske túsirip ketti. Al, endi osydan soń «Biz qaıda ketip bara jatyrmyz?» dep jaǵańyzdy ustamaı kórińiz.
Mine, men osyndaı namysymyzǵa tusaý, ımandylyǵymyzǵa nuqsan keltirer keleńsiz jaǵdaılar týraly oılap otyryp bizdiń bolashaǵymyzdy álgindeı teris is-árekettermen úılestire almaı álekpin. Oılanam. Tereń oılanam. Qaıda ketip baramyz? Ulttyq rýhymyz qaıda? Shirkin, kezinde el úshin qanyn tógip, janyn bergen bıik parasatty, erjúrekti adal azamattarymyz-aı! Jer daýy men jesir daýyn birinshi kezekke qoıa bilgen, shirkin, ar-namysy joǵary qazaq halqynyń tekti urpaqtary-aı! Olaı bolsa, solardan alǵan tárbıe qaıda, tálim qaıda?
О́mirden ótken ulylardyń urpaqtan-urpaqqa qalar asyl sózderin sonda biz óz ortamyzda qalaı ulyqtap júrmiz? Ardagerler qaıda, bılik aıtar bıler qaıda? Abzal jandy, aqylshy aǵalar qaıda? Asyl júrekti analar qaıda?
Álgindeı ultymyzda joq óreskel jat qylyqtyń oqtyn-oqtyn boı kórsetip qalýyna, shyny kerek, men joǵaryda sóz etken aıýan áke, arsyz ata men namyssyz naǵashylardyń ómir súrgen ortasyn, sol jerdegi qoǵamdyq uıymdar, aýyl ákimderi men mektep ujymyn kináli sanaımyn. Bul kinálaýdan halyq arasynda musylmandyqqa tán ımandylyq qasıetterdi óz dárejesinde jete dáripteı almaı kele jatqan ımamdardy da shet qaldyra almaımyn. О́rkenıetti elderdiń qataryna qosylý úshin biz barynsha jan-jaqty bolýǵa tıispiz. Mádenıetimiz ben ata-dástúrimizdi joǵary ustap, adamgershilik qasıetimizdi óz deńgeıinde saqtaı almasaq, sonda biz qandaı el, qandaı halyq bolǵanymyz? Namys, ar-ojdan degen bolmaýshy ma edi? О́z qyzyn zorlaý degen sumdyqqa aýyldaǵy abyz aqsaqaldarymyz sonda ne aıtady, qalaı jaýap berer eken degen oı keledi maǵan.
Ákim, ardagerler keńesi men aýyl bıleri, mektep basshylary men uıym jetekshileri ózderine shań jýytpastan, alaqandaı ǵana aýyldaǵy álgindeı aıtýǵa aýyz barmaıtyn suryqsyz isterden qashqaqtap, qarap otyrǵansha barshaǵa ortaq qoǵamdyq tárbıe jumystarymen aldyn ala nege aınalyspaǵan? «Adam adamǵa dos, joldas jáne baýyr» degen qaǵıdany betke ustap ósken qany taza qazaq emes pe edik. Al, qane sondaǵy dostyǵymyz, joldastyǵymyz, baýyrlyǵymyz? Qasymyzda, ózimiz kúnde kórip júrgen adamnyń nendeı tirlikpen aınalysyp júrgenin estip-bilmegenimiz be, sezbegenimiz be? Olardyń kúndelikti tynys-tirshiligin, álgindeı sýyq júrisi men teris qylyq, is-áreketterin sonda tipten baıqamaǵanymyz ba? Joq, álde bile tursaq ta betke basyp aıtýǵa batyldyǵymyz jetpeı me?
Bar bolǵany 50 myńnan sál-aq asatyn halqy bar shaǵyn aýdanda osyndaı jan túrshigerlik oqıǵalar birinen soń biri oryn alyp jatqan tusta: «Onda búkil Qazaqstan aýmaǵy boıynsha, biz estip-bilmegen osyǵan uqsas basqa da oqıǵalardyń qaıtalanyp jatpaǵanyna kepildikti kim beredi?» degen sýyq suraqtyń da kókeıge orala ketetini ras. Shynynda, ne bolyp jatqanyn kim bilsin.
Mine, men osylaı oılanamyn, aǵaıyn! Al, mektep ujymy, ondaǵy tájirıbeli pedagogtar, synyp jetekshileri men psıholog, qala berdi sondaǵy medısına salasynyń maman qyzmetkerleri bolyp óz oqýshylarynyń boıyndaǵy ózgeris pen kúızelistiń izin baıqamastan, álgindeı kúıge túsirip qoıyp, qaıda qarap otyrǵan deseńshi? Qysqasy, osynyń bári jaýapkershiliktiń tómendiginen dep bilemin. Ata-babadan qalǵan mynadaı bir ataly sóz, tamasha támsil bar: «Sen ózińdi emes, janyńdaǵy joldasyńdy aıtshy, men seniń kim ekenińdi aıtyp bereıin» degen. Sonda álgindeı soraqy ispen aınalysýshylardyń qasynda júrgen biz kim boldyq? Atymyzǵa aýyr, oılanatyn másele, árıne.
Serikbaı TURJAN.
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Báıdibek aýdany.
