Basty baǵyt – ekonomıkany ártaraptandyrý

Tórt aıdyń tabysy qomaqty

Osy jyldyń 4 aıyndaǵy kórsetkish boıynsha oblysta áleýmettik-ekono­mıka­lyq damýdyń oń dınamıkasy baıqaldy. О́ńdeý ónerkásibiniń kólemi – 1,9, aýyl sharýashylyǵy salasynyń ónimi – 1,6, ınvestısııalar tartý – 42,1, paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıler kólemi – 2,4, qury­lys jumystary – 44 jáne saýda kólemi – 2,5 paıyzǵa artty. Byltyr oblys bıýd­jeti 387,3 mlrd teńge bolsa, bıyl 53 paıyz­ǵa artyp, 593 mlrd teńgege jetti. Onyń deni áleýmettik salaǵa jumsalady.

О́ńirdegi ónerkásip óndirisi úlesiniń 70 paıyzyn qurap otyrǵan taý-ken sektorynda 10 jyldan beri qordyń azaıýynan munaı óndirý jyl saıyn tómendep kele jatqany belgili. Mysaly, 2013 jyly 10,5 mln tonna munaı óndirilse, byltyrǵy kórsetkish – 4 mln tonna. Ekonomıkadaǵy negizgi salany jandandyrý úshin Shý-Sa­rysý basseıninde bastalǵan geologııalyq-geofızıkalyq zertteý jumystary aıaq­tal­dy, osy kúni munaı qoryn bekitý ju­­­mys­­tary júrgizilýde. Budan bólek, Aral basseınin de zertteý jalǵasýda. Sa­rap­­tama qorytyndysy keler jyly bel­gili bolady.

Shıkizatqa táýeldilikten arylýdyń bir joly – ekonomıkany ártaraptandyrý. Indýstrııalandyrý aıasynda óńirde quny 607 mlrd 700 mln teńge bolatyn 34 joba júzege asyrylýda. Bul bolashaqta 6 myń 300 adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik beredi.

Iri jobalar qatarynda jylyna 1500 tonna qus etin óndiretin «Qarmaqshy qus» JShS bar. «Aıǵasar» seriktestigi qolǵa alǵan 36 myń tonna bıe sútin óńdeıtin seh pen 700 tonna túıe sútinen qurǵaq untaq óndiretin «Qazaq Camel» zaýyty, «Aral kvars» JShS-niń 172,8 myń tonna qurǵaq qurylys qospalaryn óndiretin kásiporny aımaq ekonomıkasynyń damý baǵytyna jańa lep beredi degen úmit bar.

Byltyrǵy jyldyń qazan aıynan bastap oblysta shyny zaýyty jumy­syn bastady. О́ńirdegi óńdeýshi ónerká­sipke serpin beretin óndiris orny ótken jyldyń sońyna deıin quny 4,5 mlrd teńge bolatyn 32 myń tonnadan asa ónim shyǵardy. Shynyny elimizben qatar О́zbekstan, Tájikstan jáne Reseıge eksportqa shyǵaratyn zaýyt bıylǵy 4 aı­da 3,5 mln tekshe metr ónim óndirdi. Osy kúni zaýyt janynan ilespe kásiporyndar qurý baǵytynda bastama kóterilip otyr. Bastapqy kezeńde 32 mlrd 800 mln teńge bolatyn 3 zaýyt salý josparlanǵan.

Bıylǵy jyldyń taǵy bir jańalyǵy – Shalqııa ken ornynda salynatyn taý-ken baıytý kombınaty. Quny 235 mlrd teńge bolatyn kombınat qurylysy úshin qazir Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki platformasynda tender ótkizilip jatyr.

Qoınaýy qut Qarataýda Bala-Saýys­qandyq dep atalatyn ken orny bar. Qazir munda qara taqta tasty avtoklavty óńdeý boıynsha tájirıbelik-óndiristik keshen jumys istep, byltyr 454 tonna, bıylǵy 4 aıda 81 tonna ammonıı metavanadaty men ferromolıbden óndirip, Ulybrıtanııa, Reseı elderine eksporttady.

Jumyssyzdar qatary azaıady

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Jalpyulttyq biryńǵaı jobalar pýly qalyptasyp, oǵan quny 907 mlrd teńgeden asatyn 36 joba engizildi.

– О́tken jyly quny 5 mlrd 100 mln teńge bolatyn 4 joba iske qosyldy. Al bıyl quny 13 mlrd 400 mln teńgege 9 jo­bany júzege asyramyz. Osylaısha, óńir­de ınvestısııa kólemin arttyrýǵa kúsh sa­lamyz. Aımaǵymyz ınvestısııa tartý qarqyny boıynsha respýblıka kóleminde aldyńǵy qatardan kóringenin bilesizder. Bıyl da osy qarqyndy túsirmeımiz, 424 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa jetkizý josparda tur. О́ńirdi damytýǵa nıetti ınvestorlarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaımyz, dedi Nurlybek Nálibaev.

Kásipkerlikti damytý myqty eko­no­­mı­kaǵa negiz qalaıtyny belgili. Osy jy­ly óńirde salany qarjylaı qol­daý­ǵa ártúrli kózderden 23 mlrd teńge­ge jýyq qarjy qaralyp otyr. Jyl basy­nan beri 1700 jobaǵa qoldaý kórse­tilipti. «Kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba» aıasynda nesıe portfeli 8 mlrd 600 mln teńge bolatyn 168 joba sýbsıdııalanǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jastardyń kásip­kerlik bastamalaryna 1 mlrd 300 mln teńge 2,5% paıyzdyq jeńildetilgen nesıe berildi.

 Osy kúni Syr óńirdegi jumyssyzdyq deńgeıi 4,9 paıyzdy kórsetip tur. Halyq­ty jumyspen qamtý, jańa jumys oryndaryn ashý basty mindettiń biri ekenin atap ótken oblys basshysy Memleket basshysynyń 10 myń adamǵa 100 jańa jumys ornyn qurý tapsyrmasyna sáıkes byltyr óńirde 12 myńnan asa jumys orny qurylyp, jyldyq jospar 263 paıyzǵa oryndalǵanyn jetkizdi. Osynyń nátıjesinde, jalpy jumyssyzdyq deń­geıi 4,9 paıyz, jastar arasyndaǵy kórset­kish 4 paıyzǵa tómendegen.

Tamshylatyp sýarý tyǵyryqtan shyǵarady

Agrarly óńir sanalatyn Syr boıyn­da búginde 265,3 myń gektar sýarmaly jer bar. Onyń 178,6 myń gektary – ın­je­nerlik júıege keltirilgen aýyspaly egis­tik. Osynsha alqapqa dán sebetin dıqan­dardy jyl saıyn darııa arnasynyń tómen­dep bara jatqany alańdatady. Osy jyly óńirdegi egis alqabyn 7 myń gek­tar­ǵa ulǵaıtyp, jalpy 196 myń gektarǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldary egilip otyr.

Endigi amal – egin sharýashylyǵyn árta­raptandyrý. Osynyń aıasynda mala­zyqtyq daqyldar kólemi – 2300, kartop, kókónis jáne baqsha daqyldary egil­gen alqap 222 gektarǵa ulǵaıdy. Syr brendi – kúrish egilgen aýmaq ta 5400 gek­tar­ǵa artyp otyr. Oblysta turǵyndar úshin áleýmettik mańyzy bar daqyldardy egip alýǵa jaǵdaı jasaıtyn jaqsy bastama bar. Byltyr sharýashylyqtar qaryǵy men aryǵyn daıyndap, sý da jetkizip bergende biraz turǵyn bel baılap shyqqan. Bıyl osyndaı talaptylarǵa qala men aýdandarda 3 myń gektardan asa jer berilip otyr. Qazir 5488 otbasyna jer telimderi tabystalyp, aıaq sý júrgizildi.

Jaz boıy atyz jaǵalaıtyn dıqandy demeý úshin bıyl «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasymen» birlesip, kúzde kúrishti forvardtyq satyp alý ju­mystary qolǵa alyndy. Búginde 6000 tonna aq kúrishti satyp alýǵa 1,2 mlrd teńge qarjy bólinip, oblystaǵy 4 sharýashylyq «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» UK» AQ-tan kelisimshart arqyly qarjy aldy. Ony kóktemgi dala jumystaryna qajetti tyńaıtqysh, janarmaı, gerbısıdter satyp alýǵa jumsady.

Sý tapshylyǵynan qutylýdyń taǵy bir joly retinde óńir sharýashylyqtarynyń Ýkraına ǵalymdarymen birlesip jańbyr­latyp, tájirıbe retinde tamshylatyp sýarý ádisterimen soıa, kúnbaǵys, júgeri, bıdaı daqyldaryn, kúrishtiń birneshe surypyn egý bastamasyn aıta ketken jón.

Memleket basshysynyń tapsyrma­syna sáıkes, búginde maqsatqa saı paı­da­lanylmaǵan aýyl sharýashylyǵy jer­lerin qaıtaryp, ony qaıta aınalymǵa qosý jumystary qarqyndy júrýde. Byltyr 157 myń gektar jer qaıtaryldy, bıyl 200 myń gektardan astam jer memleket menshigine ótedi.

– О́ńirdiń tynys-tirshiligi darııa ar­nasyna tikeleı baılanysty. Sý­dyń azaıýynyń ekonomıkamen qatar, eko­lo­gııaǵa da áseri orasan. Sońǵy 12 jyl­da Kishi Aral teńizi aýqymyndaǵy sý 27 mlrd tekshe metrden 18,5 mlrd tekshe metrge azaıyp ketken. Biz bul máse­leni Parlamentte, Úkimet aldynda únemi kóterip kelemiz. Bıyl qysta Syrdarııadaǵy sý molaıyp, teńizge tas­talar kólem kóbeıdi. Keýip bara jatqan kólder júıesine sý jetkizýge múmkindik týdy. О́tken jyly Kishi Aralǵa jyl boıy bar bolǵany 816 mln tekshe metr sý kelse, bıylǵy 5 aıda 1 mlrd 600 mln tekshe metr jetti. Eki teńizdiń arasyn bólip turǵan Kókaral bógetiniń ahýa­ly da alańdatarlyq edi. Memleket basshysynyń tikeleı qoldaýymen ótken jyly 4 mlrd 500 mln teńge bolatyn joba iske asa bastady. Kelesi jyly aıaqtalatyn jobanyń arqasynda Kókaral bógetiniń buzylý qaýpi joıylyp, teńizde sý aınalymy qalyptasady, dedi Nurlybek Máshbekuly.

Baspanaly bolǵandar kóbeıedi

Brıfıngte Qyzylorda oblysynyń ákimi bıyl óńirde aýmaǵy 130 myń sharshy metr bolatyn 1 924 páterlik 36 kópqabatty turǵyn úıdiń qurylysy salynyp jatqanyn habarlady. Osy jyly 1430 páterlik 30 turǵyn úı qoldanysqa beriledi. О́ńirde turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylym júıelerin damytý jobalary da qarqyndy júzege asýda. Oblys halqynyń 98,1 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylǵan. 2023-2026 jyldar aralyǵynda «Baıqońyr qalasyndaǵy sýmen jab­dyqtaý jáne sý burý júıelerin rekonstrýksııalaý» jobasyna 12 mlrd teńge qarastyrylýda. О́tken jyly 6 aýyl «kógildir otynǵa» qosylsa, bıyl 12 eldi mekenge gaz jetedi.

О́ńirde «Syr jastary» baǵdarlamasy aıasynda alǵash ret 100-den astam jas ot­basyna jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe berilmek. Ol úshin jergilikti bıýdjetten 1,2 mlrd, «Otbasy» banki arqyly 500 mln teńge bólinip otyr. On segiz ben otyz bes jas oblys turǵyndary qatysa alatyn baǵdarlamada «Otbasy bank» arqyly 19 jylǵa 5% ústememen jeńildetilgen nesıe beriledi. Joldama berý baldyq júıemen júzege asyrylady.

Baspanamen qatar memlekettik baǵdar­la­malar aıasynda ondaǵan áleýmettik nysan salynady. Oblys ortalyǵynda aýysymda 100 kelýshige arnalǵan emhanasy jáne onkologııalyq bólimshesi bar 300 oryndyq kópbeıindi aýrýhananyń qurylysy bastaldy. Qazir joba-sme­ta­lyq qujattary ázirlenip jatqan 200 tósektik perınataldyq ortalyq qurylysy da kóp keshikpeı bastalýǵa tıis. «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda aldaǵy 3 jylda oblysta 15 100 oryndyq 21 mektep boı kótermek. Bıyl 10 mektep salyna bastaıdy.

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovtyń Qy­zylorda oblysyna jumys sapary Qyzylorda qalasynda daryndy bala­larǵa arnalǵan fızıka-matematıka mektep-ınternatyn salý máselesi sheshimin tapty. Búginde «Bilimdi qoldaý qory» qarajat bólip, mektep-ınternat qurylysy bastaý aldy.

 Oblys ortalyǵynda salynyp jatqan Neke saraıy tamyz aıynda paıdalanýǵa berilmek. Osy jyl aıasynda 1000 oryn­dyq О́ner ortalyǵy da qoldanysqa beriledi. Sol jaǵalaýda irgesi qalanǵan Qan ortalyǵynyń qurylysy keler jyly aıaqtalady.

Syrda Seýlteh fılıaly ashylady

Jaqynda ǵana oblys delegasııasy Koreıa Respýblıkasyna saparlap, ón­di­ris salasyna sheteldik ınvestısııa tar­tý, jańa óndiris oryndaryn ashý baǵy­tynda birshama kelisimder jasady. Saparda ǵylym, bıotehnologııa, medısına, jasandy ıntellekt salalarynda álemde jetekshi orynda turǵan Koreıamen birlesken jobalarǵa basa mán berildi.

Osyndaı kezdesýde Seýlteh pen Qor­qyt ata ýnıversıteti arasynda memo­randýmǵa qol qoıyldy. Koreıa men Qa­zaqstan arasynda joǵary bilim sala­syn­daǵy ekijaqty yntymaqtastyqty da­mytý úshin bıyl halyqaralyq yntymaq­tastyq jónindegi jetekshi ýnıversıtettik joba ázirlenip otyr, onyń aıasynda granttyq joba retinde 1 mlrd teńgedeı qarjy bólinedi. Osy arqyly Qorqyt ata ýnı­versıtetinde jasandy ıntellekt mektebin qurýǵa múmkindik beriledi.

Saparda Tedjon qalasynyń meri Lı Chan Vý myrzamen óńirler ara­syn­daǵy baılanysty órkendetý úshin baýyrlastyq qatynastar ornatý týraly memorandýmǵa qol qoıylsa, Chollabýk-do provınsııasynyń gýbernatory Kım Gvan Ion myrzamen kezdesýde ozyq ın­no­vasııalyq tehnologııalardy zertteý­ge, «Aqyldy fermalar» qurýǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óń­deýge qatysty naqty usynystar aıtyl­dy. Bastamalardyń barlyǵyn júıeli iske asyrý úshin Qyzylorda obly­sy­nyń aýyl sharýashylyǵy jáne jer qaty­nasta­ry basqarmasy men Chollabýk-do provın­sııasynyń halyqaralyq ynty­maqtastyq ortalyǵy arasynda kelisim jasaldy.

Brıfıngte oblys ákimi Temirbek Júrgenovtiń 125 jyldyq mereıtoıy TÚRKSOI aıasynda keńinen atalyp ótiletinin aıtty. Halyqaralyq jáne res­pýblıkalyq ıgilikti is-sharaǵa qaıratkerdiń týǵan óńiri de belsendi atsalysady.

Bıyl oblysta Asqar Jumadildaev atyndaǵy jas matematıkterdiń baıqaýy men Keńes Dúısekeev atyndaǵy ánshiler konkýrsy alǵash ret halyqaralyq deńgeıde ótti.

О́ńirden tabylǵan saqtardyń «Shirik-Rabat Altyn adamy» men Altyn Orda kezeńindegi «Syǵanaq hanshaıymynyń» qalpyna keltirilgen músinderi osy jyly jasalatyn boldy. Alǵash ret sala mamandaryn qoldaý úshin mádenıet jáne áde­bıet ókilderine arnalǵan oblys ákiminiń «Turan» syılyǵyn tabystaý bastaldy.

Brıfıngte oblys ákimine medısına salasy, Syrdarııa ózenindegi sý deń­geıi, aýyl-sharýashylyǵy, balyq sharýa­shylyǵyn damytý baǵytyndaǵy saýaldar qoıyldy.