Geosaıası shıelenis: Saldary men sheshimi

Orta derjavalardyń múmkindigi zor

Forým alańynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev sóz sóılep, álemdik tártiptiń paradıgmasy ózgergen kezeń­degi «orta» memleketterdiń róli týraly baıandady.

Palata spıkeri aldymen forým negizgi jahandyq problemalardy birlesip sheshý úshin halyqaralyq qoǵamdastyqty ortaq maqsatqa jumyl­dyrýdy kózdeıtinin atap ótti. Sondaı-aq ol dıplomatııa men halyqaralyq quqyq júıeleriniń ál­si­­reýine baılanysty álemdik dıalog­tiń jańa formatynyń ózektiligi artyp otyr­ǵanyn aıtty.

«Bul jaǵdaıda orta memleketterdiń rólin qaıta qarastyrý kerek. Teńdik, dıa­log, ınklıýzııa, memleketterdiń aý­maqtyq tutastyǵyn qurmetteý qaǵı­dat­­­taryna negizdelgen halyqaralyq yn­ty­­maqtastyqtyń jańa paradıgmasy qajet. Mundaı jańa jaǵdaıda orta elder negizgi rólderdiń birin atqarýǵa tıis. Tek iri derjavalardyń qarym-qatynasy tóńireginde qalyptasqan halyqaralyq júıeden arylýdyń mańyzy zor. Qazir­gi tańda jelilik prınsıp boıynsha quryl­ǵan ınstıtýttar tıimdi. Osy tá­ji­rıbeni halyqaralyq ınstıtýttarǵa da engizýge bolady», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sondaı-aq Senat tóraǵasy halyq­aralyq deńgeıde dıalog jáne ınklıý­zıvti damý mádenıetin dáripteýdiń pers­­pektıvalyq baǵyttaryn da aıtty. Máý­len Áshimbaevtyń sózinshe, sol arqy­ly belsendi orta memleketterge óz múm­kindikterin iske asyrýyna jol ashylady.

«Birinshiden, bitimgershilik bastamalardy dáripteý jáne muqtaj elderge nemese belgili bir áleýmettik toptarǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý. Ekinshiden, negizgi halyqaralyq ınstıtýttardan tys jaǵdaıda yntymaqtastyq pen ózara is-qımyldy nyǵaıtý. Úshinshiden, búginde barlyq el betpe-bet kelip otyrǵan ózekti ekologııalyq, áleýmettik, gýmanıtarlyq, ózge de problemalardy talqylaýǵa bastamashylyq jasaý. Sonymen birge resýrstardy ǵylymı zertteýlerge, adam­zattyń bolashaǵy úshin mańyzdy salalardaǵy jobalarǵa baǵyttaýdyń máni zor. Onyń ishinde medısına, bıohımııa, jasyl tehnologııa jáne taǵy basqa baǵyttardy atap ótýge bolady», degen Máýlen Áshimbaev Astana halyqaralyq forýmynyń qyzmetin mysalǵa keltirdi.

Senat spıkeri jahandyq deńgeıde mádenıetter men órkenıetter arasynda altyn kópir bolatyn taǵy bir tıimdi bastama retinde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin aıtty.

«Búginde Qazaqstan rýhanı dıp­lomatııanyń moıyndalǵan halyq­ara­lyq ortalyqtarynyń biri retinde qalyp­tasty. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen din lıderleriniń ıdeıalaryn, usynystary men ýaǵdalastyqtaryn dáripteý úshin álemniń rýhanı ortalyqtarynda dóńge­lek ústelder ótkizý qolǵa alyndy. Qa­zaq­stannyń bastamalary álemdegi mańyzdy problemalardy sheshý kezin­degi orta elderdiń múmkindikterin kórse­­­tedi. Mundaı qadam damyǵan, turaq­­­ty, ınklıýzıvti jáne qaýipsiz álem qu­rýymyzǵa yqpal etetini anyq», deı kele, Máýlen Áshimbaev Qazaq­stan halyq­aralyq qaqtyǵystardy dıp­lo­matııalyq jolmen retteýdi qoldaıtynyn aıtty.

Osy oraıda moderator, VVS-diń eks-qyzmetkeri Stıven Koýl Senat tóraǵasyna «Qaı elmen qarym-qatynas­ty nyǵaıtqan durys», dep saýal tas­tady.

«Birinshiden, árbir el óziniń ulttyq múddesine baǵyttalǵan saıasatty júze­ge asyrýǵa mindetti. Bul turǵyda Qazaq­standa da óziniń ulttyq múddesin eske­rip, tıisti saıasatyn júrgizip jatyr. Bizdiń ulttyq múddemizge aýmaqtyq tutas­­tyǵymyz, táýelsizdigimiz, azamat­tar­dyń qaýipsizdigi, eldiń turaqtylyǵy, memlekettik ınstıtýttar jatady. Son­dyqtan naqty bir memleketten «qaı elmen qarym-qatynasyńdy nyǵaı­tasyń» dep suraý durys emes. Osy oraı­da «dál qazir ulttyq múddelerińiz qan­daı basymdyqtardy eskerip otyr» dep suraǵan jón bolar», dedi Máýlen Áshimbaev.

Buǵan qosa Senat spıkeri Qazaqstan óziniń táýelsizdigin nyǵaıtýdy, ekonomıkany damytýdy basty maqsat retinde qoıǵanyn aıtty.

«Osy maqsat aıasynda alpaýyt mem­lekettermen yntymaqtastyqty jal­ǵastyramyz. Máselen, AQSh Qazaq­­stan ekonomıkasyndaǵy eń iri ınvestor­lardyń biri sanalady. Amerıka kompanııalary Qazaqstannyń energetıka salasyna kóp ınvestısııa saldy. Sondyqtan biz olarmen jumys istep, jańa jobalardy iske asyrǵymyz keledi. Bul rette Qytaı, Eýropa kompanııalarmen birge jumys isteýge múddelimiz. Kórshiles Reseı de bizdiń basty seriktesterimizdiń biri. Atap aıtqanda, ulttyq múdde turǵysynda barlyq elmen jaqsy qarym-qatynasty jalǵastyramyz», dedi Senat tóraǵasy.

Onyń pikirinshe, ótken ǵasyrda qalyptasqan eski túsinikterden alshaq­taý kerek. «Qazirgi kezde halyqaralyq júıe iri memleketterdiń múddesi tóńire­ginde damyp keledi. Meniń oıymsha, bul kózqaras HHI ǵasyrda durys emes. Bizge barlyq eldiń múddesi aıasynda teńge­rimdi eskeretin, sondaı-aq barlyq elge birdeı qurmetpen qaraıtyn jańa paradıgma qajet. Bul óz kezeginde jańa basymdyqtardyń biri», dedi Máýlen Áshimbaev.

Shetel sarapshylary bolsa qazirgi kezde orta derjavalardyń múmkin­dikteri zor degen pikirde. О́ıtkeni orta derjav­a­lardyń ortaq múddelerge pragmatıkalyq nazar aýdarý arqyly uly derjavalar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaq­sar­týǵa yqpal etýi múm­kin. Al bul óz kezeginde ózara túsinistik pen álem­degi shıelenisti azaıtýǵa yq­pal etedi. Máselen, Grýzııa Saýda-ónerkásip palatasynyń Bas dırektory Davıd Apsıaýrı: «Transshekaralyq táýekelder týraly aıtqan kezde orta derjavalar – eń mańyzdy oıynshylardyń biri. Sonyń ishinde Qazaqstannyń mańyzy zor. Ol Azııa men Eýropany baılanystyratyn strategııalyq nysanda ornalasqan, sondyqtan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq baılanystyrýshy býyn bolyp tur», dep pikirin bildirdi. Al Tafts ýnıversıtetiniń Fletcher Zań jáne dıplomatııa mektebiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Djoshýa Lınkoln «Orta derjavalar bólek nemese birge jumys isteýi kerek pe?» degen saýalǵa jaýap bere otyryp, AQSh-ty mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, Qurama shtattarda mundaı derjavalar kóp bolǵan. Biraq olardyń barlyǵy birdeı bir jaǵa­dan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, birigýge asyqpaı, óz betterinshe ómir súrgen. Alaıda ózge spıkerler Djoshýa Lınkolnniń bul mysalyn qup kórmedi. О́ıtkeni AQSh pen Azııa, onyń ishinde Ortalyq Azııanyń qundylyqtary bólek.

Qalaı bolǵanda da spıkerler «Mem­leketter arasynda dıalog pen ózara túsinistik qajet», «Uly derjavalar básekelestiginiń jańa dáýirine qaýip tóndiretin qarýly áreketterge shaqy­ratyn álemnen aýlaq bolýymyz kerek» degen toqtamǵa keldi. «О́zgelerdiń sharasyzdyǵy kezinde áreket etý: qıyn sátterdegi «Orta derjavalardyń» dıp­lomatııasy» sessııasyn qorytyndylaı kele sarapshylar birlesken kúsh-jiger­men ǵana ádil jáne teń quqyqty halyq­aralyq saıasatqa negizdelgen turaqty bolashaq qurýǵa bolatynyn aıtty.

Jahandyq ekonomıkaǵa qaýip tónip tur

Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bas dırektory Ngozı Okondjo-Iveala Astana halyqaralyq forýmynda qazirgi geosaıası shıelenis saldarynan álemdik ekonomıkanyń bólshektený qaýpi baryn málimdedi.

«Biz geosaıası shıelenis saldaryn Dúnıejúzilik saýda uıymy (DSU) qyz­metinde sezinip otyrmyz. Bul rette mamandar bólshektený qaýpi jaıynda jıi aıta bastady. Jahandyq saýda júıesiniń bólshektený qaýpi bar. Bul – qazirgi kópjaqty saýda júıesi aldynda turǵan eń mańyzdy másele», dedi Ngozı Okondjo-Iveala. Onyń aıtýynsha, osy syn-qater jahandyq ishki jalpy ónimniń tómendeýine ákelip soǵady.

«Saýda salasyndaǵy máselelerge óte saq bolǵan jón. О́ıtkeni álemdik saýda júıesi bólshektenip ketse, onyń saldary tym qaýipti. Eger álem eki saýda blogine bólinse, bul naqty jahandyq ishki jalpy ónimniń 5% kóleminde joǵalýyn bildiredi degen boljam bar. Atap aıtqanda, bul kórsetkish Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderiniń 2008-2009 jyldardaǵy qarjy daǵdarysy kezinde tap bolǵan shyǵynynan artyq, ıaǵnı ol kezdegi shyǵyn 2% -2,5%-yn qurady», dedi DSU basshysy.

Al «Orta dáliz: eýrazııalyq baılanysty nyǵaıtý» paneldik sessııasyna jınalǵan sarapshylar Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý máselelerin talqylady. Olar Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary (THKB) jumysynyń tıimdiligin arttyrý jaıy men Qazaqstannyń tranzıttik hab retindegi rólin atap ótti.

Statıstıkalyq derekterge kóz sal­saq, 2023 jyldyń 5 aıynda Qazaqstan arqyly tranzıttik tasymal kólemi 42 paıyzǵa artqan.

EDQQB-nyń Ortalyq Azııa boıynsha basqarýshy dırektory Jýjanna Hargıtaıdyń aıtýynsha, Orta dáliz túrli elderdegi iri óndiristik ortalyqtardy baılanystyrady. «Baǵdar áleýetin tolyq paıdaǵa asyryp, tar «oryndardy joıý úshin qatysýshy elderdiń ǵana emes, osy baǵdardaǵy basqa da negizgi elderdiń ózara is-qımyly qajet», dedi ol.

Sarapshylar THKB-ny sátti damytý tarıftik jáne retteýshi rejimdi ózgertýdi, ınfraqurylymnyń ótkizý qabiletin damytýdy, úılestirý joldaryn ázirleýdi, barlyq múddeli tarap­tardyń yntymaqtastyǵyn qajet etedi degen ortaq pikirge keldi.

Sonymen qatar sheteldik sarapshylar Eýrazııanyń turaqty damýy týra­ly birqatar keńesimen bólisti. Olar­dyń aıtýynsha, turaqty damý maq­sat­taryna jetý halyqtyń ómir sapa­syn túsirmeýi kerek. «Báıterek» hol­dıngi uıymdastyrǵan sessııada sarapshy­lar «Eýrazııa turaqty damýda qaı ba­ǵyt­ta keledi?» degen saýalǵa jaýap izdedi. Gonkong ınvestısııalyq bankıng depar­tamentiniń basshysy Barrı Chan Qytaı­daǵy turaqty damý máselesiniń úderisine toqtaldy.

«2013 jyly tóraǵa Sı taza sý men jasyl taýlar tujyrymdamasyn jarııalady. Sonda QHR tóraǵasy turaqtylyq azamattardyń ál-aýqaty ekenin aıtty. Osylaı 2013 jyldan beri Qytaıda turaqtylyq týraly kóbirek bildik. Sı Szınpın Nazarbaev ýnıversıtetinde de Qytaı 2030 jylǵa qaraı kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtyp, 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna jetetinimizdi aıtty. Bul bizdiń ulttyq maqsatymyz jáne azamattarymyz osy kózqarasqa jetý úshin jumys istep jatqanymyzdy biledi», dedi Barrı Chan.

Al Fransııanyń MHB SAS ınves­tısııalyq konsaltıngilik kompanııa­synyń prezıdenti Marı Elen Berar Eýropada barlyq salada turaqty damý mindeti baryn aıtty. Biraq keıde turaq­tylyq jańa jumys oryndary men tabys ákeletin jobalardy bastaýǵa múmkindik bermeıdi.

«Fransýz Gııanasy aýmaǵy Ama­zonka ormandarymen qorshalǵan, altynǵa óte baı, biraq belsendi halyq­tyń 30%-y jumyssyz otyr. Onda Brazılııa nemese Sýrınamnan kelgender altyndy zańsyz, tehnologııasy nashar, qaýipti túrde óndiredi. Keıbir iri kompanııalar fransýz úkimetine altyn óndirýge ja­ýapty qaraıtyndaryn aıtty. Biraq elde qorshaǵan ortany qorǵaý ıdeıalarymen aınalysatyn agressıvti ÚEU ár gúl men ár kóbelekti qorǵap shyǵady. Men aıtqan Fransııa mysaly Eýropanyń basqa elderine de qatysty. Germanııada qandaı da bir shahtany, taý qoınaýyn ashý múmkin emes. Batareıkalar men telefondar úshin paıdaly qazbalar qajet. Bizde bul qazbalar bolsa da, shahtany asha almaımyz», dedi ol.

«Báıterek» basshysy Qanat Shar­lapaev bolsa óz kezeginde turaqty damý­ǵa jetý men adamdardyń áleýmet­tik qa­jet­tilikteriniń tepe-teńdigi saqta­lýy keregin aıtty. «Eýropadaǵy energe­tı­ka­­lyq dısbalans pen ınflıasııa­nyń ósýi jaǵdaıyn taldap, «jasylǵa»
aýysý somasy jetkilikti baǵalanbady dep uı­­ǵar­dyq. Biz óz áreketimizdiń saldaryn túsinýimiz kerek. Eger halyqtan góri qorshaǵan ortaǵa kóbirek kóńil bólseńiz, tabysqa jetý qıyn. Másele durys tepe-teńdik jolyn tabýda. Turaqty damý maqsattaryn qoldaý kerek, biraq Úkimettiń retteý sharalary ómir sapasynyń tómendetpeýin oılaǵan jón», dedi «Báıterek» basshysy.

Genderlik teńdik

«Áıelderdiń kóshbasshylyǵyn qoldaý: halyqaralyq jahandyq bas­tamalardy damytý» paneldik sessııasynda genderlik teńdik máselesi, halyqaralyq uıymdardyń jumysy aıtyldy.

«Caliper» kompanııasy, Nıý-Djer­sı basqarý konsaltıngtik fırmasy, sondaı-aq London «Avrora» áıel­der uıymy zertteý júrgizip, erlerden áıelder kóshbasshylaryn erekshelen­diretin birqatar qasıetti ataǵan edi. Zert­teý nátıjesinde mamandar áıel kósh­basshylar senimdi, erler kóshbas­shylaryna qaraǵanda táýekelge kóbirek barady, olar adamdarǵa meıirimdi ári ıkemdi, óz kózqarasyn jetkize alady, qamqorlyq jasaıdy, óz qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge kóbirek qoldaý kórsetip, túsinistikpen qaraıdy jáne baǵalaıdy degen qorytyndy jasady. Sondaı-aq áıel kóshbasshylar máselelerdi sheshýge jáne sheshim qabyldaýda ınklıýzıvti, komanda qurýdyń kóshbasshylyq stılin kórsetedi.

Sessııaǵa qatysqan spıkerlerdiń pikir­leri de osy zertteý qorytyn­dysymen astasyp jatyr. Olar áıelder erlermen teń dárejede mansap quryp, alatyn jalaqylary da birdeı bolýy shart deıdi. Sonymen qatar áıelderdiń árbir bastamasyna memleket, jekelegen uıymdar barynsha qoldaý bildirý qajet ekenin alǵa tartty.

«Eger óńirlerde jaryq, gaz, sý sekil­di turmystyq máseleler bolsa, onda áıelderge jaǵdaı jasalmaǵan deýge bolady. О́ıtkeni úıdegi turmystyq jaǵdaı áıelderdiń úlesinde ekeni belgili. Qazir álemde qaqtyǵystar jıi oryn alyp, des bermeı barady. Osy qaqtyǵystardy sheshýge arnalǵan kelissózderge áıel kóshbasshylardy aralastyrý mańyzdy, óıtkeni olar beıbitshiliktiń jolyn tabady», degen pikirde EO-nyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili Terı Hakala.

EQYU-nyń genderlik máseleler jónindegi tóraǵasynyń arnaıy ókili Lılıana Palıhovıch bolsa, áıelder halyqaralyq jıyndarǵa qatysyp, ózara dıalogte pikir almasýlary qajet deıdi. Onyń aıtýynsha, olar osylaısha kóshbasshylyqqa tájirıbe jınaıdy.

«Qazir halyqaralyq jıyndar óte kóp uıymdastyrylady. Máselen, osy Astana halyqaralyq forýmy óte jaqsy alań, túrli ózekti taqyryp­tardy qamtydyq. Áıelder osyndaı fo­rýmdarǵa, trenıngterge, arnaıy baǵ­dar­­lamalarǵa qatysýy qajet. Qazirgi tańda medıasııa jaqsy damyp ja­tyr. Oǵan áıelderdiń qosar úlesi zor bolmaq. Jalpy, áıelder beıbit ómirdi qalyptastyrýǵa at salysýy kerek. Qoǵamnan shet qalmaı, oqshaý­lanbaýy qajet. Qazirgi geosaıası shıeleniste áıel­der joǵary dıplo­matııalyq kelis­sóz­der júrgizýge de at salyssa, odan utarymyz kóp», dedi Lılıana Palıhovıch.

Aıta ketsek, BUU-Áıelder uıymy, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıssııa já­ne Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstrligi ótken jyldyń aıaǵynda As­tanada «Tomiris» aqparattyq-bilim berý baǵdarlamasy aıasynda áıelderdiń saıası múmkindikterin arttyrý jáne kóshbasshylyq áleýetin damytýǵa arnalǵan trenıng ótkizgen edi. Trenıng baǵdarlamasyn halyqaralyq sarapshy, EQYU tóraǵasynyń genderlik máseleler jónindegi arnaıy ókili Lılıana Palıhovıch ázirledi.