Teńiz baǵyty tartymdy bolady

Qazirgi geosaıası jaǵdaıdy eskergende Reseı aýmaǵyna kirmeı, Qytaıdan bastalyp bizdiń el arqyly Kaspıı teńizi akvatorııasyna shyǵyp, odan ári Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa jáne Eýropa elderine jol ashatyn Transkaspıı baǵyty ‒ bizder úshin basty balama baǵyt. Bul marshrýt AQSh pen EO-nyń Reseıge qarsy sanksııalaryna, sonyń ishinde Astanaǵa Máskeýden barynsha ekonomıkalyq qashyqtyqta bolý jónindegi talaptaryna baılanysty resmı túrde qaıta jandandy. Osy úderister barysynda «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy tranzıttik munaı kólemin jylyna 1,5 mln tonna jáne odan ári 5 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýdy esepteýmen Kaspıı teńizi jáne Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhan (BTD) magıstraldyq qubyry arqyly munaı tranzıti úshin Ázerbaıjannyń «Socar» memlekettik kompanııasymen bas kelisim jasasty. Sóıtip, osy jyldyń 23 naý­ryzynda Teńiz ken ornynan alynǵan otandyq shıkizattyń birinshi partııasy tankermen Aqtaý portynan Sangachal termınalyna jóneltilgeni málim. Jyl sońyna deıin Kaspıı teńizi arqyly Aqtaýdan Sangachal termınalyna 12-14 tanker reısin oryndaý josparlanǵan. Ázerbaıjanmen kelissózder kezinde qazaq munaıyn tasymaldaýdyń taǵy bir baǵyty ‒ Baký ‒ Sýpsa usynylǵan bolatyn. Taraptar qazir bul joldyń tehnıkalyq sıpattamalaryn esepteýmen aınalysýda. Grýzııanyń Sýpsa portyna deıingi baǵyt jylyna 5 mln tonna qara altyndy jetkizýge múmkindik beredi. Biraq byltyr kóktemde bul qubyr arqyly munaı jiberý jóndeý jumystaryna baılanysty toqtatylǵan-dy. Sondyqtan Ázerbaıjan munaıynyń barlyǵy qazir BTD arqyly eksporttalady. Caspian Barrel munaı-gaz saıtynyń habarlaýynsha, batys kom­panııa­lary Batýmı mańynda kemege qarsy mına tabylǵandyqtan Qara teńizge tanker­ler­di tıeýden bas tartqan.

Bizdiń munaıdyń Kaspıı teńizi men Kavkaz arqyly eksporty salys­tyr­maly túrde az bolǵanymen, Reseı Ýkraınada áskerı qımyldar bastaǵannan keıin kúrt ósti. Balamaly baǵyttar bo­ıynsha jetkizý kólemi 2021 jyly 638 myń tonna bolsa, ótken jyly 1,8 mln tonnany (táýligine 36 myń barrel) qurady. Reuters agenttiginiń jazýynsha, osy jyldyń birinshi toqsanynda elimizden Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhan qubyry arqyly 104 myń tonna munaı jóneltildi. Sondaı-aq Qazaqstan Qytaıǵa aıyna 80 myń tonnadan asa munaı jetkizip otyrdy. Osylaısha, burynǵy keńestik respýblıkalardyń ishindegi Reseımen eń uzyn shekarasyn bólisetin Qazaqstan Máskeýge táýeldilikti azaıtýǵa tyrysýda. Alaıda Kaspııde iri kemelerdi paıdalaný múmkin bolmaǵandyqtan jáne Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhan munaı qubyryna joǵary kúkirtti munaıdy qabyldaý bo­ıynsha shekteýlerge baılanysty osy jyly ol jerge jetkizilim 1,5 mln tonnadan aspaıdy.

Sonymen birge Kaspıı qubyr konsor­sıýmymen (KQK) uzaqmerzimdi kelisim­sharttar, tasymaldyń ekonomı­kalyq tur­ǵyda tartymdy bolmaýy BTD ar­qy­ly jet­kizilimdi ulǵaıtýǵa teje­gish áser bere­tini anyq. Otandyq júk jó­nel­tý­shilerdiń KQK-men uzaqmerzimdi kelisimsharttary aıasynda «júkteý nemese tóleý» erejesi qoldanylady, sondaı-aq onyń munaıdy aıdaý tarıfteri de tartymdy bolyp qalýda. Eger bizdiń munaıdyń KQK baǵyty boıynsha Novorossıısk arqyly tranzıti tonnasyna 38,4 dollar turatyn bolsa, BTD tarıfi 100 dollarǵa jetedi. Sondyqtan KQK basshylyǵy otandyq munaı eksportynyń balamaly marshrýttarynyń paıda bolýy ózine eshbir táýekel týǵyzbaıtynyn aıtýda. Konsorsıýmnyń baǵalaýynsha, barlyq balama baǵyttar boıynsha, sondaı-aq Mahachkala, Samara jáne Baký arqyly Batýmıge buryn KQK arqy­ly jet­kizil­me­gen munaı tasymal­da­na­tyn bolady. Konsorsıýmnyń bıylǵy jet­kizilimi 66 mıllıon tonna (reseı­lik júk jónel­tý­shilerdi qosqanda) deńgeıinde bola­dy dep kútilýde. KQK júk jóneltý­shi­leriniń barlyq ótinimin tolyq kólemde qanaǵattandyrýǵa daıyn. Iаǵnı Qazaq­stannan munaı eksportynyń negizgi jáne eń tıimdi baǵyty ‒ Reseıdiń Qara teńiz termınaly arqyly álemdik naryq­qa munaı jetkizetin Kaspıı qu­byr konsorsıýmy bolyp qala beredi. Degenmen qazaq munaıy Batystyń sanksııalaryna jatpasa da keıbir taýarlardy naryqta jyljytýda qıyndyqtar týyp jatqany belgili. Reuters agenttiginiń jazýynsha, bizdiń eldiń munaı treıderi Reseı porttary eýropalyq satyp alýshylar úshin ýytty bolyp otyrǵanyn, sondyqtan mu­naı­shylar ózderin saqtandyrý úshin bul eldiń «qara altyn» qubyry monopolııasyna qatysy joq baǵyttardy izdeıtinin jet­kizgen.

Bizdiń munaıdy Ázerbaıjan arqyly jetkizýdiń logıstıkalyq shemasy bo­ıynsha munaı tankerlermen Kaspıı teńizi arqyly ótip ári qaraı BTD magıstral­dyq qubyrymen tasymaldanady. Bul baǵyttyń Transkaspıı bóliginde 12,368 myń tonna dedveıti bar Caspian max tıptik sanatyndaǵy tankerler jumys is­teıdi. QMG men ázerbaıjandyq Socar ara­syndaǵy ýaǵdalastyq boıynsha usy­ny­la­tyn tranzıttik munaıdyń keminde 50%-yn «Qazaqteńizkólikflot» tankerleri tasymaldaýǵa tıis. Al olardyń sany shekteýli ‒ ulttyq teńiz kompanııasy ıeliginde nebári 3 tanker bar. Sondyqtan elimiz Ázerbaıjan arqyly munaıdy eksportqa jetkizý maqsatynda tanker flotyn qura bastady. Shema jumys isteý úshin «Qazaqteńizkólikflot» munaıdy Ázerbaıjan arqyly Reseıdiń aınalma jolyna eksporttaý maqsatynda bıyl 2 munaı quıý tankerin satyp alyp, Kaspıı flotyn keńeıtýge kiristi. Transkaspıı baǵytyn keńeıtý sheńberinde qosymsha paıdalanýǵa berý josparlanyp otyrǵan 8 myń tonna dedveıtti 2 jańa kemeni Abu Dhabi Ports Company (BAÁ) jetkizbek. Flotty 10 kemege deıin ulǵaıtý jóninde atal­ǵan kompanııamen tıisti kelisimderge qol jetkizildi.

Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhan boıynsha eksportqa otandyq munaıdy jetkizýdiń ulǵaıýyna kedergi keltiretin taǵy bir faktor ‒ ınfraqurylymdyq shekteýler. Aqtaý portynyń munaı jóneltý boıynsha eń joǵarǵy qýaty ‒ jylyna 5,2 mln tonna. Ázerbaıjanda BTD-da joǵary kúkirtti munaı qabyldaý boıynsha shekteýler bar. Olardy alyp tastaý úshin Aqtaý portyn keńeıtýge jáne BTD qýatyn arttyrýǵa ınvestısııalar qajet bolady. Sondaı-aq Kaspıı teńizinde úlken tankerlerdi paıdalanýǵa múmkindik beretin tereńdetý jumystaryn júrgizý qajet. Bul jerde másele birneshe ondaǵan mıllıard dollar kólemindegi ınvestısııalarǵa kelip tirelýi múmkin. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, Aqtaý portynyń áleýetin 20 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa bolady. Ol úshin qubyrdy keńeıtýge ınvestısııa salyp qana qoımaı, búkil port sharýashylyǵyn aýqymdy jańǵyrtýdy júrgizý, Kaspııde eki teńiz termınalyn salý men tanker flotyn satyp alý qajet. Munaıdy Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhanǵa baǵyttaý úshin birinshi kezekte Atyraý munaı qubyryn (ken ornynan) Aqtaý portyna deıin salý qajet. Sebebi búginde munaı Aqtaý portyna temirjol sısternalarymen jetkiziledi. Burynǵy aksıonerler Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhannyń áleýetin paıdalanǵysy keldi. Atyraý ‒ Eskene munaı qubyryn salyp, sodan keıin tankerler arqyly munaıdy Bakýge jetkizý kózdeldi. Qazir Úkimet osy baǵytqa oralǵysy keledi. Eksport kólemin ulǵaıtý men tranzıtti arzandatý úshin Ázerbaıjanmen uzaqmerzimdi kelisimsharttar da qajet.

Argus baǵa agenttiginiń esepteýleri boıynsha Reseıdi aınalyp ótetin biziń eldiń munaı eksportynyń, sonyń ishinde Qytaıǵa jóneltiliminiń barlyq balamaly baǵytynyń jalpy qýaty jylyna 20-25 mln tonna. Bul marshrýttardaǵy shekteýler aımaqtaǵy qubyrlar men aýys­tyryp tıeý qýattarynyń tapshylyǵyna, temirjol kóligi úshin jyljymaly quram­nyń jetispeýshiligine, sondaı-aq joǵary kólik shyǵyndaryna baılanysty. Bul rette bolashaqta Teńiz ken ornynda óndirýdiń jylyna 12 mln tonnaǵa boljamdy ósýin eskere otyryp, Qazaqstan Reseı arqyly tranzıtke táýeldiliktiń tómendeýin jal­ǵastyratynyn jáne BTD boıynsha jet­ki­zilimderin ulǵaıtatynyn atap ótýge bolady. Sondaı-aq park tap­shy­lyǵyn eskere otyryp, Qazaqstan tarapynan temirjol sısternalaryna suranystyń artýy boljanýda.